Thời tiết chuyển mùa ẩm ướt, nồm ẩm kéo dài là điều kiện thuận lợi cho nhiều loại vi sinh vật và virus phát triển, khiến đường hô hấp trở nên nhạy cảm hơn bao giờ hết. Rất nhiều người thường xuyên gặp tình trạng ngạt mũi, ho dai dẳng hoặc viêm phế quản tái đi tái lại khi độ ẩm không khí tăng cao. Câu hỏi đặt ra là làm thế nào để chủ động gia cố lớp rào chắn tự nhiên của đường thở, và liệu các vi chất quen thuộc như kẽm và selen có thực sự mang lại hiệu quả bảo vệ biểu mô hô hấp hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là có: Kẽm và selen đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ tính toàn vẹn của tế bào biểu mô đường hô hấp, duy trì hoạt động của lông chuyển phế quản và cân bằng phản ứng viêm, giúp hạn chế sự xâm nhập của các mầm bệnh khi niêm mạc đường thở suy yếu [1], [2].

Rào chắn biểu mô hô hấp hoạt động thế nào trong mùa ẩm?

Hệ thống biểu mô phế quản và mũi hoạt động như một bức tường vật lý đầu tiên ngăn chặn bụi bẩn và tác nhân gây hại xâm nhập sâu vào phổi [2]. Bề mặt này gồm các tế bào biểu mô liên kết chặt chẽ với nhau và hệ thống lông chuyển liên tục rung động nhằm đẩy chất nhầy cùng mầm bệnh ra ngoài [1], [2].

Khi thời tiết nồm ẩm kết hợp với ô nhiễm hoặc khói thuốc lá, hàng rào này dễ bị đứt gãy [3]. Khói thuốc lá làm suy giảm phản ứng kháng virus của interferon beta-1, làm gián đoạn rào cản tế bào biểu mô và thay đổi cơ chế tự sửa chữa đường thở từ tế bào gốc [3]. Do đó, việc duy trì cấu trúc biểu mô vững chắc chính là chìa khóa phòng bệnh đầu tiên [3], [2].

Kẽm: Chốt chặn bảo vệ liên kết tế bào biểu mô

Kẽm là một vi chất khoáng tham gia trực tiếp vào ba nhóm chức năng chính của hệ miễn dịch: xúc tác, cấu trúc và điều hòa [2]. Tại niêm mạc phế quản, ion kẽm tự do tập trung nhiều ở bào tương đỉnh của biểu mô hô hấp, hỗ trợ bảo vệ mô khỏi các chất oxy hóa và chất độc hại hít phải [4]. Kẽm cũng tham gia vận chuyển qua chất vận chuyển ZnT4 ở đỉnh và đáy biểu mô hô hấp ở người và loài gặm nhấm [4].

Tình trạng thiếu hụt kẽm làm phá vỡ các protein cấu trúc quan trọng như beta-catenin và E-cadherin, khiến khoảng hở giữa các tế bào dãn rộng và gia tăng rò rỉ dịch qua hàng rào biểu mô [2]. Biểu hiện của các protein liên kết vòng bịt như ZO-1 và Claudin-1 cũng phụ thuộc vào kẽm [2]. Khi thiếu kẽm, các tín hiệu viêm như IFN-gamma, TNF-alpha và FasR gia tăng, dẫn đến hiện tượng chết rụng tế bào biểu mô (apoptosis) [2]. Bổ sung kẽm giúp ổn định bào quan, đóng vai trò như một đồng yếu tố cho quá trình tổng hợp DNA, thúc đẩy sửa chữa vết thương và giảm hiện tượng rò rỉ cạnh tế bào [3], [2].

Bên cạnh bảo vệ cấu trúc liên kết, kẽm còn cải thiện chức năng hàng rào thông qua việc nâng cao hình thái học lông chuyển, làm tăng chiều dài và tần số đập của hệ thống lông chuyển phế quản [1]. Ngoài ra, kẽm còn ức chế RNA polymerase cần thiết cho sự nhân lên của các virus RNA, bao gồm cả coronavirus, và các chất mang ion kẽm (zinc ionophores) như pyrithione hoặc pyrrolidine dithiocarbamate đã được ghi nhận có khả năng ức chế sự sao chép của virus cúm và SARS-CoV trong các thử nghiệm in vitro [5].

Selen: Điều hòa miễn dịch và kiểm soát cơn bão viêm

Nếu kẽm tập trung vào củng cố cấu trúc mô thì selen lại giữ vị trí trung tâm trong việc cân bằng các đáp ứng miễn dịch và điều hòa phản ứng viêm [1], [6]. Nguyên tố vi lượng thiết yếu này tham gia ức chế sự sản sinh các cytokine tiền viêm, ngăn ngừa tình trạng viêm quá mức có thể gây tổn thương mô phổi [6], [2].

Trong cơ thể, đáp ứng miễn dịch cần diễn ra ở mức độ vừa đủ; nếu phản ứng viêm bùng phát mất kiểm soát, chính các mô hô hấp lành lặn sẽ bị phá hủy nghiêm trọng [2]. Selen cùng các chất chuyển hóa giúp điều hòa phản ứng của các tế bào miễn dịch, từ đó giảm thiểu tác động tiêu cực của các gốc tự do và hiện tượng oxy hóa tế bào [6], [7].

Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học

Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã phân tích vai trò cụ thể của kẽm và selen đối với các bệnh lý nhiễm trùng đường hô hấp trên các đối tượng khác nhau:

  • Thử nghiệm trên trẻ nhỏ: Một nghiên cứu tiến hành tại Thái Lan trên trẻ em từ 2 đến 60 tháng tuổi mắc nhiễm khuẩn đường hô hấp dưới cấp tính cho thấy, nhóm được bổ sung kẽm hồi phục nhanh hơn đáng kể so với nhóm dùng giả dược (thời gian trung vị khỏi bệnh là 3 ngày so với 4 ngày; P = 0,008) [1]. Thời gian nằm viện của trẻ dùng kẽm cũng ngắn hơn rõ rệt (trung bình 3,8 ngày so với 6,1 ngày ở nhóm giả dược) [1]. Một can thiệp khác trên 103 trẻ từ 1 tháng đến 5 tuổi cũng ghi nhận cải thiện lâm sàng có ý nghĩa khi dùng kẽm [5].
  • Nghiên cứu nồng độ selen trong huyết thanh: Một nghiên cứu cắt ngang tại Đức trên các bệnh nhân mắc COVID-19 cho thấy tình trạng selen phản ánh diễn tiến bệnh [1]. Mức selen dưới 45,7 mcg/L xuất hiện ở 43,4% mẫu bệnh phẩm, trong khi nhóm bệnh nhân sống sót có nồng độ selen huyết thanh cao hơn rõ rệt so với nhóm tử vong (53,3 ± 16,2 so với 40,8 ± 8,1 mcg/L) [1].
  • Thử nghiệm lâm sàng ở người cao tuổi: Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược trên 81 người cao tuổi nội trú (>65 tuổi) kéo dài trong 2 năm cho thấy việc bổ sung vi chất chứa 20 mg kẽm (dạng kẽm sulfat) và 100 mcg selen (dạng selen sulfid) giúp giảm đáng kể số đợt nhiễm trùng đường hô hấp [8]. Tiếp đó, một nghiên cứu can thiệp lớn hơn trên 725 người cao tuổi (65-103 tuổi) với liều tương tự (20 mg kẽm và 100 mcg selen) ghi nhận sự gia tăng đáp ứng thể dịch sau tiêm chủng, đồng thời số lượng người không bị nhiễm trùng hô hấp trong 2 năm cao hơn nhóm đối chứng [8].
  • Nghiên cứu kẽm liều đơn lẻ: Nghiên cứu của Prasad và cộng sự thực hiện trên nhóm nhỏ người cao tuổi (55-87 tuổi) được bổ sung 45 mg kẽm nguyên tố dạng gluconate mỗi ngày trong 12 tháng ghi nhận sự sụt giảm đáng kể tỷ lệ mắc các bệnh nhiễm trùng, bao gồm nhiễm trùng hô hấp, đi kèm với việc giảm chất chỉ điểm viêm TNF-alpha cũng như giảm quá trình oxy hóa DNA và lipid [8]. Ngoài ra, nghiên cứu bổ sung 30 mg kẽm/ngày ở phụ nữ cao tuổi trong viện dưỡng lão cũng giúp tăng nồng độ kẽm huyết thanh và số lượng tế bào T [5].
  • Nghiên cứu phục hồi mô hình động vật: Nghiên cứu trên 60 chuột đực Wistar F1 cho thấy việc dùng kết hợp 2,25 mg/kg kẽm chelate và selen natri trong 56 ngày giúp thúc đẩy tăng sinh tế bào, kích hoạt enzyme dọn gốc tự do và cải thiện tổn thương biểu mô mầm do nhiễm độc chì gây ra [7].

Giới hạn của bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp

Mặc dù các dữ liệu khoa học cho thấy tiềm năng to lớn của kẽm và selen, người đọc cần nhìn nhận đúng bản chất của các bằng chứng này. Một số nghiên cứu ở người cao tuổi sử dụng kết hợp kẽm cùng selen, do đó không thể loại trừ hoàn toàn đóng góp chéo từ các chất dinh dưỡng thành phần khác [8]. Thử nghiệm dùng kẽm 45 mg/ngày của tác giả Prasad mới chỉ dừng lại ở quy mô nhỏ (24-25 người mỗi nhóm), chưa đủ dữ liệu để đánh giá riêng trên bệnh viêm phổi và các tác giả cũng nhấn mạnh cần lặp lại ở quy mô lớn hơn [8]. Đồng thời, các phát hiện về vận chuyển ion kẽm hay ức chế virus qua chất mang ion kẽm chủ yếu đến từ mô hình tế bào in vitro hoặc mô hình động vật [5], [4].

Một hiểu lầm rất phổ biến là quan niệm "càng bổ sung nhiều vi chất càng tốt để phòng cúm mùa". Kẽm và selen là các vi chất dinh dưỡng đóng vai trò hỗ trợ, không thể thay thế phác đồ điều trị nhiễm trùng hay thuốc kháng sinh khi đã có bội nhiễm vi khuẩn. Việc lạm dụng vi chất liều cao kéo dài không những không làm tăng thêm khả năng bảo vệ niêm mạc mà còn có thể gây rối loạn cân bằng khoáng chất trong cơ thể.

Ai nên thận trọng khi dùng vi chất?

Người bệnh có tiền sử suy giảm chức năng gan, suy thận mạn tính hoặc đang mắc các bệnh lý rối loạn chuyển hóa cần hết sức thận trọng và không tự ý sử dụng các chế phẩm bổ sung kẽm và selen liều cao. Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ sơ sinh dưới 2 tháng tuổi chỉ được sử dụng vi chất theo chỉ định trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa [1]. Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc điều trị mạn tính cần tham khảo ý kiến y khoa để tránh các tương tác thuốc bất lợi.

Cách áp dụng thực tế để bảo vệ đường thở mùa ẩm

Để hỗ trợ niêm mạc hô hấp khỏe mạnh trong mùa ẩm, bạn có thể áp dụng các giải pháp thực tế sau:

  • Cân đối nguồn cung từ chế độ ăn: Ưu tiên bổ sung các thực phẩm tự nhiên giàu kẽm và selen như hải sản (hàu, tôm, cua), thịt nạc, ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt và đậu. Nguồn thực phẩm đa dạng giúp cơ thể hấp thu khoáng chất tự nhiên một cách an toàn và bền vững.
  • Liều lượng bổ sung hợp lý nếu cần dùng viên uống: Theo các tài liệu nghiên cứu, mức bổ sung kẽm qua đường uống lên đến 40 mg mỗi ngày được khuyến nghị cho người trưởng thành để hỗ trợ tăng sức đề kháng [1]. Trong các can thiệp lâm sàng dài hạn ở người cao tuổi, liều lượng an toàn hiệu quả từng được thử nghiệm là 20 mg kẽm kết hợp cùng 100 mcg selen mỗi ngày [8].
  • Thời điểm sử dụng: Nên uống viên bổ sung vi chất sau bữa ăn chính từ 30 phút đến 1 giờ để giảm kích ứng dạ dày.
  • Biện pháp hỗ trợ vật lý: Tránh xa khói thuốc lá tuyệt đối nhằm bảo vệ hàng rào biểu mô và bảo toàn khả năng tự sửa chữa của đường thở [3]. Giữ không gian sống khô ráo trong những ngày nồm ẩm để giảm mật độ nấm mốc và mầm bệnh lơ lửng trong không khí.

Nhìn chung, kẽm và selen là hai người bạn đồng hành thiết yếu giúp gia cố cấu trúc niêm mạc phế quản và cân bằng đáp ứng miễn dịch trong mùa thời tiết nồm ẩm bất lợi [1], [2]. Bổ sung đúng mức, ưu tiên dinh dưỡng tự nhiên và chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ khi có bệnh nền là cách tốt nhất để bảo vệ hệ hô hấp cho cả gia đình.