Mỗi khi thời tiết chuyển mùa hoặc nhiệt độ giảm sâu, không ít người lại phải đối mặt với những cơn đau nhức ê ẩm tại các khớp gối, cổ tay hay ngón tay. Tình trạng co cứng khớp vào buổi sáng kèm theo cảm giác nhức buốt khiến sinh hoạt hàng ngày bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Trước thực tế đó, việc tìm kiếm các loại thảo mộc tự nhiên để hỗ trợ xoa dịu phản ứng đau buốt đang được nhiều người quan tâm, trong đó ngải thơm nổi lên như một loại dược liệu dân gian quen thuộc.

Ngải thơm chứa các hoạt chất có khả năng hỗ trợ ức chế phản ứng viêm và giảm cảm giác đau ngoại biên trong các mô hình thử nghiệm tiền lâm sàng [1], [2]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại mới dừng ở mức nghiên cứu phòng thí nghiệm và trên động vật, chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng trên người để khẳng định ngải thơm có thể thay thế thuốc điều trị viêm khớp hay chữa khỏi dứt điểm chứng đau khớp khi trời lạnh [1], [2].

Ngải thơm và thói quen sử dụng trong y học cổ truyền

Ngải thơm, có tên khoa học là Artemisia dracunculus L. (thuộc họ Cúc Asteraceae), còn được biết đến rộng rãi với tên gọi tarragon [1], [2]. Đây là loài thảo mộc từ lâu đã được sử dụng phổ biến trong y học cổ truyền tại nhiều quốc gia châu Á như Iran, Pakistan, Azerbaijan và Ấn Độ, đồng thời là một loại gia vị nổi tiếng ở châu Á, châu Âu và châu Mỹ [2]. Bộ phận thường được thu hái để làm gia vị và vị thuốc là toàn bộ phần thân trên mặt đất và lá cây [2].

Trong nền y học bản địa, ngải thơm thường được dùng làm thuốc giảm đau, chống viêm, hạ sốt, hỗ trợ tiêu hóa, điều trị bệnh giun sán và an thần [2]. Nhờ mùi hương thơm thảo mộc đặc trưng cùng tính ấm vị cay nhẹ, dân gian thường dùng ngải thơm dưới dạng trà ngâm hãm hoặc gia vị trong bữa ăn nhằm làm ấm cơ thể và hạn chế tình trạng nhức mỏi chân tay. Ngày nay, các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại đã xác định trong thành phần của ngải thơm có chứa tinh dầu đa dạng, cùng các hợp chất có hoạt tính sinh học cao như flavonoid, axit phenolic, coumarin và alkamide [2].

Các chất thuộc nhóm dẫn xuất axit phenolic và flavonoid chiết xuất từ phần trên mặt đất của cây ngải thơm được chứng minh là nguồn cung cấp các chất chống oxy hóa tự nhiên [3]. Sự kết hợp của các thành phần này tạo nên nền tảng dược lý tiềm năng, thúc đẩy các nhà khoa học đi sâu tìm hiểu cơ chế giảm đau và kháng viêm của loài thảo mộc này [2].

Cơ chế tác động: Ứng chế phản ứng viêm và cảm giác đau

Hiện tượng đau nhức xương khớp trở nặng khi nhiệt độ giảm thường liên quan chặt chẽ đến sự nhạy cảm của các đầu dây thần kinh cảm giác ngoại biên và phản ứng viêm tại mô quanh khớp. Khi khớp bị tổn thương hoặc chịu kích thích từ thời tiết giá lạnh, các tế bào miễn dịch tại chỗ sẽ giải phóng hàng loạt chất trung gian gây viêm, làm tăng tính thấm thành mạch và kích thích thụ thể đau truyền tín hiệu về hệ thần kinh trung ương.

Các nghiên cứu dược lý hiện đại ghi nhận chiết xuất ngải thơm có khả năng can thiệp trực tiếp vào chuỗi phản ứng viêm này [1], [3]. Khi các tế bào bạch cầu đa nhân trung tính (PMN) bị kích thích bởi các tác nhân gây viêm, dịch ngâm hãm từ thảo dược ngải thơm có thể ức chế sự sinh các gốc oxy hóa phản ứng (ROS), đồng thời giảm sản sinh các cytokine tiền viêm quan trọng gồm interleukin-8 (IL-8) và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) [3]. Bạch cầu trung tính vốn là tuyến phòng thủ miễn dịch đầu tiên nhưng khi hoạt động quá mức sẽ gây tổn thương mô khớp; việc làm dịu hoạt động của các tế bào này giúp ngăn chặn sự lan rộng của phản ứng viêm cục bộ [3].

Bên cạnh đó, dịch chiết nước từ lá ngải thơm còn thể hiện khả năng tác động lên phản ứng đau cảm thụ ngoại biên [1]. Khi các thụ thể cảm giác đau tại ngoại biên giảm nhạy cảm dưới tác động của các hợp chất thực vật, tín hiệu đau nhức truyền về thần kinh trung ương sẽ giảm bớt, từ đó xoa dịu cảm giác khó chịu tại các khớp [1].

Bằng chứng khoa học: Thử nghiệm thực tế trên động vật

Các đặc tính kháng viêm và giảm đau của ngải thơm đã được ghi nhận qua các công trình nghiên cứu tiền lâm sàng cụ thể. Năm 2015, một nghiên cứu được tiến hành trên 48 chuột cống trắng Wistar đực có trọng lượng từ 200 đến 250 g nhằm đánh giá tác động của dịch chiết nước lá ngải thơm [1]. Động vật thí nghiệm được chia đều thành 4 nhóm gồm: nhóm đối chứng bình thường (C), nhóm đối chứng có dùng dịch chiết (CE), nhóm uống nước pha đường fructose 10% (FDW) để gây rối loạn chuyển hóa và tăng viêm, và nhóm vừa uống nước fructose vừa dùng dịch chiết ngải thơm (FDWE) [1].

Các nhóm CE và FDWE được cho uống dịch chiết nước lá ngải thơm với liều 100 mg/kg mỗi ngày liên tục trong thời gian 4 tuần [1]. Vào cuối chu kỳ thử nghiệm, các nhà nghiên cứu gây phản ứng đau hai pha ở chuột bằng cách tiêm 50 microlit dung dịch formalin nồng độ 1% vào gan bàn chân, sau đó xử lý số liệu bằng phần mềm thống kê sinh học [1]. Kết quả cho thấy nhóm chuột dùng fructose đơn thuần có điểm số đau cấp tính và đau mạn tính tăng rất cao, nhưng nhóm được bổ sung 100 mg/kg dịch chiết ngải thơm đã giảm đáng kể điểm số đau này với mức ý nghĩa thống kê cao (P < 0.001) [1]. Đồng thời, nồng độ của hai cytokine tiền viêm nguy hiểm là IL-6 và TNF trong huyết thanh của nhóm dùng chiết xuất cũng giảm rõ rệt so với nhóm fructose (P < 0.05) [1].

Nghiên cứu khác năm 2020 trên mô hình bạch cầu trung tính của người cũng ghi nhận dịch ngâm hãm từ thảo mộc ngải thơm không gây độc tế bào nhưng lại ức chế mạnh việc tiết các chất trung gian gây viêm như ROS, IL-8 và TNF-alpha khi tế bào bị kích thích bởi vi khuẩn [3]. Ngoài ra, dịch ngâm còn thể hiện hoạt tính kháng khuẩn vừa phải đối với các vi khuẩn gây bệnh như tụ cầu vàng Staphylococcus aureus, Staphylococcus epidermidis, Corynebacterium diphtheriae và Helicobacter pylori [3]. Tổng quan khoa học năm 2021 cũng tái khẳng định các nghiên cứu dược lý học hiện đại đã chứng minh tác dụng chống viêm và giảm đau của ngải thơm phù hợp với kinh nghiệm sử dụng dân gian lâu đời [2].

Cần lưu ý rằng trong họ chi Ngải còn nhiều loài khác cũng thể hiện hoạt tính giảm đau viêm, tuy nhiên dữ liệu của từng loài là độc lập. Ví dụ, chiết xuất từ cây Artemisia scoparia ở liều 400 mg/kg và 800 mg/kg làm giảm phù chân chuột do carrageenan từ 54% đến 74% và giảm cơn quặn đau do axit acetic từ 41,12% đến 61,53% [4]. Cây Artemisia macrocephala cũng cho thấy tác dụng ức chế đau liên quan một phần đến thụ thể opioid trung ương [5]. Hoạt chất artemisinin và deoxyartemisinin từ cây Artemisia annua cũng có khả năng giảm đau ngoại vi và hạ TNF-alpha, IL-1beta hay IL-6 ở các tỷ lệ khác nhau [6], trong đó artemisinin ở liều 10 mg/kg có hiệu quả tương đương indomethacin qua trung gian thụ thể GABAA [7]. Mặc dù vậy, các bằng chứng trực tiếp của ngải thơm (Artemisia dracunculus) vẫn tập trung chủ yếu vào dịch chiết nước và dịch hãm tự nhiên [1], [3].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các nghiên cứu

Các kết quả thực nghiệm chỉ ra rằng ngải thơm chứa các hợp chất thiên nhiên đầy hứa hẹn trong việc điều biến phản ứng viêm và làm dịu cơn đau ngoại biên [1], [2], [3]. Việc sử dụng ngải thơm trong chế độ dinh dưỡng hàng ngày có thể đem lại một số lợi ích hỗ trợ làm ấm cơ thể, kích thích vị giác và bổ sung các chất chống oxy hóa tự nhiên từ nhóm polyphenol và flavonoid [2], [3].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ ràng về ranh giới khoa học. Tất cả dữ liệu định lượng về khả năng hạ cytokine (IL-6, TNF) hay giảm điểm đau của ngải thơm đều mới chỉ được thử nghiệm trên mô hình chuột bị gây đau bằng formalin hoặc trên tế bào bạch cầu cô lập trong ống nghiệm [1], [3]. Hiện tại hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân bị thoái hóa khớp hay viêm khớp dạng thấp khi gặp thời tiết lạnh.

Mô hình chuyển hóa và hấp thu ở cơ thể người phức tạp hơn nhiều so với động vật thí nghiệm gặm nhấm. Liều dùng 100 mg/kg trên chuột không thể quy đổi trực tiếp thành việc tiêu thụ ngải thơm thông thường qua đường ăn uống hàng ngày [1]. Do đó, chiết xuất ngải thơm không thể xem là phương thuốc chữa trị dứt điểm các bệnh lý khớp hay thay thế cho các nhóm thuốc điều trị tiêu chuẩn.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc trị đau khớp

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cứ thảo dược tự nhiên thì an toàn tuyệt đối và có thể dùng thay thế thuốc tây". Không ít người cao tuổi tự ý ngừng các loại thuốc kháng viêm hoặc giảm đau do bác sĩ chỉ định để chuyển sang uống hoàn toàn nước sắc ngải thơm đậm đặc, dẫn đến các đợt bùng phát viêm khớp cấp tính, gây cứng khớp và tổn thương sụn khớp nặng nề hơn.

Một ngộ nhận khác là nhầm lẫn công dụng giữa các loài thực vật cùng thuộc chi Ngải (Artemisia) hoặc các bài thuốc thảo mộc phối hợp khác. Đơn cử như nghiên cứu năm 2022 về hỗn hợp chiết xuất từ cây tiên hạc thảo (Agrimonia pilosa) và đan sâm (Salvia miltiorrhiza) cho thấy hiệu quả giảm đau phụ thuộc liều từ 50 đến 100 mg/kg trên mô hình viêm khớp do collagen [8]. Đây là các loài thực vật hoàn toàn khác với cây ngải thơm, không thể đánh đồng hiệu quả hay cách dùng.

Nhiều người cũng tin rằng dùng ngải thơm với liều lượng càng đậm đặc thì khớp sẽ càng nhanh hết đau. Thực tế, tinh dầu của ngải thơm có thành phần rất biến tính và phức tạp [2]. Việc lạm dụng chiết xuất cô đặc không rõ nguồn gốc có thể gây quá tải cho các cơ quan chuyển hóa như gan và thận, hoặc gây kích ứng đường tiêu hóa mà không mang lại thêm lợi ích giảm đau nào.

Nhóm đối tượng cần thận trọng khi sử dụng

Mặc dù ngải thơm là loại gia vị an toàn trong khẩu phần ăn uống thông thường, việc sử dụng nó dưới dạng thảo dược hãm nước uống đậm đặc cần phải hết sức cẩn trọng ở một số nhóm đối tượng:

  • Phụ nữ đang mang thai và phụ nữ đang cho con bú không nên tự ý dùng các loại dịch chiết ngải thơm đậm đặc hoặc tinh dầu nguyên chất do thiếu dữ liệu an toàn sinh sản.
  • Những người có tiền sử dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae) cần thận trọng vì nguy cơ xuất hiện các phản ứng dị ứng chéo hoặc phát ban ngoài da.
  • Bệnh nhân đang mắc các bệnh lý mạn tính về gan, thận hoặc đang sử dụng thuốc điều trị tiểu đường, thuốc hạ huyết áp cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi bổ sung ngải thơm thường xuyên [2].
  • Người đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng các thuốc tác động lên hệ thần kinh cần tránh dùng các chế phẩm cô đặc từ ngải thơm do thảo mộc này có các hoạt tính an thần và gây ngủ đã được ghi nhận trong y học cổ truyền [2].

Đặc biệt, người đang bị viêm loét dạ dày - tá tràng hay trào ngược thực quản nặng nên theo dõi phản ứng của cơ thể khi dùng, bởi tinh dầu thảo mộc có thể gây kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa ở một số người nhạy cảm.

Cách áp dụng ngải thơm an toàn trong sinh hoạt hàng ngày

Đối với những người thường bị ê ẩm, nhức mỏi khớp khi trời trở lạnh, ngải thơm có thể được tận dụng như một biện pháp hỗ trợ lối sống an toàn và dễ tiếp cận:

  • Dùng làm gia vị ẩm thực: Thêm một lượng nhỏ ngải thơm tươi hoặc sấy khô vào các món súp nóng, canh hầm hoặc món nướng. Tính cay ấm và hương thơm của gia vị vừa giúp kích thích tiêu hóa, vừa hỗ trợ làm ấm cơ thể trong những ngày nhiệt độ xuống thấp.
  • Dùng dạng trà ngâm hãm nhẹ: Có thể dùng một lượng nhỏ lá ngải thơm khô hãm với nước sôi trong 10–15 phút tương tự như các loại trà thảo mộc thông thường để uống ấm vào buổi sáng hoặc buổi tối [3]. Cách làm này giúp cơ thể thư giãn và hấp thu một phần các polyphenol tự nhiên [3].
  • Kết hợp giữ ấm và vận động: Để kiểm soát đau khớp mùa lạnh, thảo mộc chỉ đóng vai trò thứ yếu. Biện pháp quan trọng nhất là giữ ấm toàn diện cơ thể, đặc biệt là các đầu khớp ngoại biên bằng găng tay, tất ấm và khăn quàng. Duy trì các bài tập xoay khớp nhẹ nhàng trong nhà để tăng cường lưu thông máu và duy trì độ linh hoạt cho sụn khớp.
  • Chế độ dinh dưỡng cân bằng: Bổ sung thực phẩm giàu chất chống oxy hóa, uống đủ nước ấm hàng ngày và tránh các yếu tố làm gia tăng tình trạng viêm như đồ ngọt chứa nhiều đường fructose nhân tạo [1].

Ngải thơm (Artemisia dracunculus) là loại thảo dược sở hữu hoạt tính kháng viêm và điều hòa cảm giác đau tiềm năng dựa trên các nghiên cứu tiền lâm sàng [1], [2]. Tuy vậy, đây chỉ là giải pháp hỗ trợ bổ trợ trong đời sống hàng ngày, tuyệt đối không thể thay thế cho phác đồ điều trị chuyên khoa. Khi xuất hiện các dấu hiệu sưng nóng, đỏ đau hoặc cứng khớp kéo dài trong mùa lạnh, người bệnh cần đến bệnh viện chuyên khoa cơ xương khớp để được chẩn đoán và điều trị kịp thời.