Nhiều người tìm đến chiết xuất hạt dẻ ngựa như một giải pháp hỗ trợ suy giãn tĩnh mạch chân, giảm sưng phù và nặng nề ở chi dưới. Tuy nhiên, không ít người gặp phải cảm giác cồn cào, nóng rát vùng thượng vị hoặc buồn nôn ngay sau khi uống viên nang này. Thắc mắc phổ biến là liệu tình trạng này có nguy hiểm không và làm thế nào để tiếp tục dùng mà không bị đau bụng.
Câu trả lời rất đơn giản: hiện tượng cồn cào phần lớn xuất phát từ hoạt chất saponin gây kích ứng niêm mạc dạ dày khi uống lúc đói. Người dùng hoàn toàn có thể khắc phục bằng cách uống ngay trong hoặc sau bữa ăn chính, hoặc đổi sang dạng viên bao tan tại ruột để bảo vệ dạ dày.
Vì sao hạt dẻ ngựa dễ gây cồn cào ruột?
Hạt dẻ ngựa (Aesculus hippocastanum) là dược liệu phổ biến tại châu Âu trong điều trị các rối loạn mạch máu [1]. Thành phần hoạt tính chính chịu trách nhiệm cho các tác dụng sinh học cũng như tác dụng phụ của hạt dẻ ngựa là aescin (hoặc escin) [2], [3].
Aescin là một saponin tự nhiên có tính chất kích ứng mạnh lên các bề mặt niêm mạc mô mềm. Các tài liệu y khoa chỉ ra rằng triệu chứng ngộ độc hoặc phản ứng phụ thường gặp nhất của aescin chính là kích thích đường tiêu hóa [2]. Khi uống viên chiết xuất vào lúc dạ dày rỗng, aescin tiếp xúc trực tiếp với lớp niêm mạc nhạy cảm của thành dạ dày, dẫn đến cảm giác cồn cào, cắn rứt, buồn nôn hoặc đau bụng nhẹ [1], [2].
Nghiên cứu y khoa ghi nhận tác dụng phụ tiêu hóa ra sao?
Chiết xuất hạt dẻ ngựa nhìn chung dung nạp tốt trên đa số người dùng [1]. Dù vậy, các thử nghiệm lâm sàng đã ghi nhận những tác dụng không mong muốn phổ biến nhất bao gồm rối loạn tiêu hóa, chóng mặt và chuột rút bắp chân [1]. Các triệu chứng tiêu hóa trong thử nghiệm thường ở mức độ nhẹ, không thường xuyên và có tỷ lệ tương đương giữa nhóm dùng thuốc và nhóm dùng giả dược [1], [4].
Một đánh giá tổng quan công bố năm 1998 tập hợp dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi kiểm soát giả dược trên bệnh nhân suy giãn tĩnh mạch mạn tính (CVI) [4]. Báo cáo ghi nhận chiết xuất hạt dẻ ngựa vượt trội hơn giả dược trong việc giảm thể tích cẳng chân, giảm chu vi bắp chân, mắt cá và cải thiện cảm giác đau, ngứa ngáy, mỏi mệt [4]. Đáng chú ý, các tác dụng ngoại ý trong những thử nghiệm này thường hiếm gặp và chỉ ở mức độ nhẹ [4].
Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng giả dược năm 1992 thực hiện trên 40 bệnh nhân bị phù tĩnh mạch do suy van tĩnh mạch sâu mạn tính [5]. Kết quả đo thể tích chân bằng phương pháp thủy kích ghi nhận chiết xuất giúp giảm phù nề tĩnh mạch rõ rệt so với giả dược trong mọi sinh hoạt hàng ngày (khi đứng, ngồi hoặc vận động) [5]. Các chế phẩm thử nghiệm trong nghiên cứu này đều được bệnh nhân dung nạp rất tốt [5].
Tuy nhiên, các tổng quan y khoa năm 2002 và 2009 lưu ý rằng hầu hết các thử nghiệm lâm sàng về hạt dẻ ngựa đều có quy mô mẫu nhỏ, thời gian can thiệp tương đối ngắn và tiêu chí đánh giá khác nhau [1], [6]. Do đó, dữ liệu hiện tại chủ yếu chứng minh chiết xuất hạt dẻ ngựa là lựa chọn điều trị ngắn hạn cho người suy tĩnh mạch nhẹ đến trung bình, còn độ an toàn và hiệu quả khi dùng dài ngày vẫn cần thêm nghiên cứu lớn [1].
Nguy cơ nghiêm trọng nếu dùng nhầm hạt dẻ ngựa thô
Cần phân biệt rõ giữa chiết xuất hạt dẻ ngựa đã chuẩn hóa (được bào chế dùng trong y học) và hạt dẻ ngựa thô nhặt từ tự nhiên. Cây hạt dẻ ngựa trồng nhiều ở công viên, đường phố tại một số nước như Hàn Quốc, có hạt hình dáng rất giống hạt dẻ ăn được (Castanea crenata) [7]. Việc ăn nhầm hạt thô có thể gây ngộ độc nguy hiểm [7].
Báo cáo ca bệnh năm 2021 ghi nhận một nam giới 46 tuổi ăn nhầm hạt dẻ ngựa thô do tưởng là hạt dẻ ăn thông thường [7]. Sau ăn, bệnh nhân nhập viện cấp cứu trong tình trạng đau thượng vị dữ dội, buồn nôn, vã mồ hôi, tăng nhẹ men gan, men tụy và xuất hiện cơn rung nhĩ trên điện tâm đồ [7]. Bệnh nhân được điều trị bảo tồn, truyền dịch và theo dõi tim mạch, sau đó hồi phục và xuất viện vào ngày hôm sau [7]. Các chuyên gia khuyến cáo việc ăn dù chỉ một lượng nhỏ hạt dẻ ngựa thô cũng có thể gây kích ứng đường tiêu hóa, độc tính trên gan, tụy và tim mạch [7].
Một báo cáo năm 2014 cũng mô tả trường hợp thiếu nữ 15 tuổi hít phải bột hạt dẻ ngựa thô theo tập quán địa phương dẫn đến nôn mửa, khó thở, bỏng rát mũi họng và ngất xỉu [2]. Hoạt chất aescin trong bột hạt dẻ gây kích ứng niêm mạc mũi nghiêm trọng chỉ sau 5-10 phút [2]. Ngoài ra, nghiên cứu độc tính năm 1984 trên động vật (gà con và chuột đồng) cho thấy chiết xuất hạt dẻ ngựa thô có thể gây ức chế thần kinh, mất điều hòa vận động, tê liệt và tử vong ở liều cao [8]. Vì vậy, giới chuyên môn khuyến cáo tuyệt đối không ăn hạt sống, lá, hoa hay vỏ cây hạt dẻ ngựa [6].
Hiểu lầm thường gặp về viên uống hạt dẻ ngựa
Nhiều người lầm tưởng rằng hạt dẻ ngựa là thảo dược tự nhiên nên có thể uống tùy tiện lúc nào cũng được, kể cả sáng sớm lúc bụng đói. Đây là nguyên nhân hàng đầu khiến dạ dày bị kích thích, gây đau cồn cào.
Hiểu lầm thứ hai là xem chiết xuất hạt dẻ ngựa như phương thuốc chữa khỏi hoàn toàn bệnh suy giãn tĩnh mạch. Thực tế khoa học chỉ công nhận chiết xuất hạt dẻ ngựa là giải pháp hỗ trợ điều trị ngắn hạn, giúp làm giảm triệu chứng sưng phù, nặng chân [1], [4]. Nó không thay thế được toàn bộ các biện pháp cơ bản như vớ y khoa (vớ áp lực) [1], [5]. Trong các thử nghiệm lâm sàng, chiết xuất hạt dẻ ngựa tương đương với vớ áp lực hoặc hoạt chất oxerutins trong việc giảm triệu chứng, và được xem là biện pháp bổ trợ hữu ích cùng vớ y khoa chứ không phải thay thế hoàn toàn [4], [5], [6].
Ai nên thận trọng khi dùng chiết xuất hạt dẻ ngựa?
Mặc dù chiết xuất hạt dẻ ngựa tương đối an toàn khi sử dụng đúng chỉ định, một số nhóm đối tượng bắt buộc phải cẩn trọng:
Người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc thuốc điều trị đái tháo đường cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng, do hạt dẻ ngựa có khả năng tương tác với các loại thuốc này [1]. Người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản nên cẩn trọng vì tính kích ứng tiêu hóa của aescin [1], [2]. Bất kỳ ai có bệnh nền phức tạp hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị mạn tính cần trao đổi kỹ với nhân viên y tế trước khi bổ sung sản phẩm chứa hạt dẻ ngựa.
Cách khắc phục cồn cào ruột và áp dụng thực tế
Để loại bỏ cảm giác cồn cào, buồn nôn mà vẫn nhận được lợi ích cải thiện tuần hoàn tĩnh mạch, người dùng nên áp dụng các lưu ý sau:
Uống cùng bữa ăn hoặc ngay sau khi ăn no. Thức ăn có sẵn trong dạ dày đóng vai trò như lớp đệm sinh học, làm loãng nồng độ aescin và ngăn hoạt chất tiếp xúc trực tiếp với thành niêm mạc, nhờ đó triệt tiêu cảm giác cồn cào [1], [2].
Ưu tiên chọn dạng viên bao tan trong ruột (enteric-coated). Lớp màng bao đặc biệt này giúp viên thuốc không bị rã ra trong môi trường axit của dạ dày mà chỉ tan ra khi xuống tới ruột non, hoàn toàn tránh được phản ứng kích ứng tại dạ dày.
Uống với nhiều nước lọc và tuyệt đối chỉ dùng các chế phẩm chiết xuất hạt dẻ ngựa đã qua xử lý tiêu chuẩn, có nguồn gốc rõ ràng. Không tự ý thu hái, tán bột hay đun nấu hạt dẻ ngựa tươi để uống vì nguy cơ ngộ độc cao [7], [6].
Chiết xuất hạt dẻ ngựa là một lựa chọn hỗ trợ suy giãn tĩnh mạch chân đã được nhiều nghiên cứu ghi nhận [4], [5]. Nếu xuất hiện cảm giác cồn cào ruột, việc đơn giản nhất là chuyển giờ uống vào giữa bữa ăn hoặc lựa chọn viên bao tan tại ruột. Hãy luôn lắng nghe phản ứng của cơ thể và tham vấn bác sĩ khi có bất kỳ triệu chứng bất thường nào.
