Nhiều người cao tuổi tìm đến đậu nành như giải pháp tự nhiên nhằm bảo vệ trí não và phòng ngừa sa sút trí tuệ. Tuy nhiên, liệu hoạt chất isoflavone trong loại hạt quen thuộc này có thực sự tăng cường trí nhớ hay có nguy cơ gây tác dụng ngược?

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện tại là: kết quả còn đối lập và phụ thuộc lớn vào độ tuổi, nguồn thực phẩm cùng dạng bào chế. Các nghiên cứu quan sát và thử nghiệm lâm sàng cho thấy cả những tín hiệu cải thiện lẫn nguy cơ suy giảm ở một số chức năng nhận thức nhất định.

Cơ chế tác động của isoflavone lên não bộ

Isoflavone là hợp chất thực vật có cấu trúc tương tự hormone sinh dục nữ estrogen [1]. Do đó, hợp chất này có thể bắt chước các hoạt động và chức năng của estrogen bên trong mô não [1].

Các nhà khoa học đề xuất hai con đường tác động chính của isoflavone lên hệ thần kinh [1]. Thứ nhất là con đường qua trung gian thụ thể estrogen [1]. Thứ hai là cơ chế ức chế enzyme tyrosine kinase, đặc biệt thông qua hoạt chất genistein [1]. Dù vậy, dữ liệu từ người, nuôi cấy tế bào và động vật hiện vẫn chưa đủ để làm sáng tỏ toàn bộ quá trình chuyển hóa này [1].

Bằng chứng cải thiện nhận thức từ các phân tích gộp

Nhiều dữ liệu tiền lâm sàng và nghiên cứu quan sát trước đây ủng hộ tác dụng có lợi của isoflavone đậu nành đối với nhận thức [2]. Để làm rõ điều này, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2020 đã tổng hợp dữ liệu từ 16 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên 1.386 người trưởng thành có độ tuổi trung bình là 60 [2].

Kết quả phân tích gộp cho thấy isoflavone đậu nành giúp cải thiện chức năng nhận thức tổng thể với mức chênh lệch trung bình chuẩn hóa (SMD) là 0,19 (khoảng tin cậy 95%: 0,07 đến 0,32) [2]. Đồng thời, khả năng ghi nhớ cũng ghi nhận mức cải thiện với SMD là 0,15 (khoảng tin cậy 95%: 0,03 đến 0,26) [2]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng hoạt chất này có tiềm năng cải thiện nhận thức ở người trưởng thành [2].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược năm 2003 mang tên SOPHIA cũng ghi nhận kết quả tích cực trên 56 phụ nữ mãn kinh khỏe mạnh từ 55 đến 74 tuổi [3]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên dùng 2 viên mỗi ngày chứa tổng cộng 110 mg isoflavone chiết xuất từ đậu nành (27 người) hoặc giả dược (26 người) trong suốt 6 tháng [3].

Kết quả sau 6 tháng cho thấy nhóm dùng isoflavone có sự tiến bộ vượt trội về độ trôi chảy ngôn ngữ theo danh mục (category fluency) so với nhóm giả dược (p = 0,02) [3]. Các bài kiểm tra trí nhớ bằng lời nói và bài kiểm tra nối điểm Trails B cũng ghi nhận xu hướng cải thiện tốt hơn dù chưa đạt ý nghĩa thống kê [3]. Không có trường hợp nào phải ngừng tham gia do tác dụng phụ [3].

Tranh cãi: Nghiên cứu quan sát và lâm sàng cho thấy suy giảm

Dù có các kết quả khả quan, bức tranh khoa học về isoflavone vẫn tồn tại nhiều mảnh ghép trái ngược. Nghiên cứu SWAN Phytoestrogen công bố năm 2013 theo dõi dọc 6 năm trên 4 nhóm chủng tộc phụ nữ trong giai đoạn chuyển tiếp mãn kinh [4]. Kết quả cho thấy phụ nữ châu Á giai đoạn cuối tiền mãn kinh và sau mãn kinh có chế độ ăn giàu isoflavone đạt điểm tốt hơn ở bài kiểm tra SDMT (đo lường tốc độ xử lý nhận thức) [4].

Ngược lại, trí nhớ tình tiết bằng lời nói (kiểm tra qua bài test EBMT) lại hơi kém hơn ở phụ nữ châu Á trong giai đoạn đầu tiền mãn kinh lẫn sau mãn kinh, cũng như ở phụ nữ không phải gốc Á giai đoạn đầu tiền mãn kinh [4]. Báo cáo này lưu ý rằng 6 trong 8 thử nghiệm lâm sàng trước đó chỉ kéo dài từ 6 tháng trở xuống và dùng liều cao (60 đến 110 mg), cao hơn mức tiêu thụ trong bữa ăn của người Nhật Bản [4].

Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, đối chứng giả dược năm 2007 trên 79 phụ nữ sau mãn kinh khỏe mạnh (48-65 tuổi) kéo dài 16 tuần cũng đưa ra kết luận bất ngờ [5]. Ba nhóm can thiệp gồm: sữa bò kèm viên giả dược; sữa đậu nành (72 mg isoflavone/ngày) kèm viên giả dược; và sữa bò kèm viên bổ sung isoflavone (70 mg isoflavone/ngày) [5].

Kết quả sau 16 tuần cho thấy isoflavone không cải thiện sự chú ý chọn lọc, trí nhớ thị giác dài hạn, trí nhớ không gian ngắn hạn hay trí nhớ làm việc không gian [5]. Đáng chú ý, nhóm uống sữa đậu nành còn bị suy giảm trí nhớ làm việc bằng lời nói (kiểm tra qua Digit Ordering Task) so với nhóm dùng viên bổ sung và nhóm đối chứng [5]. Các nhà nghiên cứu kết luận isoflavone dùng dạng thực phẩm hay viên uống đều không đem lại cải thiện nhận thức rõ rệt ở đối tượng này [5].

Năm 2015, một phân tích hậu kiểm từ thử nghiệm WISH trên 350 phụ nữ sau mãn kinh dùng 25 g protein đậu nành giàu isoflavone (chứa 91 mg isoflavone dạng aglycone: 52 mg genistein, 36 mg daidzein, 3 mg glycitein) hoặc giả dược mỗi ngày trong thời gian trung bình 2,7 năm đã mang lại dữ liệu thận trọng [6].

Nghiên cứu trên 300 phụ nữ hoàn thành theo dõi (tuổi trung bình 61, dao động 45-92 tuổi) cho thấy mức thay đổi bài tiết isoflavonoid qua nước tiểu không liên quan đến nhận thức tổng thể (p = 0,39) [6]. Tuy nhiên, mức tăng bài tiết isoflavonoid qua nước tiểu lại tỷ lệ nghịch với điểm số trí thông minh chung (p = 0,02) [6]. Mức chênh lệch điểm trí thông minh chung giữa nhóm có mức thay đổi isoflavonoid cao nhất so với nhóm thấp nhất tương đương với sự suy giảm do lão hóa khoảng 4,4 năm [6]. Dù không ảnh hưởng tiêu cực lên trí nhớ bằng lời hay trí nhớ thị giác, phát hiện này đặt ra dấu hỏi lớn về việc bổ sung isoflavone liều cao dài ngày [6].

Đậu nành lên men: Hướng đi mới nhiều hứa hẹn

Sự khác biệt giữa các kết quả có thể nằm ở dạng bào chế của đậu nành. Thực phẩm đậu nành lên men chứa các hợp chất hoạt tính sinh học không có trong hạt đậu nành thông thường, chẳng hạn như peptide và isoflavone dạng aglycone [7]. Những chất này được cho là hỗ trợ nhận thức nhờ khả năng giảm viêm thần kinh và giảm căng thẳng oxy hóa [7].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng năm 2025 đã khảo sát tác động của bột đậu nành lên men không chứa lợi khuẩn bổ sung vào chế độ ăn thông thường trong 12 tuần trên 61 người từ 65 tuổi trở lên (trung bình 74 tuổi, 47 người hoàn thành) [7]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng đậu nành lên men cải thiện điểm trí nhớ đáng kể (1,81%, khoảng tin cậy 95%: -2,10 đến 5,72) so với nhóm giả dược (1,16%, khoảng tin cậy 95%: -3,64 đến 5,97) với giá trị p = 0,041 [7].

Đặc biệt, phân tích sâu ở phân nhóm phụ nữ từ 70 tuổi trở lên (29 người) cho thấy sự tiến bộ rõ rệt về nhận thức tổng thể (p = 0,028) với mức thay đổi trung bình đạt 2,86% ở nhóm can thiệp so với 0,06% ở nhóm giả dược [7]. Điểm số trí nhớ ở nhóm phụ nữ này cũng tăng 8,47% ở nhóm dùng đậu nành lên men so với 2,05% ở nhóm giả dược (p = 0,049) [7].

Hiểu lầm thường gặp về đậu nành và trí nhớ

Nhiều người lầm tưởng rằng cứ uống sữa đậu nành càng nhiều thì trí não càng minh mẫn. Trên thực tế, các thử nghiệm lâm sàng cho thấy việc bổ sung thực phẩm đậu nành hoặc viên uống isoflavone tinh chế liều cao không phải lúc nào cũng mang lại lợi ích đồng nhất, thậm chí còn có bằng chứng cho thấy sữa đậu nành làm giảm trí nhớ làm việc bằng lời [5], hoặc viên bổ sung làm suy giảm chỉ số trí thông minh chung [6].

Một hiểu lầm khác là tác dụng của đậu nành hoàn toàn giống nhau ở hai giới. Nghiên cứu tổng quan chỉ ra rằng dù có tác động tích cực lên nhận thức của nữ giới, các nghiên cứu về ảnh hưởng của isoflavone lên trí nhớ không gian ở nam giới vẫn chưa đem lại kết quả nhất quán [1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người cao tuổi có dự định sử dụng các sản phẩm bổ sung isoflavone đậu nành liều cao (từ 70 mg đến trên 100 mg mỗi ngày) cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa [5], [3]. Phân tích từ nghiên cứu WISH cảnh báo việc phơi nhiễm isoflavone liều cao kéo dài qua đường uống có liên quan đến suy giảm trí thông minh chung tương đương nhiều năm lão hóa [6].

Phụ nữ tiền mãn kinh và sau mãn kinh có vấn đề về trí nhớ làm việc hoặc trí nhớ tình tiết bằng lời nói cũng nên thận trọng khi tiêu thụ lượng lớn sữa đậu nành dạng lỏng chưa qua lên men [5], [4]. Bất kỳ ai đang có bệnh nền chuyển hóa hoặc đang điều trị thuốc nội tiết cần được chuyên gia y tế đánh giá trước khi dùng các chế phẩm cô đặc.

Cách áp dụng an toàn trong đời sống

Thay vì lạm dụng các viên uống bổ sung isoflavone liều cao chưa rõ hiệu quả an toàn lâu dài [1], [6], người lớn tuổi nên ưu tiên sử dụng đậu nành thông qua thực phẩm tự nhiên trong chế độ ăn uống thường nhật.

Các dạng đậu nành lên men như tương nén tempeh, miso, chao hoặc bột đậu nành lên men là những lựa chọn được khoa học ghi nhận có lợi thế sinh học tốt hơn [7]. Chúng cung cấp isoflavone dạng aglycone dễ hấp thu và các peptide chống oxy hóa, hỗ trợ bảo vệ tế bào thần kinh tốt hơn dạng chưa chế biến [7]. Khẩu phần ăn nên giữ ở mức độ vừa phải, kết hợp cùng lối sống năng động, chế độ dinh dưỡng cân đối và uống đủ nước để bảo vệ sức khỏe não bộ toàn diện.

Những nghiên cứu hiện nay cho thấy isoflavone đậu nành có tiềm năng hỗ trợ trí nhớ nhưng không phải thần dược cho trí não. Người tiêu dùng nên giữ cái nhìn thận trọng, ưu tiên nguồn thực phẩm truyền thống thay vì phụ thuộc vào thực phẩm bổ sung liều cao.