Củ riềng nếp vốn quen thuộc trong gian bếp Việt, góp mặt từ món cá kho, thịt giả cầy đến các nồi lẩu chua cay. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau thông tin loại gia vị dân dã này chứa hoạt chất quý có thể tiêu diệt tế bào ác tính, mở ra hy vọng phòng và hỗ trợ điều trị ung thư ngay từ bữa ăn hàng ngày.
Thực tế, củ riềng nếp (tên khoa học Alpinia galanga) chứa hợp chất 1'-acetoxychavicol acetate (ACA) được chứng minh có khả năng ức chế sự phát triển và thúc đẩy quá trình tự chết của tế bào ung thư vú, đại trực tràng trong môi trường phòng thí nghiệm và mô hình động vật [1]. Tuy nhiên, toàn bộ kết quả hiện tại mới dừng ở giai đoạn tiền lâm sàng, chưa có thử nghiệm trực tiếp trên bệnh nhân để khẳng định tác dụng chữa bệnh ở người [2].
Riềng nếp và hoạt chất ACA là gì?
Riềng nếp (Alpinia galanga) là cây gia vị và dược liệu truyền thống phổ biến tại các quốc gia nhiệt đới vùng Đông Nam Á [3]. Phần thân rễ (củ) và hạt của cây chứa nhiều hợp chất tự nhiên được y học cổ truyền lẫn khoa học hiện đại quan tâm [2].
Trong số các chất chiết xuất từ củ riềng nếp, 1'-acetoxychavicol acetate (viết tắt là ACA) là thành phần chính nổi bật nhất [2]. Các nhà khoa học ghi nhận ACA sở hữu nhiều đặc tính sinh học như chống ung thư, chống béo phì, kháng khuẩn, chống viêm, chống dị ứng, bảo vệ dạ dày, chống đái tháo đường và hỗ trợ ngăn ngừa sa sút trí tuệ [2].
Hiệu quả sinh học của ACA phụ thuộc chặt chẽ vào cấu trúc hóa học đặc trưng của nó [2]. Cụ thể, ba yếu tố quyết định hoạt tính của hợp chất này bao gồm nhóm acetyl ở vị trí 1', nhóm acetyl ở vị trí 4 và liên kết đôi không bão hòa nằm giữa vị trí 2' và 3' [2].
Cơ chế ACA tấn công tế bào ác tính
Để hiểu cách ACA tác động lên khối u, cần nhìn vào chu trình sống của tế bào ác tính. Tế bào ung thư thường tìm cách nhân lên không kiểm soát, trốn tránh cái chết tự nhiên và xâm lấn sang mô lành. Hoạt chất ACA can thiệp trực tiếp vào các mắt xích tín hiệu này để kìm hãm khối u.
Thứ nhất, ACA kích hoạt một loại enzyme quan trọng trong cơ thể gọi là AMPK (AMP-activated protein kinase) [2]. Enzyme AMPK đóng vai trò trung tâm trong việc điều hòa các đường truyền tín hiệu tế bào, từ đó giúp ngăn ngừa nhiều bệnh lý nguy hiểm như ung thư, béo phì, rối loạn mỡ máu, đái tháo đường và thoái hóa thần kinh [2].
Thứ hai, ACA thúc đẩy quá trình "tự hủy" (apoptosis) của tế bào bệnh [1]. Ở tế bào ung thư vú, hoạt chất này làm giảm lượng protein chống lại sự tự chết (như Bcl-2 và Mcl-1), đồng thời kích hoạt các enzyme gây chết tế bào và phân cắt protein sửa chữa DNA (PARP) [1]. Trên tế bào miễn dịch T helper, ACA cũng thể hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh và làm tăng quá trình tự chết của tế bào, dẫn đến giảm sản xuất cytokine [4].
Thứ ba, ACA khóa chặt chu kỳ phân chia và ngăn chặn sự di căn [1]. Hoạt chất này làm ngừng chu kỳ tế bào tại điểm kiểm soát G0/G1, gây tổn thương DNA và làm mất phân cực màng ty thể (nhà máy năng lượng của tế bào) [3]. Đồng thời, ACA ức chế các gen và protein giúp khối u xâm lấn và tạo mạch máu nuôi dưỡng như CXCR4, uPA, VEGF và bFGF2 [1].
Bằng chứng khoa học từ các nghiên cứu tiền lâm sàng
Cho đến nay, tác dụng chống ung thư của ACA từ củ riềng nếp đã được kiểm chứng qua nhiều công trình nghiên cứu quy mô phòng thí nghiệm và mô hình động vật.
Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá cơ chế chống ung thư vú của ACA chiết xuất từ thân rễ riềng nếp [1]. Các nhà khoa học nhận thấy dù bệnh nhân ung thư vú dương tính với thụ thể estrogen có tiên lượng tốt, khoảng 30% trường hợp vẫn bị tái phát do kháng điều trị nội tiết [1]. Nhóm nghiên cứu đã thử nghiệm ACA trên nhiều dòng tế bào ung thư vú người: dòng dương tính thụ thể estrogen (MCF7), dòng biểu hiện quá mức thụ thể HER2 (MCF7/HER2) và hai dòng kháng nội tiết (MCF7/LCC2, MCF7/LCC9), kết hợp thử nghiệm trên mô hình cá ngựa vằn cấy ghép khối u vú [1].
Kết quả nghiên cứu năm 2022 cho thấy ACA ức chế sự nhân lên của tế bào ung thư phụ thuộc vào nồng độ và thời gian tiếp xúc, đặc biệt đạt hiệu lực mạnh hơn ở dòng tế bào biểu hiện quá mức HER2 [1]. Hoạt chất làm giảm hàng loạt tín hiệu thúc đẩy khối u gồm HER2, pERK1/2, pAKT, cyclin D1, tiền gen sinh ung MYC, PSer118 và PSer167-ERa [1]. Trên mô hình cá ngựa vằn sống, nhóm được điều trị bằng ACA giảm đáng kể khối lượng khối u vú và giảm khả năng xâm lấn qua màng cơ bản trong ống nghiệm [1].
Trước đó, một nghiên cứu năm 2017 tập trung vào quy trình tinh chế biến thể 1'S-1'-Acetoxychavicol acetate (ACA) từ củ riềng nếp và thử nghiệm trên dòng tế bào ung thư biểu mô tuyến đại trực tràng người giai đoạn Dukes B (SW480) [3]. Từ 500 g củ riềng nếp ban đầu, các nhà khoa học thu hồi được 1,89 g ACA tinh khiết thông qua sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) [3]. Khi đưa vào thử nghiệm trên tế bào ung thư đại trực tràng SW480 trong 48 giờ, ACA ức chế mạnh sự tăng sinh tế bào với nồng độ ức chế một nửa (IC50) là 80 micromol (muM) [3]. Phân tích sâu hơn cho thấy tế bào ung thư bị chặn đứng ở pha G0/G1, tăng biểu hiện protein ức chế khối u p21 và giảm protein Cyclin D so với nhóm đối chứng [3].
Bên cạnh hợp chất ACA đơn lẻ, một nghiên cứu năm 2013 đã khảo sát chiết xuất dung môi từ thân rễ riềng nếp và phân lập được 9 hợp chất nhóm phenylpropanoid (đánh số từ 1 đến 9, trong đó chất số 1 là ACA và chất số 4 là trans-p-coumaryl alcohol) [5]. Nhóm nghiên cứu thử nghiệm trên 6 dòng tế bào ung thư ở người gồm ung thư phổi (A549, NCI H460), ung thư đại tràng (Colo-205, HT-29), ung thư da (A431) và ung thư tuyến tiền liệt (PC-3) [5]. Kết quả ghi nhận hợp chất số 4 và số 9 có hoạt tính chống ung thư mạnh trên tất cả các dòng tế bào thử nghiệm với nồng độ từ 1,3 đến 19,7 microgam/mL [5]. Ngoài ra, các nhà khoa học cũng tổng hợp thành công ACA trong phòng thí nghiệm qua 6 bước phản ứng hóa học bắt đầu từ nguyên liệu p-hydroxybenzaldehyde [5].
Một bài tổng quan công bố năm 2020 về tác dụng dược lý của ACA cũng ghi nhận việc kết hợp ACA với các chất khác tạo ra hiệu ứng hiệp đồng, giúp tăng cường khả năng chống ung thư [2]. Tuy nhiên, tác giả bài tổng quan nhấn mạnh cần có thêm nhiều nghiên cứu hơn nữa để đánh giá hiệu quả lâm sàng thực tế của hoạt chất này [2].
Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Dù kết quả từ các phòng thí nghiệm rất hứa hẹn, độc giả cần phân biệt rõ khoảng cách giữa "hoạt chất tinh khiết trong ống nghiệm" và "củ riềng ăn hàng ngày".
Hiểu lầm phổ biến nhất là ăn thật nhiều riềng nếp sống hoặc uống nước sắc củ riềng đặc sẽ tiêu diệt được khối u trong cơ thể. Thực tế, để thu được 1,89 g ACA tinh khiết dùng cho thí nghiệm, các nhà khoa học phải xử lý 500 g củ riềng qua quy trình chiết xuất và tinh chế phức tạp bằng máy móc hiện đại [3]. Khi ăn riềng như gia vị, lượng ACA nạp vào cơ thể rất nhỏ và phải trải qua quá trình tiêu hóa, chuyển hóa ở gan trước khi đến được vị trí khối u.
Hơn nữa, toàn bộ dữ liệu về khả năng diệt tế bào ung thư vú, đại trực tràng, phổi, da hay tuyến tiền liệt nêu trên mới chỉ thực hiện trên đĩa nuôi cấy tế bào (in vitro) hoặc trên cá ngựa vằn (in vivo) [1]. Cơ thể con người phức tạp hơn rất nhiều so với mô hình cá ngựa vằn hay tế bào đơn lẻ. Hiện chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh để xác định liều lượng an toàn, tác dụng phụ hay hiệu quả điều trị thực sự [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng riềng nếp?
Trong ẩm thực thông thường, riềng nếp là gia vị an toàn cho đa số người trưởng thành khỏe mạnh. Tuy nhiên, việc tự ý dùng riềng nếp liều cao dưới dạng bài thuốc truyền miệng hoặc chiết xuất đậm đặc tiềm ẩn nhiều rủi ro chưa được lường trước.
Thứ nhất, bệnh nhân đang điều trị ung thư tuyệt đối không tự ý bỏ phác đồ y khoa để chuyển sang dùng riềng nếp. Dù nghiên cứu cho thấy ACA có thể hiệp đồng với chất khác để chống ung thư [2], việc dùng dược liệu tự phát không kiểm soát liều lượng khi đang hóa trị, xạ trị hay dùng thuốc nội tiết có thể gây tương tác thuốc bất lợi.
Thứ hai, những người có hệ miễn dịch nhạy cảm hoặc đang dùng thuốc điều hòa miễn dịch cần lưu ý. Nghiên cứu năm 2009 cho thấy ACA làm tăng quá trình tự chết của tế bào miễn dịch T helper và làm giảm sản xuất cytokine [4]. Do đó, nạp một lượng lớn hoạt chất này dưới dạng cô đặc có thể ảnh hưởng đến phản ứng miễn dịch tự nhiên của cơ thể.
Người có bệnh lý nền mạn tính, phụ nữ mang thai, đang cho con bú hoặc người đang sử dụng thuốc điều trị dài ngày nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào chiết xuất từ riềng.
Sử dụng riềng nếp thế nào cho đúng và an toàn?
Thay vì xem riềng nếp như một "thần dược" trị bách bệnh, cách tốt nhất là sử dụng loại củ này như một phần của chế độ ăn uống đa dạng, cân bằng để hỗ trợ sức khỏe tổng thể.
Trong chế biến món ăn, bạn có thể duy trì thói quen thêm một vài lát riềng tươi giã nhỏ hoặc thái lát vào các món kho, hầm, canh chua hoặc ướp thịt cá. Việc kết hợp riềng cùng các gia vị tự nhiên khác vừa giúp tăng hương vị món ăn, giảm lượng muối và dầu mỡ không cần thiết, vừa cung cấp một lượng nhỏ các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên cho cơ thể [4].
Khi chọn mua, nên ưu tiên củ riềng tươi, vỏ căng, không bị dập nát hay ẩm mốc. Tránh mua các loại bột riềng không rõ nguồn gốc, pha tạp chất hoặc các loại viên uống, cao chiết xuất riềng nếp quảng cáo "tiêu u, diệt ung thư" trôi nổi trên mạng khi chưa được cơ quan y tế cấp phép. Để dự phòng ung thư hiệu quả, bên cạnh bữa ăn lành mạnh, mỗi người cần duy trì vận động thể lực đều đặn, giữ cân nặng hợp lý, không hút thuốc lá và khám sức khỏe tầm soát định kỳ.
Tóm lại, hoạt chất ACA trong củ riềng nếp thực sự có tiềm năng ức chế tế bào ung thư vú và đại trực tràng qua các thử nghiệm tiền lâm sàng [1]. Tuy nhiên, bằng chứng hiện tại chưa đủ để biến củ riềng thành thuốc đặc trị ung thư ở người [2]. Hãy giữ củ riềng ở đúng vị trí là một gia vị bổ dưỡng trong gian bếp và luôn tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ khi có vấn đề về sức khỏe.