Nhiều người tìm đến các loại thảo dược bổ sung như Ashwagandha với mong muốn giải tỏa bớt căng thẳng sau những giờ làm việc mệt mỏi. Tuy nhiên, thời gian gần đây, trên các diễn đàn sức khỏe xuất hiện không ít lời phàn nàn rằng việc lạm dụng hoặc dùng liều quá cao loại thảo dược này khiến họ rơi vào trạng thái "trơ lì", không còn cảm nhận được niềm vui hay nỗi buồn. Nỗi lo lắng về việc giảm căng thẳng đi kèm với mất đi xúc cảm thực sự khiến nhiều người tiêu dùng băn khoăn.

Thực tế, hiện tượng mất đi sự rung động cảm xúc hay còn gọi là cùn mòn cảm xúc không phải là một phản ứng tưởng tượng, nhưng các bằng chứng nghiên cứu y khoa lâm sàng trực tiếp về tác động tiêu cực này của Ashwagandha vẫn chưa được xác lập đầy đủ trong các thử nghiệm chuẩn mực. Dẫu vậy, các nghiên cứu thần kinh học chỉ ra rằng sự can thiệp làm thay đổi sâu sắc các chất dẫn truyền và cảm xúc có thể dẫn tới tình trạng suy giảm khả năng đáp ứng với kích thích vui buồn đời thường [1]. Nếu sử dụng bất kỳ hoạt chất nào không đúng liều lượng dẫn tới ức chế thần kinh quá mức, người dùng hoàn toàn có nguy cơ đối mặt với sự mất cân bằng này.

Cơ chế thần kinh: Cùn mòn cảm xúc và mất hứng thú diễn ra thế nào?

Để hiểu vì sao một người có thể cảm thấy vô cảm, y học phân biệt rõ hai trạng thái: mất hứng thú (anhedonia) và cùn mòn cảm xúc (emotional blunting). Anhedonia được định nghĩa là tình trạng mất khả năng cảm nhận niềm vui từ các kích thích tưởng thưởng, vốn là đặc trưng then chốt trong nhiều rối loạn tâm thần [2]. Trong khi đó, các nghiên cứu tâm thần học gần đây đã phân định rõ các triệu chứng âm tính liên quan đến giảm khả năng trải nghiệm (như vô cảm, mất hứng thú) với các triệu chứng liên quan đến giảm khả năng biểu đạt cảm xúc (như cùn mòn cảm xúc, giảm ngôn ngữ) [3].

Nghiên cứu về tâm lý học thần kinh năm 2020 nhấn mạnh rằng tình trạng mất khả năng tận hưởng niềm vui không chỉ giới hạn ở việc không cảm nhận được những kích thích tích cực [1]. Thay vào đó, dữ liệu cho thấy những người có mức độ mất hứng thú cao thường biểu hiện sự cùn mòn trong phản ứng cảm xúc trước cả các kích thích tích cực lẫn tiêu cực [1]. Trạng thái cảm xúc hiện tại của một cá nhân cũng dự đoán mức độ phản ứng cảm xúc vượt ra ngoài tác động thuần túy của tâm trạng trầm cảm [1]. Một phân tích nhân tố năm 2001 trên 54 bệnh nhân tâm thần phân liệt và 27 bệnh nhân trầm cảm nặng cũng chỉ ra rằng mất hứng thú thực chất là một triệu chứng của trầm cảm và nó là một thành phần gắn liền với hiện tượng cùn mòn cảm xúc [4].

Về mặt sinh học thần kinh, hệ thống tưởng thưởng của não bộ chịu sự chi phối phức tạp của các chất dẫn truyền thần kinh. Trước đây, các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào hệ dopamine và opioid, nhưng một tổng quan khoa học năm 2010 đã khẳng định serotonin đóng vai trò then chốt trong việc điều hòa xử lý tưởng thưởng [2]. Nghiên cứu trên động vật linh trưởng bằng kỹ thuật ghi hoạt động của từng nơ-ron tại nhân raphe lưng chứng minh serotonin tham gia điều hòa giá trị tưởng thưởng [2]. Các thử nghiệm dược lý sử dụng chất đồng vận và đối kháng thụ thể serotonin cho thấy sự thay đổi nồng độ serotonin ngoại bào tạo ra bằng chứng mạnh mẽ về sự can thiệp của chất này vào các cung bậc từ ác cảm cho đến khoái cảm [2].

Đặc biệt, thùy trán là khu vực liên quan mật thiết đến phản ứng cảm xúc của con người và là nơi có mật độ sợi trục cũng như thụ thể 5-HT cao nhất trong các vùng vỏ não [5]. Sự hoạt động của hệ thống serotonin tại đây có thể tạo ra ảnh hưởng ức chế lên cả cảm xúc tích cực lẫn tiêu cực [5]. Hơn nữa, các tế bào thần kinh dopamine ở não giữa tạo nên con đường mesocorticolimbic chịu sự điều biến trực tiếp từ các nơ-ron serotonin [5]. Do đó, khi các chất điều hòa làm thay đổi nồng độ serotonin, hoạt động của dopamine cũng bị tác động theo, dẫn đến việc làm tê liệt các phản ứng cảm xúc đối với cả kích thích dễ chịu và khó chịu [5].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiện tượng cùn mòn cảm xúc?

Hiện tượng cùn mòn cảm xúc đã được ghi nhận và nghiên cứu rất kỹ lưỡng trong các can thiệp y khoa tác động lên hệ thần kinh trung ương. Một đánh giá khoa học năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu lâm sàng cho thấy các thuốc ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin (SSRI) thường làm gia tăng nồng độ 5-HT và từ đó làm cùn mòn cảm xúc [5]. Trong một nghiên cứu lâm sàng so sánh, những người tham gia dùng thuốc citalopram (thuộc nhóm SSRI) đã bị suy giảm hoạt hóa vỏ não trước trán trước cả các kích thích tưởng thưởng lẫn kích thích gây khó chịu, trong khi nhóm dùng giả dược và nhóm dùng thuốc reboxetine thì không xuất hiện phản ứng bị ức chế này [5].

Để đánh giá giải pháp can thiệp cho tình trạng này, nghiên cứu COMPLETE năm 2021 đã theo dõi 143 bệnh nhân trầm cảm nặng gặp phải tình trạng cùn mòn cảm xúc khi dùng SSRI/SNRI trong ít nhất 6 tuần, sau đó được chuyển sang dùng vortioxetine liều 10-20 mg/ngày trong 8 tuần [6]. Kết quả ghi nhận điểm số bảng câu hỏi trầm cảm Oxford (ODQ) đánh giá cùn mòn cảm xúc đã cải thiện giảm 29,8 điểm với p < 0,0001 [6]. Tại tuần thứ 8, có 50% bệnh nhân báo cáo không còn cảm giác cùn mòn cảm xúc và 47% bệnh nhân đạt mức lui bệnh với điểm MADRS từ 10 trở xuống [6]. Các tác dụng phụ thường gặp nhất được ghi nhận gồm buồn nôn, đau đầu, chóng mặt, nôn và tiêu chảy [6].

Dữ liệu tại Tây Ban Nha thuộc nghiên cứu COMPLETE công bố năm 2024 trên 67 bệnh nhân cũng cho thấy việc chuyển sang vortioxetine (10-20 mg/ngày) trong 8 tuần giúp điểm ODQ trung bình giảm 26,0 điểm [7]. Tại tuần thứ 8, có tới 70,4% bệnh nhân không còn tình trạng cùn mòn cảm xúc và 53,7% đạt mức lui bệnh [7]. Phân tích trung gian chỉ ra 77,1% sự thay đổi trong thang đo khuyết tật Sheehan (SDS) là hiệu ứng trực tiếp từ sự cải thiện điểm cùn mòn cảm xúc ODQ [7]. Tác dụng phụ xuất hiện ở 35 bệnh nhân (chiếm 52,2%), phổ biến nhất là buồn nôn ở 14 bệnh nhân (chiếm 20,9%), và tại tuần thứ 8 có 61,1% bệnh nhân duy trì liều 20 mg/ngày [7].

Ngoài các giải pháp hóa dược, các biện pháp tâm lý cũng được thử nghiệm để cải thiện các khiếm khuyết cảm xúc. Một nghiên cứu thử nghiệm năm 2015 mang tên Chương trình Cảm xúc Tích cực cho bệnh nhân tâm thần phân liệt (PEPS) đã tiến hành trên 37 người tham gia thông qua 8 buổi rèn luyện kỹ năng vượt qua suy nghĩ tiêu cực và tăng cường duy trì cảm xúc tích cực [3]. Kết quả trên 31 người hoàn thành chương trình cho thấy sự sụt giảm có ý nghĩa thống kê về điểm số vô cảm và mất hứng thú trên thang đo SANS, cùng sự giảm sút trầm cảm trên thang CDSS [3]. Tuy nhiên, các triệu chứng cùn mòn cảm xúc và giảm ngôn ngữ vẫn giữ nguyên không thay đổi trong suốt quá trình can thiệp [3].

Mối liên hệ với rối loạn sử dụng chất và trầm cảm kết hợp

Cùn mòn cảm xúc không đơn thuần là một cảm giác tách biệt mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến nhiều bệnh lý phối hợp. Một nghiên cứu năm 2024 chỉ ra rằng bệnh nhân mắc đồng thời trầm cảm nặng và rối loạn sử dụng chất thường có biểu hiện gia tăng tình trạng mất hứng thú, cùn mòn cảm xúc và suy giảm chức năng nhận thức so với người chỉ mắc trầm cảm đơn thuần [8].

Những triệu chứng trơ lì và mất cảm giác này dẫn đến hậu quả bệnh nhân không thể kiểm soát cảm giác thèm muốn, sử dụng chất nhiều hơn, tăng tỷ lệ tái phát và tuân thủ điều trị kém [8]. Vòng xoắn bệnh lý này thúc đẩy các triệu chứng trầm cảm thêm trầm trọng, tăng nguy cơ mạn tính và tăng tỷ lệ tử vong [8]. Nghiên cứu này khẳng định việc lựa chọn phác đồ điều trị lý tưởng cho nhóm bệnh nhân này cần phải hướng tới việc tối thiểu hóa nguy cơ gây cùn mòn cảm xúc, tránh tương tác thuốc và không có tiềm năng gây nghiện [8].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng khoa học

Nhìn nhận một cách khách quan từ các dữ liệu y khoa, cơ chế thần kinh chi phối cảm xúc đã được làm sáng tỏ tương đối rõ nét thông qua hoạt động của trục thùy trán, hệ dopamine và hệ serotonin [2] [5]. Cùn mòn cảm xúc là một thực thể lâm sàng có thật, đo lường được bằng các thang đo chuẩn hóa như Oxford Depression Questionnaire (ODQ) [7] [6]. Hiện tượng này gây suy giảm nghiêm trọng chất lượng sống và mức độ hòa nhập của người bệnh [7] [8].

Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có bộc lộ những giới hạn nghiên cứu nhất định. Thử nghiệm tâm lý PEPS có hạn chế lớn là thiếu nhóm đối chứng và người đánh giá không được làm mù với mục tiêu điều trị [3]. Thử nghiệm dùng vortioxetine năm 2021 cũng có hạn chế là không có giai đoạn theo dõi tiến cứu trước khi tiến hành chuyển đổi thuốc [6]. Đối với các thảo dược tự nhiên như Ashwagandha, các tài liệu nghiên cứu hiện hành trong danh mục y văn cung cấp chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên nào trực tiếp đo lường tỷ lệ gây cùn mòn cảm xúc ở người dùng khỏe mạnh. Những phàn nàn trên thực tế phần lớn xuất phát từ báo cáo tự phát của người sử dụng khi dùng liều lượng quá cao hoặc dùng kéo dài không theo dõi.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược an thần

Hiểu lầm thứ nhất cho rằng cứ là thảo dược từ thiên nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng liều lượng tùy thích. Mọi hoạt chất có khả năng làm dịu thần kinh trung ương đều tác động đến các thụ thể và chất dẫn truyền thần kinh, do đó nếu dùng quá liều hoặc dùng trong thời gian quá dài, cơ thể có thể bị ức chế quá mức dẫn tới cảm giác vô cảm và mệt mỏi.

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng trạng thái hết căng thẳng với việc không còn cảm xúc. Mục tiêu của việc thư giãn thần kinh là lấy lại sự cân bằng, tĩnh tâm nhưng vẫn giữ nguyên khả năng trải nghiệm niềm vui và sự thấu cảm trong cuộc sống. Nếu một người nhận thấy bản thân không thể mỉm cười trước niềm vui hay không còn cảm thấy buồn trước mất mát, đó là dấu hiệu của hiện tượng cùn mòn cảm xúc chứ không phải là sự bình yên lành mạnh [1] [5].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng khi bị cùn mòn cảm xúc thì chỉ cần tự tập luyện tâm lý là giải quyết được ngay. Như nghiên cứu thử nghiệm năm 2015 đã ghi nhận, chương trình can thiệp tâm lý chuyên biệt dù giúp giảm trầm cảm và mất hứng thú nhưng triệu chứng cùn mòn cảm xúc vẫn giữ nguyên tính ổn định và rất khó suy chuyển nếu không có sự can thiệp điều chỉnh hoạt chất [3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dựa trên các đặc tính dược lý và tương tác thần kinh, những đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng trước khi tìm đến các sản phẩm làm dịu thần kinh như Ashwagandha:

  • Người đang được điều trị trầm cảm bằng thuốc: Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc chống trầm cảm nhóm SSRI hoặc SNRI vốn đã có nguy cơ gặp tác dụng phụ gây cùn mòn cảm xúc [7] [6]. Việc tự ý phối hợp thêm thảo dược có thể làm phức tạp thêm hoạt động của hệ serotonin và thùy trán [5].
  • Người có tiền sử lạm dụng chất hoặc rối loạn sử dụng chất: Nhóm đối tượng này rất dễ rơi vào tình trạng tăng mức độ vô cảm và suy giảm kiểm soát hành vi [8].
  • Người mắc chứng mất hứng thú hoặc rối loạn cảm xúc mạn tính: Việc bổ sung hoạt chất không rõ liều lượng có thể làm trầm trọng thêm sự tê liệt phản ứng cảm xúc trước các kích thích thường ngày [1].
  • Phụ nữ mang thai, người có bệnh nền gan thận hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị tâm thần khác cần luôn có sự tham vấn chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa.

Gợi ý áp dụng thực tế và cách xử trí an toàn

Để bảo vệ sức khỏe tâm thần và duy trì cảm xúc lành mạnh, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn:

Không tự ý tăng liều: Nếu có sử dụng Ashwagandha hoặc các chế phẩm hỗ trợ giảm căng thẳng, cần tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn trên nhãn sản phẩm hoặc chỉ định của chuyên gia y tế, không bao giờ tự ý tăng liều với suy nghĩ "dùng càng nhiều càng nhanh hết stress".

Lắng nghe và theo dõi phản ứng cảm xúc: Nếu nhận thấy bản thân bắt đầu xuất hiện tình trạng trơ lì, mất đi sự gắn kết với người thân, không còn hào hứng với sở thích quen thuộc, cần tạm ngưng sử dụng ngay. Nghiên cứu cho thấy sự suy giảm phản ứng cảm xúc bao trùm lên cả kích thích tích cực lẫn tiêu cực [1].

Tham khảo ý kiến bác sĩ khi gặp tác dụng phụ: Trong các thử nghiệm lâm sàng điều trị trầm cảm, khi bệnh nhân gặp tình trạng cùn mòn cảm xúc do thuốc, các bác sĩ đã tiến hành chuyển đổi sang hoạt chất phù hợp hơn dưới sự theo dõi nghiêm ngặt [7] [6]. Tuyệt đối không tự ý phối hợp nhiều loại thực phẩm chức năng an thần cùng lúc vì nguy cơ gây ức chế thần kinh quá mức.

Kết hợp lối sống lành mạnh: Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thảo dược để xoa dịu thần kinh, việc duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, tập thể dục thường xuyên, ngủ đủ giấc và thực hành các kỹ năng điều hòa cảm xúc là nền tảng vững chắc để tái tạo năng lượng tinh thần.

Cảm xúc là một phần không thể thiếu tạo nên giá trị sống của mỗi con người. Việc tìm kiếm các giải pháp tự nhiên để giảm bớt áp lực là nhu cầu chính đáng, nhưng việc lắng nghe cơ thể và thận trọng với các biểu hiện cùn mòn cảm xúc sẽ giúp bạn bảo vệ trọn vẹn cả sức khỏe thể chất lẫn đời sống tinh thần.