Gia vị cay tê và thắc mắc về khả năng đốt mỡ

Tiêu Tứ Xuyên (hoa tiêu) là loại gia vị quen thuộc tạo nên cảm giác cay tê đầu lưỡi đặc trưng trong ẩm thực phương Đông. Nhiều người thường thắc mắc liệu cảm giác nóng bừng và toát mồ hôi khi thưởng thức các món ăn chứa loại hạt này có thực sự giúp cơ thể giải phóng năng lượng hay hỗ trợ giảm mỡ thừa hay không.

Câu trả lời từ các dữ liệu tiền lâm sàng là nhóm hoạt chất alkylamide trong hạt tiêu Tứ Xuyên thực sự có khả năng kích thích quá trình sinh nhiệt và can thiệp tích cực vào chuyển hóa lipid [1]. Tuy nhiên, các tác dụng này đến nay chủ yếu được xác nhận qua mô hình động vật và tế bào [1, 2].

Việc hiểu đúng cơ chế sinh học đằng sau vị tê cay này giúp người tiêu dùng có cái nhìn khoa học, tránh phóng đại công dụng của gia vị thành biện pháp giảm cân cấp tốc.

Cơ chế biến mỡ trắng thành mỡ nâu sinh nhiệt

Trong cơ thể động vật có vú, mô mỡ trắng giữ vai trò chính là tích lũy năng lượng dư thừa dưới dạng triglyceride, dễ dẫn tới thừa cân khi nạp quá nhiều calo. Ngược lại, mô mỡ nâu và các tế bào mỡ nâu hóa lại sở hữu mật độ ty thể cao, chịu trách nhiệm đốt cháy năng lượng để tỏa nhiệt.

Hoạt chất hydroxy-alpha-sanshool (HAS) chiết xuất từ tiêu Tứ Xuyên (Zanthoxylum bungeanum) tác động trực tiếp lên thụ thể cảm giác TRPV1 [1]. Khi TRPV1 được kích hoạt, con đường truyền tín hiệu AMPK/SIRT-1/PPAR-gamma được khởi động, dẫn tới quá trình khử acetyl của PPAR-gamma phụ thuộc SIRT1 [1]. Quá trình này kích hoạt việc biểu hiện protein tách cặp UCP-1 trong các tế bào mỡ trắng [1].

Song song với việc gia tăng protein UCP-1, tế bào ghi nhận sự gia tăng về số lượng ty thể và tốc độ tiêu thụ oxy [1]. Sự biến đổi này chuyển các tế bào mỡ tích trữ thành dạng tế bào sinh nhiệt, làm gia tăng mức tiêu hao năng lượng chung của cơ thể trước chế độ ăn giàu chất béo [1].

Dữ liệu từ các nghiên cứu thực nghiệm

Năm 2023, một nghiên cứu trên mô hình chuột béo phì do ăn nhiều chất béo kết hợp mô hình tế bào 3T3-L1 đã phân tích chi tiết tác động của hydroxy-alpha-sanshool [1]. Các nhà khoa học sử dụng kỹ thuật chụp vi cắt lớp vi tính (Micro CT), buồng đo chuyển hóa và đo áp suất ty thể để đánh giá mô mỡ toàn thân [1]. Kết quả cho thấy HAS giúp chuột chống lại tình trạng béo phì do chế độ ăn nhiều chất béo, tăng cường tiêu hao năng lượng thông qua việc thúc đẩy chuyển hóa mỡ trắng thành mỡ nâu sinh nhiệt [1].

Trước đó, một thử nghiệm năm 2019 tiến hành trên 48 con chuột cống trắng Wistar bị rối loạn mỡ máu do ăn nhiều chất béo [2]. Động vật được chia thành 6 nhóm: ăn bình thường, ăn nhiều chất béo, ăn nhiều chất béo kèm thuốc fenofibrate, và ba nhóm ăn nhiều chất béo kèm HAS ở các liều 9 mg/kg, 18 mg/kg và 36 mg/kg [2]. Sau 4 tuần theo dõi, hai mức liều 18 mg/kg và 36 mg/kg làm giảm đáng kể mức tăng trọng lượng cơ thể và chỉ số hiệu quả sử dụng thức ăn so với nhóm đối chứng chỉ ăn nhiều chất béo [2]. Lượng mỡ tích tụ ở vùng bụng và các giọt mỡ trong tế bào gan cũng giảm rõ rệt [2].

Một nghiên cứu công bố năm 2021 tiếp tục đánh giá tác động của hỗn hợp alkylamide từ tiêu Tứ Xuyên trên chuột cống ăn nhiều chất béo trong vòng 6 tuần [3]. Kết quả ghi nhận chỉ số gây xơ vữa và hiệu quả sử dụng thức ăn giảm đáng kể ở cả ba mức liều thấp, trung bình và cao [3]. Đồng thời, tình trạng thoái hóa mỡ gan được cải thiện mạnh, đặc biệt ở nhóm dùng liều cao, thông qua việc ức chế các gene tổng hợp cholesterol và tái hấp thu acid mật ở hồi tràng [3].

Tác động bảo vệ gan và cân bằng vi sinh vật đường ruột

Bên cạnh khả năng sinh nhiệt, các hợp chất trong tiêu Tứ Xuyên còn hỗ trợ điều hòa mỡ máu và giảm tổn thương gan nhiễm mỡ không do rượu. Trong thử nghiệm năm 2019, chuột dùng HAS ghi nhận sự sụt giảm nồng độ cholesterol toàn phần (T-CHO), triglyceride (TG) và cholesterol xấu (LDL-C), đồng thời gia tăng nồng độ cholesterol tốt (HDL-C) trong huyết thanh và gan [2]. Chỉ số chống oxy hóa tại gan cũng chuyển biến tốt khi mức malondialdehyde (MDA) giảm xuống, còn glutathione (GSH) và enzym superoxide dismutase (SOD) tăng lên [2].

Năm 2023, nghiên cứu trên chuột C57BL/6J ăn chế độ giàu chất béo chỉ ra rằng tiêu Tứ Xuyên có khả năng cải thiện bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu thông qua điều hòa chuyển hóa acid béo, cholesterol và tái lập cân bằng hệ vi sinh đường ruột [4]. Một công trình khác cùng năm 2023 cho thấy các amide từ tiêu Tứ Xuyên (AZB) làm giảm tích tụ mỡ ở chuột béo phì, giảm tỷ lệ vi khuẩn Firmicutes/Bacteroidota, gia tăng các chi vi khuẩn có lợi như Allobaculum, Bacteroides, Dubosiella, tăng sản sinh acid béo chuỗi ngắn và kích hoạt con đường AMPK/Nrf2 tại gan [5]. Ngoài ra, phân đoạn chiết n-butanol từ hoa tiêu ở liều 50 và 200 mg/kg/ngày dùng trong 4 tuần cũng từng được ghi nhận giúp hạ triglyceride và cholesterol huyết thanh trên chuột thiếu hụt gen apoE [6].

Dầu hạt tiêu Tứ Xuyên khi kết hợp trong công thức dầu thực vật cân bằng (pha cùng dầu óc chó, dầu hoa trà, dầu tía tô) ở liều 3,0 mL/kg dùng trong 10 tuần cũng giúp chuột giảm tình trạng gan nhiễm mỡ, hạ mỡ máu và cải thiện hệ vi sinh manh tràng với sự gia tăng của Lactobacillus, Allobaculum và Blautia [7].

Giới hạn của các bằng chứng hiện có

Dù các kết quả sinh học rất khả quan, bạn đọc cần lưu ý rằng hầu hết các bằng chứng thực nghiệm nêu trên đều được thực hiện trên động vật gặm nhấm (chuột cống Wistar, chuột nhắt C57BL/6J, chuột KM) hoặc tế bào biệt hóa trong ống nghiệm [1, 2, 3, 4, 5, 7]. Chưa có các thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng trên cơ thể người để xác lập liều lượng tối ưu cũng như tính an toàn dài hạn của hoạt chất HAS tinh khiết.

Hơn nữa, nồng độ hoạt chất alkylamide được sử dụng trong các can thiệp nghiên cứu (như chiết xuất tinh khiết liều 18-36 mg/kg [2]) cao hơn nhiều so với lượng tiêu Tứ Xuyên mà một người có thể tiêu thụ bình thường qua bữa ăn hàng ngày. Do đó, việc ăn tiêu Tứ Xuyên không thể thay thế cho chế độ thâm hụt calo, việc tập luyện thể thao hay các phác đồ điều trị rối loạn mỡ máu do bác sĩ chỉ định.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Tiêu Tứ Xuyên có tính cay nóng và kích thích mạnh lên niêm mạc đường tiêu hóa. Do đó, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý trước khi dùng thường xuyên:

  • Người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Vị cay và tính kích ứng của gia vị có thể làm trầm trọng thêm các vết trợt loét, gây cồn cào hoặc ợ chua dữ dội.
  • Người đang bị hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy hoặc bệnh trĩ cấp tính: Gia vị cay kích thích nhu động cơ học có thể gây đau quặn bụng, nóng rát hậu môn.
  • Người đang sử dụng thuốc điều trị rối loạn mỡ máu hoặc bệnh chuyển hóa: Không tự ý dùng các sản phẩm chiết xuất đậm đặc từ tiêu Tứ Xuyên thay thế thuốc hạ mỡ máu khi chưa có ý kiến chuyên môn từ bác sĩ điều trị.

Gợi ý kết hợp tiêu Tứ Xuyên trong bữa ăn hàng ngày

Trong nấu ăn gia đình, tiêu Tứ Xuyên nên được dùng như một loại gia vị hỗ trợ kích thích vị giác và đa dạng hóa thực đơn ăn uống lành mạnh:

  • Lượng dùng hợp lý: Chỉ nên dùng một lượng nhỏ (khoảng 1-3g hạt tiêu khô) cho mỗi món ăn gia đình để tạo hương thơm và độ tê nhẹ, không nên ăn quá cay nồng.
  • Cách chế biến: Có thể rang nhẹ hạt tiêu ở lửa nhỏ cho dậy mùi thơm rồi giã nhuyễn, dùng ướp các món thịt nạc, cá hấp, đậu phụ sốt hoặc cho vào nước dùng. Tránh việc chế biến tiêu Tứ Xuyên cùng quá nhiều mỡ động vật hay dầu chiên đi chiên lại, vì điều này vô tình nạp thêm lượng calo dư thừa lớn, làm mất đi lợi ích hỗ trợ chuyển hóa.
  • Kết hợp cân đối: Phối hợp gia vị cùng chế độ ăn giàu chất xơ, rau củ quả tươi và nguồn protein nạc để tăng cường sức khỏe tim mạch tổng thể.

Tóm lại, hoạt chất hydroxy-alpha-sanshool và các alkylamide trong tiêu Tứ Xuyên mở ra hướng đi tiềm năng cho khoa học trong việc nghiên cứu các hợp chất hỗ trợ kích hoạt sinh nhiệt và kiểm soát mỡ máu. Người tiêu dùng nên thưởng thức loại hạt này như một nét văn hóa ẩm thực bổ trợ lối sống cân bằng, đồng thời luôn tham vấn ý kiến bác sĩ khi cần can thiệp các vấn đề bệnh lý chuyển hóa.