Nhiều người Việt quen dùng củ ba kích ngâm rượu bồi bổ sinh lực, giảm đau mỏi xương khớp. Tuy nhiên, ít ai biết nhóm hoạt chất đường đa phân tử (oligosaccharide) chiết xuất từ loại củ này đang được giới y khoa nghiên cứu sâu về tiềm năng điều trị rối loạn trầm cảm.

Các thử nghiệm dược lý và lâm sàng gần đây cho thấy oligosaccharide trong ba kích hỗ trợ cải thiện tâm trạng thông qua trục ruột - não, cân bằng dẫn truyền thần kinh serotonergic và điều hòa miễn dịch thần kinh [1]. Dù vậy, hoạt chất này được dùng dưới dạng chế phẩm chiết xuất tinh khiết đường uống chứ không phải rượu ngâm tự chế tại nhà [2, 4].

Cơ chế tác động lên hệ serotonergic qua trục ruột - não

Serotonin (5-HT) là chất dẫn truyền thần kinh giữ vai trò then chốt đối với cảm xúc, giấc ngủ và nhận thức [1]. Trong cơ thể, tryptophan chuyển hóa thành 5-hydroxytryptophan (5-HTP) nhờ enzyme tryptophan hydroxylase, sau đó 5-HTP biến đổi thành serotonin nhờ enzyme 5-hydroxytryptophan decarboxylase [1]. Bản thân oligosaccharide từ ba kích rất khó hấp thu trực tiếp qua thành ruột [1]. Thay vào đó, hoạt chất này tương tác với hệ vi sinh đường ruột [1].

Nghiên cứu công bố năm 2022 chỉ ra rằng oligosaccharide ba kích làm tăng nồng độ enzyme tryptophan hydroxylase trong hệ vi sinh đường ruột, thúc đẩy sinh tổng hợp 5-HTP từ tryptophan [1]. Đồng thời, hoạt chất này ức chế enzyme 5-hydroxytryptophan decarboxylase tại ruột, hạn chế biến đổi 5-HTP thành serotonin ngoại biên [1]. Lượng 5-HTP tích tụ được hấp thu vào máu, vượt qua hàng rào máu - não để tiến vào hệ thần kinh trung ương và tổng hợp thành serotonin nội tại trong não bộ [1]. Thành phần pentasaccharide trong ba kích cũng mang lại hiệu quả tương tự [1].

Bên cạnh trục ruột - não, hoạt chất nhóm đường inulin chiết xuất từ ba kích còn can thiệp sâu vào phản ứng viêm thần kinh vùng hồi hải mã [2]. Chúng ức chế sự kích hoạt của tế bào vi mô đệm, kìm hãm thể viêm NLRP3, giảm caspase-1 và hạ thấp các cytokine gây viêm như IL-1beta hay IL-6 [2].

Các nghiên cứu tiền lâm sàng: Tái tạo synap và bảo vệ thần kinh

Trước khi bước vào thử nghiệm trên người, tác dụng chống trầm cảm của oligosaccharide ba kích đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình động vật chịu căng thẳng kéo dài [1, 3, 6].

Nghiên cứu công bố năm 2016 trên chuột cống bị căng thẳng mạn tính không thể đoán trước cho thấy hoạt chất oligosaccharide phục hồi các hành vi dạng trầm cảm ở thử nghiệm bơi cưỡng bức và đo mức độ ưa thích đường [3]. Phân tích mô học ghi nhận hoạt chất giải cứu những bất thường của con đường tín hiệu BDNF-GSK-3beta-beta-Catenin, khôi phục lượng protein synap bị hao hụt tại vỏ não trước trán giữa [3]. Khi tiêm chất ức chế LY294002 làm hoạt hóa enzyme GSK-3beta, hiệu quả chống trầm cảm biến mất [3]. Điều này chứng minh oligosaccharide ba kích trực tiếp kích hoạt con đường tạo yếu tố nuôi dưỡng tế bào não BDNF [3].

Một nghiên cứu khác cho thấy việc kết hợp oligosaccharide ba kích với thuốc chống trầm cảm escitalopram trên chuột mô hình stress mạn tính mang lại hiệu quả vượt trội so với đơn trị liệu [4]. Liệu pháp kết hợp làm gia tăng nồng độ chất dẫn truyền thần kinh và yếu tố dinh dưỡng thần kinh tại hồi hải mã, kích thích tạo tế bào thần kinh mới và xoa dịu phản ứng hoạt hóa quá mức của tế bào vi mô đệm [4].

Năm 2024, một thử nghiệm cho chuột bị stress mạn tính uống hoạt chất ba kích liên tục trong 28 ngày [5]. Kết quả ghi nhận hoạt chất làm giảm hành vi trầm cảm, ngăn apoptosis nơ-ron hồi hải mã, cân bằng lại monoamine và tăng nồng độ BDNF thông qua con đường BDNF/TrkB/CREB [5]. Đáng chú ý, nghiên cứu còn phát hiện hoạt chất giúp cải thiện hành vi giảm ham muốn tình dục đi kèm trầm cảm, điều hòa bài tiết hormone sinh dục và khắc phục khuyết tật hình thái tinh trùng [5]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2023 dùng liều 25 mg/kg mỗi ngày trong 28 ngày trên chuột stress mạn tính đã đảo ngược hoàn toàn hành vi trầm cảm và giảm viêm thần kinh [2].

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng trên người

Hoạt chất oligosaccharide chiết xuất từ ba kích đã được cơ quan quản lý dược phẩm Trung Quốc cấp phép làm thuốc điều trị trầm cảm dạng uống [3, 4]. Các dữ liệu lâm sàng trên người cũng dần được tổng hợp [2, 7].

Tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2021 đã rà soát 8 cơ sở dữ liệu điện tử, chọn lọc 7 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 1.384 người tham gia [6]. Phân tích so sánh viên nang oligosaccharide ba kích với các thuốc chống trầm cảm thông thường ở bệnh nhân trầm cảm mức độ trung bình [6]. Kết quả cho thấy tỷ số rủi ro về hiệu quả điều trị là 0,99 (khoảng tin cậy 95%: 0,92 - 1,06), chứng minh viên nang ba kích có hiệu quả không thua kém thuốc đối chứng [6]. Tỷ lệ gặp biến cố bất lợi giữa nhóm dùng hoạt chất ba kích và nhóm dùng thuốc tây cũng không khác biệt rõ rệt (tỷ số rủi ro 0,84; khoảng tin cậy 95%: 0,65 - 1,07) [6]. Dù vậy, chất lượng bằng chứng liên quan đến các biến cố bất lợi chỉ ở mức thấp theo thang GRADE [6].

Đến năm 2025, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng giả dược kéo dài 8 tuần tại Bệnh viện An Định Bắc Kinh đánh giá 108 bệnh nhân mắc rối loạn trầm cảm nặng kèm triệu chứng đường tiêu hóa [7]. Người bệnh được chia làm hai nhóm: nhóm dùng viên nang ba kích (2 viên x 2 lần/ngày) kết hợp men vi sinh (chứa 4 chủng vi khuẩn gồm Lacticaseibacillus paracasei L9, Bifidobacterium animalis subsp. lactis A6, Bifidobacterium bifidum B09, Lactiplantibacillus plantarum LP06) và nhóm dùng viên nang ba kích kết hợp giả dược [7]. Thang điểm đánh giá trầm cảm HAMD-17 sau 8 tuần không ghi nhận sự khác biệt tổng thể giữa hai nhóm (Z = 0,02; p = 0,983) [7]. Tuy nhiên, nhóm kết hợp men vi sinh giảm nhanh triệu chứng mất ngủ ngay tại tuần thứ 2 (Z = -2,23; p = 0,028) [7]. Tỷ lệ đáp ứng chung ở nhóm bổ sung men vi sinh đạt 51,85% [7].

Lợi ích ghi nhận và những giới hạn của bằng chứng

Nghiên cứu cho thấy viên nang oligosaccharide ba kích mở ra hướng đi mới có nguồn gốc thảo dược cho người trầm cảm nhẹ đến trung bình [6]. Ưu điểm của hoạt chất là tác động đa đích: vừa tăng nồng độ tiền chất serotonin qua đường ruột, vừa chống viêm và bảo vệ tế bào thần kinh [3, 4, 8].

Tuy nhiên, người đọc cần nhìn nhận khách quan về giới hạn dữ liệu. Các nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn vẫn còn ít, đa phần thử nghiệm tập trung tại một số trung tâm nhất định [2, 5]. Đánh giá theo thang GRADE cho thấy chất lượng bằng chứng an toàn chưa cao [6]. Hơn nữa, phân tích hồi quy logistics ghi nhận bệnh nhân nữ hoặc người có tiền sử gia đình mắc rối loạn tâm thần thường đáp ứng kém hơn với liệu pháp này [7]. Hoạt chất ba kích không thể xem là giải pháp thay thế hoàn toàn các thuốc chống trầm cảm theo toa trong các trường hợp bệnh nặng hoặc có ý định tự hại.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng ba kích

Hiểu lầm phổ biến nhất tại Việt Nam là cho rằng "uống rượu ba kích giúp tinh thần phấn chấn, giải tỏa stress". Thực tế, các nghiên cứu khoa học sử dụng hoạt chất oligosaccharide tinh chế chiết xuất theo quy chuẩn y dược [2, 4]. Cồn trong rượu là chất ức chế hệ thần kinh trung ương, lạm dụng rượu ngâm ba kích không những không chữa được trầm cảm mà còn làm tổn thương gan, tổn hại tế bào thần kinh và khiến tình trạng lo âu, rối loạn khí sắc trầm trọng hơn.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm củ tươi hay bột thô cũng mang lại tác dụng tương đương. Dạng đường oligosaccharide tự nhiên trong cây cần kỹ thuật tách chiết để loại bỏ tạp chất và đạt nồng độ có hoạt tính [3, 4]. Việc tự ý sắc uống kéo dài có thể gây rối loạn tiêu hóa mà không đạt được nồng độ điều trị trong cơ thể.

Ai nên thận trọng khi tiếp cận liệu pháp này?

Thử nghiệm năm 2025 ghi nhận tỷ lệ biến cố bất lợi của viên nang ba kích là 5,56%, chủ yếu là các rối loạn tiêu hóa nhẹ như tiêu chảy hoặc táo bón [7].

Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

  • Người mắc rối loạn tiêu hóa mạn tính: Cần theo dõi phản ứng đường ruột khi tiếp cận các chế phẩm oligosaccharide [7].
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Tuyệt đối không tự ý dùng do thiếu dữ liệu an toàn trên thai nhi và trẻ nhỏ.
  • Người đang dùng thuốc chống trầm cảm (như thuốc ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin - SSRI): Dù oligosaccharide phối hợp escitalopram cho kết quả tốt trên động vật [4], bệnh nhân không được tự ý kết hợp trên người vì nguy cơ tương tác thuốc hoặc hội chứng quá liều serotonin.
  • Bệnh nhân trầm cảm nặng có ý tưởng tự sát: Phải được điều trị nội khoa chuyên sâu tại cơ sở y tế tâm thần, không thử nghiệm các phương pháp thảo dược thay thế thuốc kê đơn.

Áp dụng thực tế như thế nào cho an toàn?

Để vận dụng các phát hiện khoa học vào bảo vệ sức khỏe tâm thần, bạn đọc cần tiếp cận một cách tỉnh táo:

  • Không tự chế rượu thuốc: Tuyệt đối không dùng rượu ngâm củ ba kích để tự chữa các chứng mất ngủ, ủ rũ hay căng thẳng tâm lý.
  • Tìm kiếm chẩn đoán y khoa: Khi có biểu hiện mất hứng thú, buồn bã kéo dài, mệt mỏi, cần đến bệnh viện chuyên khoa tâm thần hoặc tâm lý lâm sàng để đánh giá đúng mức độ bệnh thay vì tự tìm thảo dược uống.
  • Chăm sóc trục ruột - não: Vì hoạt chất của ba kích tác động thông qua chuyển hóa vi sinh vật đường ruột [4, 6], bạn có thể nuôi dưỡng hệ vi sinh đường ruột bằng chế độ ăn giàu chất xơ, rau củ quả, sữa chua lên men tự nhiên.
  • Thảo luận cùng bác sĩ: Nếu muốn dùng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào chứa chiết xuất ba kích, hãy mang sản phẩm đến hỏi ý kiến bác sĩ điều trị để đảm bảo không xung đột với phác đồ hiện tại.

Nghiên cứu về oligosaccharide trong ba kích cho thấy tiềm năng to lớn của thảo dược tự nhiên trong việc hỗ trợ điều trị trầm cảm thông qua trục ruột - não. Tuy nhiên, đây là thành quả chiết xuất y học chuẩn hóa chứ không đồng nghĩa với việc uống rượu ngâm ba kích thông thường. Người bệnh cần giữ tinh thần khoa học, tuân thủ phác đồ y tế và lắng nghe tư vấn chuyên môn trước khi đưa ra bất kỳ quyết định dùng thảo dược nào.