Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, nhiều người lại khổ sở với các đợt hắt hơi liên tục, chảy nước mũi và ngứa mắt do viêm mũi dị ứng bùng phát. Trong dân gian, kinh nghiệm đun nước lá tía tô uống hằng ngày thường được truyền tai nhau như một mẹo tự nhiên giúp làm dịu đường hô hấp. Liệu thói quen quen thuộc này có thực sự đem lại hiệu quả hỗ trợ điều trị dưới góc nhìn y học hiện đại?

Câu trả lời ngắn gọn là có cơ sở khoa học nhất định, nhưng cần hiểu đúng bản chất vấn đề. Các nghiên cứu hiện nay ghi nhận chiết xuất tía tô chứa hoạt chất axit rosmarinic có đặc tính chống viêm và chống dị ứng rõ rệt [1], [2]. Tuy nhiên, việc uống nước lá tía tô tự nấu tại nhà chỉ mang tính hỗ trợ nhẹ nhàng và cải thiện lối sống, hoàn toàn không thể thay thế các loại thuốc điều trị chuyên khoa hay dứt điểm được căn bệnh mạn tính này [3].

Hoạt chất trong lá tía tô tác động đến dị ứng như thế nào?

Phản ứng viêm mũi dị ứng bản chất là sự phản ứng quá mức của hệ thống miễn dịch trước các dị nguyên từ môi trường như phấn hoa, mạt bụi nhà hay nấm mốc [1]. Khi tiếp xúc với dị nguyên, cơ thể người bệnh kích hoạt kháng thể IgE, giải phóng hàng loạt chất trung gian gây viêm như histamine, đồng thời thu hút các tế bào bạch cầu đến niêm mạc mũi gây sưng phù, ngứa ngáy và nghẹt mũi [1].

Tía tô (tên khoa học là Perilla frutescens) từ lâu đã được biết đến là nguồn cung cấp dồi dào axit rosmarinic – một hợp chất tự nhiên có nhiều hoạt tính sinh học [2]. Axit rosmarinic được sinh tổng hợp từ hai axit amin L-phenylalanine và L-tyrosine qua hệ thống gồm 8 loại enzyme [2]. Hoạt chất này cùng các dẫn xuất liên quan thể hiện khả năng chống oxy hóa, kháng khuẩn và đặc biệt là làm giảm tín hiệu qua thụ thể tế bào T trong các bệnh lý miễn dịch [2].

Ở mức độ phân tử, chiết xuất từ lá tía tô và axit rosmarinic có khả năng can thiệp trực tiếp vào chuỗi phản ứng dị ứng [1]. Trên các mô hình thử nghiệm, hoạt chất này ức chế sự kích hoạt của yếu tố phiên mã NF-kappaB/Rel A và hoạt tính enzyme caspase-1 trong tế bào mast [1]. Đồng thời, nó ngăn chặn sự biểu hiện của enzyme cyclooxygenase-2 (COX-2) và giảm sản sinh các cytokine tiền viêm nguy hiểm như interleukin-1beta (IL-1beta), interleukin-6 (IL-6) và TNF-alpha [1]. Nhờ đó, phản ứng viêm tại niêm mạc được kiềm chế, giúp giảm giải phóng histamine vào tuần hoàn [1].

Các nghiên cứu khoa học nói gì về tía tô và viêm mũi dị ứng?

Để làm rõ giá trị y học của loài cây này, nhiều nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng đã được triển khai nhằm kiểm chứng tác động của tía tô đối với các phản ứng dị ứng.

Nghiên cứu công bố năm 2004 là một trong những thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược kéo dài 21 ngày trên người mắc viêm mũi kết mạc dị ứng theo mùa thể nhẹ [3]. Nhóm tác giả đã chia bệnh nhân thành các nhóm sử dụng chiết xuất tía tô giàu axit rosmarinic với liều 200 mg/ngày (10 người), liều 50 mg/ngày (9 người) hoặc dùng giả dược (10 người) [3]. Kết quả cho thấy tỷ lệ bệnh nhân cải thiện triệu chứng ngứa mũi, chảy nước mắt, ngứa mắt và tổng điểm triệu chứng ở nhóm dùng hoạt chất cao hơn rõ rệt so với nhóm giả dược (p < 0,05) [3]. Phân tích dịch rửa mũi ghi nhận số lượng bạch cầu trung tính và bạch cầu ái toan thâm nhiễm giảm đáng kể mà không ghi nhận tác dụng phụ hay bất thường trên xét nghiệm máu [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu này có giới hạn là cỡ mẫu còn nhỏ và thời gian theo dõi chỉ trong 3 tuần [3].

Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã khảo sát chi tiết cơ chế của bột chiết xuất cồn 30% từ lá tía tô (EPPF) và axit rosmarinic tinh khiết trên mô hình chuột bị gây mẫn cảm với ovalbumin (OVA) [1]. Sau khi tiếp xúc với kháng nguyên, chuột được cho dùng EPPF hoặc axit rosmarinic đã giảm hẳn tần suất quẹt mũi, cọ tai và dụi mắt [1]. Nồng độ IgE trong huyết thanh, lách và niêm mạc mũi cũng như nồng độ histamine trong máu đều giảm rõ rệt [1]. Tình trạng thâm nhiễm tế bào mast và bạch cầu ái toan ở niêm mạc mũi cũng được đẩy lùi [1].

Tác dụng chống dị ứng đường uống còn được chứng minh từ nghiên cứu năm 2001 trên mô hình phản ứng quá mẫn da thụ động (PCA) ở chuột [4]. Nghiên cứu này chỉ ra nước sắc tía tô ở liều 500 mg/kg ức chế 43% phản ứng PCA [4]. Trong đó, hàm lượng axit rosmarinic chiếm 2,5% trọng lượng khô của nước sắc tía tô và bản thân hoạt chất này khi dùng riêng lẻ giúp ức chế tới 41% phản ứng [4]. Điều này chứng minh tác dụng chống dị ứng tuýp I của nước sắc tía tô phụ thuộc chủ yếu vào axit rosmarinic [4].

Nghiên cứu công bố năm 2003 cũng tái khẳng định điều này khi chiết xuất tía tô đun trong nước sôi giúp ức chế đáng kể phản ứng dị ứng PCA ở chuột nhờ vai trò của axit rosmarinic [5]. Thậm chí, hiệu lực chống dị ứng của axit rosmarinic trong thử nghiệm này còn vượt trội hơn cả tranilast – một loại thuốc chống dị ứng hiện đại [5].

Ở khía cạnh ứng dụng phức hợp, nghiên cứu năm 2020 trên đối tượng trẻ em bị viêm mũi kết mạc dị ứng đã đánh giá chế phẩm dinh dưỡng chứa 80 mg chiết xuất khô từ tía tô kết hợp cùng 150 mg quercetin và 5 mcg vitamin D3 [6], [7]. Kết quả theo dõi trong 8 đến 16 tuần cho thấy nhóm trẻ dùng sản phẩm này giảm đáng kể nhu cầu dùng thuốc kháng histamine so với nhóm chứng, đồng thời hiệu quả bảo vệ còn duy trì trong vòng 1 năm [6]. Hạn chế của nghiên cứu là thiết kế nhãn mở và chưa đánh giá trực tiếp mức độ nghiêm trọng của từng triệu chứng [6].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Những dữ liệu trên đem lại cái nhìn lạc quan về tiềm năng của tía tô trong việc làm dịu các rối loạn dị ứng đường thở [2], [8]. Chiết xuất tía tô không chỉ chứa axit rosmarinic mà còn cung cấp nhiều flavonoid quý như luteolin và apigenin có tác dụng hiệp đồng [6], [7]. Ngoài ra, chiết xuất này còn ức chế enzyme 5-lipoxygenase và 12-lipoxygenase, hai mắt xích cốt lõi trong chuỗi phản ứng viêm [7].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận thẳng thắn vào các ranh giới khoa học. Hầu hết các thử nghiệm quy mô sâu đều được thực hiện trên động vật hoặc trong ống nghiệm [1], [8]. Thử nghiệm trực tiếp trên người dù có kết quả khả quan nhưng số lượng người tham gia còn khá khiêm tốn [3].

Đặc biệt, có sự khác biệt rất lớn giữa chiết xuất chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm và một ấm nước lá tía tô sắc tại nhà. Các nghiên cứu lâm sàng sử dụng chiết xuất đã được cô đặc và định lượng chính xác hàm lượng hoạt chất (như viên uống 50 mg đến 200 mg chiết xuất giàu axit rosmarinic) [3]. Khi đun nấu thông thường tại gia đình, hàm lượng hoạt chất chiết xuất được có thể dao động rất lớn tùy vào nguồn gốc lá, độ già non của cây và cách thức gia nhiệt.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá tía tô

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi nước lá tía tô như một loại “thần dược” có thể chữa dứt điểm viêm mũi dị ứng. Cần nhớ rằng viêm mũi dị ứng liên quan mật thiết đến cơ địa miễn dịch bẩm sinh của từng người [1]. Hiện nay chưa có bất kỳ bằng chứng nào khẳng định uống tía tô sẽ giúp loại bỏ hoàn toàn căn bệnh này.

Một quan niệm sai lầm khác là càng uống nước tía tô đặc và nhiều thì bệnh càng mau khỏi. Mặc dù các nghiên cứu cho thấy liều dùng chiết xuất tía tô tinh khiết trong thời gian ngắn không gây ra biến cố bất lợi nào [3], nhưng việc lạm dụng quá mức bất kỳ loại thảo mộc tươi nào cũng có thể gây rối loạn tiêu hóa hoặc tăng gánh nặng đào thải cho gan, thận.

Nhiều người cũng tự ý ngừng thuốc xịt mũi hay thuốc kháng dị ứng do bác sĩ kê đơn để chuyển hẳn sang dùng nước lá tía tô. Đây là việc làm rủi ro, có thể khiến đợt viêm mũi cấp bùng phát dữ dội, dẫn tới các biến chứng viêm xoang hoặc nhiễm trùng hô hấp nặng hơn.

Những ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù tía tô là một loại rau thơm an toàn trong ẩm thực truyền thống, việc sử dụng thường xuyên nước sắc đậm đặc vẫn cần lưu ý ở một số nhóm đối tượng:

  • Người có tiền sử dị ứng hoặc mẫn cảm với chính cây tía tô hay các cây thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae) [2], [5].
  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú nên tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi sử dụng nước sắc tía tô dài ngày với liều lượng lớn.
  • Bệnh nhân đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc người có các bệnh lý nền mạn tính nguy hiểm cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị để tránh tương tác bất lợi.
  • Bất kỳ ai đang trong đợt điều trị viêm mũi dị ứng tiến triển nặng với nhiều đơn thuốc chuyên khoa không nên tự ý thay đổi phác đồ y khoa hiện tại.

Gợi ý cách áp dụng nước lá tía tô an toàn tại nhà

Để tận dụng các dưỡng chất tự nhiên từ tía tô một cách khoa học và không gây phản tác dụng, bạn có thể áp dụng các bước đơn giản sau:

  • Chọn lựa nguyên liệu: Chọn lá tía tô tươi, sạch, có nguồn gốc rõ ràng, không tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật. Rửa sạch nhẹ nhàng dưới vòi nước và ngâm nước muối loãng trước khi chế biến.
  • Cách đun nấu: Dùng khoảng một nắm lá tía tô tươi (tương đương 20-30g) rửa sạch. Đun sôi khoảng 500ml nước, sau đó thả lá vào, đậy nắp và đun nhỏ lửa trong khoảng 3 đến 5 phút để các hoạt chất hòa tan vào nước mà không làm bay hơi mất các tinh dầu quý, sau đó tắt bếp để nguội [5], [4].
  • Thời điểm và liều lượng: Nước lá tía tô nên được uống ấm trong ngày, chia làm 1-2 lần, tốt nhất là sau bữa ăn nhẹ. Tránh uống nước đã để qua đêm vì dễ bị ôi thiu và nhiễm khuẩn.
  • Kết hợp lối sống: Nước lá tía tô chỉ phát huy tác dụng tốt khi bạn kết hợp với các biện pháp vệ sinh môi trường sống như giặt giũ chăn màn để giảm mạt bụi, đeo khẩu trang khi ra ngoài trời nhiều phấn hoa, và thường xuyên rửa mũi bằng nước muối sinh lý vô trùng.

Nước lá tía tô là một thức uống dân dã, lành tính và có cơ sở khoa học nhất định trong việc hỗ trợ giảm bớt phản ứng viêm do dị ứng [1], [3]. Tuy nhiên, bạn nên xem đây là biện pháp bổ trợ trong chế độ sinh hoạt thay vì phương thuốc chữa bệnh. Hãy duy trì lối sống lành mạnh, giữ ấm đường thở và luôn tham vấn ý kiến của bác sĩ chuyên khoa nếu các triệu chứng dị ứng không thuyên giảm.