Làm việc lệch khung giờ sinh học tự nhiên từ lâu đã trở thành một phần quen thuộc của cuộc sống hiện đại. Không ít nam giới gắn bó với những ca trực đêm thường xuyên cảm thấy cơ thể kiệt sức, uể oải và giảm sút sinh lực phái mạnh. Nhiều người lo lắng rằng nhịp làm việc trái ngược ngày và đêm này đang âm thầm làm tụt dốc nồng độ testosterone trong máu.
Thực tế y khoa cho thấy câu trả lời không đơn giản là có hoặc không. Bản thân việc làm ca đêm đơn thuần chưa hẳn đã trực tiếp làm sụt giảm nồng độ testosterone sinh hóa trong máu một cách nghiêm trọng. Tuy nhiên, tình trạng mất ngủ kéo dài, chất lượng giấc ngủ giảm sút và các rối loạn nhịp sinh học đi kèm lại gây ra những triệu chứng tương tự suy giảm nội tiết tố nam, thậm chí có thể hạ thấp testosterone ở một số nhóm đối tượng cụ thể.
Cơ chế sinh học giữa giấc ngủ và nội tiết tố nam
Nội tiết tố nam testosterone không chỉ quyết định bản lĩnh phái mạnh mà còn chi phối mật độ xương, khối lượng cơ bắp và trạng thái tinh thần. Sự sản sinh của hormone này chịu ảnh hưởng mật thiết từ nhịp thức ngủ và chu kỳ sinh học hàng ngày. Khi một người chìm vào giấc ngủ sâu, hệ thống nội tiết sẽ hoạt động mạnh mẽ để tái tạo và bài tiết hormone.
Ở người có lịch sinh hoạt bình thường, nồng độ testosterone thường đạt đỉnh vào buổi sáng sau một giấc ngủ trọn vẹn [1]. Đỉnh hormone này được thúc đẩy đáng kể bởi chu kỳ thức ngủ và hành vi sinh hoạt của cơ thể [1]. Khi giấc ngủ bị cắt ngắn hoặc gián đoạn, hoạt động nội tiết của tinh hoàn và trục hạ đồi - tuyến yên có nguy cơ bị xáo trộn.
Các nhà khoa học đã ghi nhận mối liên hệ tuyến tính giữa thời lượng ngủ và nồng độ testosterone trong máu [2]. Khi phân tích dữ liệu khảo sát dinh dưỡng và sức khỏe tại Mỹ giai đoạn 2011-2012, các chuyên gia nhận thấy cứ mỗi giờ ngủ ít đi, nồng độ testosterone trung bình giảm khoảng 5,9 ng/dL [2]. Dù con số này có ý nghĩa thống kê, mức giảm khoảng vài ngọc-gam trên decilit này trên thực tế lâm sàng chưa chắc đã đủ để gây ra bệnh cảnh suy sinh dục thực thụ [2].
Bên cạnh thời lượng ngủ, nhịp sinh học đóng vai trò quan trọng đối với các chất dẫn truyền thần kinh. Testosterone tác động đến chức năng cương dương ở cả hệ thần kinh trung ương, hệ thần kinh ngoại biên và mô đích [3]. Loại hormone này liên quan trực tiếp đến việc giải phóng dopamine, oxytocin và oxit nitric ở hệ thần kinh trung ương [3]. Đây đều là các chất thiết yếu để duy trì phản xạ cương dương bình thường ở nam giới [3].
Làm ca đêm có thực sự làm giảm testosterone?
Nhiều người mặc định rằng cứ thức đêm làm việc là lượng hormone sinh dục nam sẽ lập tức lao dốc. Các công trình nghiên cứu khoa học chuyên sâu lại ghi nhận những kết quả đa chiều và phức tạp hơn rất nhiều. Yếu tố quyết định không nằm ở việc làm ban ngày hay ban đêm, mà nằm ở chất lượng giấc ngủ bù sau ca làm.
Một nghiên cứu công bố năm 2018 trên 182 nam giới làm việc theo các ca không tiêu chuẩn đã làm rõ vấn đề này [4]. Ca làm việc không tiêu chuẩn được định nghĩa là công việc bắt đầu trước 7 giờ sáng hoặc sau 2 giờ chiều, xoay ca thường xuyên, hoặc diễn ra ngoài khung giờ hành chính 7 giờ sáng đến 6 giờ chiều [4]. Độ tuổi trung bình của nhóm tham gia nghiên cứu là 41,1 tuổi [4].
Kết quả xét nghiệm máu cho thấy không có mối liên hệ nào giữa chất lượng giấc ngủ với nồng độ testosterone toàn phần trung bình [4]. Nồng độ testosterone tự do, estrogen, DHEA, hormone kích thích nang trứng (FSH) và hormone hoàng thể hóa (LH) cũng không có sự khác biệt rõ rệt theo chất lượng giấc ngủ [4]. Điều này chứng minh rằng việc làm ca lệch giờ chưa chắc đã làm thay đổi ngay các chỉ số hormone sinh hóa trong phòng xét nghiệm [4].
Một nghiên cứu khác vào năm 2022 theo dõi nhịp nội sinh 24 giờ sau ca làm việc mô phỏng cũng đưa ra kết luận tương đồng [1]. Nghiên cứu này chỉ ra rằng bản thân việc làm ca đơn thuần khó có thể trực tiếp gây ra tình trạng suy sinh dục hoặc gây tăng cortisol máu có ý nghĩa lâm sàng [1]. Do đó, việc chỉ đơn thuần thay đổi lại ca làm việc có thể không đủ để đảo ngược những tổn thương nội tiết đã hình thành trước đó [1].
Rối loạn giấc ngủ do làm ca mới là thủ phạm
Dù nồng độ hormone trong máu có thể chưa giảm ngay, nam giới làm ca đêm lại thường xuyên than phiền về các triệu chứng suy giảm sinh lực. Khoa học đã xác định rằng chứng rối loạn giấc ngủ do làm việc theo ca (SWSD) mới là yếu tố tạo ra tác động tiêu cực rõ rệt nhất [5]. SWSD là một rối loạn nhịp sinh học đặc trưng bởi tình trạng buồn ngủ ban ngày quá mức liên quan đến lịch làm ca [5].
Một nghiên cứu thực hiện từ tháng 7/2014 đến tháng 6/2017 trên 2.571 nam giới đến khám tại một phòng khám nam khoa đã phân tích sâu về vấn đề này [5]. Trong số này, có 619 người làm việc theo ca không tiêu chuẩn, chiếm tỷ lệ 24,1% [5]. Đáng chú ý, có tới 31,7% số người làm ca không tiêu chuẩn được xác định mắc chứng rối loạn giấc ngủ do làm ca [5].
Sau khi đã kiểm soát các yếu tố như độ tuổi, bệnh mắc kèm và nồng độ testosterone, những người làm ca không tiêu chuẩn có điểm bảng câu hỏi đánh giá thiếu hụt nội tiết tố nam (qADAM) thấp hơn 1,12 điểm so với người làm việc ban ngày [5]. Khi phân tích riêng nhóm làm ca, những người mắc chứng rối loạn giấc ngủ có điểm qADAM thấp hơn tới 5,47 điểm so với những đồng nghiệp không mắc rối loạn này [5].
Nghiên cứu năm 2020 này cũng chỉ ra rằng rối loạn giấc ngủ do làm ca có mối liên hệ độc lập với mức testosterone sụt giảm rõ rệt [5]. Mức giảm nồng độ testosterone trung bình lên tới 100,4 ng/dL sau khi đã hiệu chỉnh theo tuổi tác, bệnh nền và việc từng dùng liệu pháp testosterone trước đó [5]. Sự suy giảm đáng kể này giải thích vì sao những người bị xáo trộn giấc ngủ nặng nề thường gặp các triệu chứng suy sinh dục trầm trọng hơn hẳn [5].
Tác động tiêu cực của rối loạn giấc ngủ đối với bản lĩnh phái mạnh cũng được khẳng định trong nghiên cứu năm 2021 [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng rối loạn giấc ngủ do làm việc theo ca đóng góp đáng kể vào tình trạng rối loạn cương dương [3]. Việc thường xuyên làm ca đêm và phải ngủ vào ban ngày là yếu tố dự báo khả năng cương dương kém hơn ở nam giới [3].
Triệu chứng suy sinh dục xuất hiện dù hormone chưa giảm
Một nghịch lý thường gặp trên lâm sàng là nhiều nam giới làm ca đêm có nồng độ testosterone xét nghiệm ở mức bình thường nhưng vẫn chịu đựng các triệu chứng suy sinh dục điển hình. Điều này chứng minh rằng thiếu ngủ và xáo trộn nhịp sinh học có thể gây ra biểu hiện bệnh trước khi các chỉ số xét nghiệm thay đổi [2].
Trong nghiên cứu năm 2018 trên 182 nam giới làm ca không tiêu chuẩn, những người có chất lượng giấc ngủ tốt hơn ghi nhận ít triệu chứng suy sinh dục hơn và chức năng tình dục tốt hơn [4]. Phân tích hồi quy đa biến cho thấy mối liên hệ tuyến tính chặt chẽ giữa chất lượng giấc ngủ với điểm số qADAM và chỉ số chức năng cương dương quốc tế IIEF [4]. Những người rất hài lòng với giấc ngủ đạt điểm qADAM cao hơn hẳn nhóm không hài lòng [4].
Ngược lại, những nam giới rất không hài lòng với giấc ngủ có chỉ số chức năng cương thấp hơn rõ rệt so với nhóm rất hài lòng hoặc tương đối hài lòng [4]. Chất lượng giấc ngủ kém liên quan mật thiết đến sự suy giảm ham muốn, cảm giác thiếu hụt năng lượng và giảm sút sức mạnh thể chất [2]. Dù hormone máu chưa chạm ngưỡng bệnh lý, cơ thể người bệnh đã phải trải qua các biểu hiện tương tự như thiếu hụt testosterone [2].
Theo các hướng dẫn y khoa, suy sinh dục ở nam giới là một hội chứng lâm sàng bao gồm các triệu chứng kết hợp với bằng chứng sinh hóa về thiếu hụt testosterone [6]. Tình trạng này ở người trưởng thành thường biểu hiện qua việc giảm khối cơ, tăng tích tụ mỡ thừa, suy giảm chức năng tình dục, giảm ham muốn, tâm trạng trầm cảm và suy giảm năng lượng tinh thần [6]. Nam giới cũng có thể đối mặt với nguy cơ loãng xương hoặc đổ mồ hôi, bốc hỏa [7].
Sai lầm phổ biến khi xét nghiệm testosterone ở người làm ca đêm
Một trong những vấn đề nan giải hiện nay là việc chẩn đoán sai lệch nồng độ testosterone ở những người làm việc ban đêm. Nhiều người đi xét nghiệm máu vào sáng sớm sau khi vừa kết thúc ca trực đêm mệt mỏi và nhận kết quả nồng độ hormone chạm đáy. Cách làm này dẫn đến những kết luận thiếu chính xác về tình trạng nội tiết thực tế của cơ thể.
Hướng dẫn của Hiệp hội Tiết niệu Hoa Kỳ (AUA) quy định suy sinh dục được xác định khi testosterone dưới 300 ng/dL qua ít nhất hai lần đo nồng độ toàn phần vào buổi sáng, kèm theo các triệu chứng lâm sàng [2]. Các khoảng tham chiếu chuẩn này vốn được xây dựng vào buổi sáng trên những người trẻ tuổi khỏe mạnh có lịch làm việc ban ngày bình thường [1]. Sự dao động rõ rệt suốt 24 giờ của hormone khiến các mốc tham chiếu buổi sáng không thể áp dụng tùy tiện cho mọi thời điểm [1].
Dữ liệu khoa học công bố năm 2022 nhấn mạnh rằng đỉnh testosterone phụ thuộc chặt chẽ vào chu kỳ sinh hoạt thức và ngủ [1]. Do đó, việc đánh giá nồng độ nội tiết tố ở người làm ca đêm bắt buộc phải tính đến chu kỳ hành vi thức ngủ, chu kỳ ăn uống và vận động [1]. Quy trình xét nghiệm hormone chuẩn xác cho người làm ca đêm cần được thực hiện ngay sau khi thức dậy từ một giấc ngủ chính, bất kể thời điểm đó là mấy giờ trong ngày [1].
Về mặt sinh hóa, nồng độ testosterone toàn phần dưới 8 nmol/l là cơ sở vững chắc để chẩn đoán suy sinh dục [6]. Trong khi đó, các giá trị trên 12 nmol/l thường được xem là bình thường [6]. Vùng xám dao động từ 8 đến 12 nmol/l đòi hỏi phải tiến hành đánh giá thêm nồng độ testosterone tự do hoặc testosterone khả dụng sinh học để tránh kết luận vội vàng [6].
Ai nên thận trọng với tình trạng suy giảm nội tiết?
Không phải tất cả những người làm việc ban đêm đều chịu tác động tiêu cực như nhau lên hệ nội tiết. Nguy cơ suy sinh dục thường gia tăng mạnh mẽ ở những cá nhân có sẵn các yếu tố bệnh lý nền hoặc lối sống thiếu lành mạnh. Việc nhận biết các nhóm nguy cơ cao giúp ngăn ngừa những biến chứng sức khỏe lâu dài.
Phần lớn nam giới bị suy giảm chức năng tuyến sinh dục không mắc các bệnh nội tiết kinh điển bẩm sinh [6]. Những người này thường có các bệnh lý đồng mắc như hội chứng chuyển hóa, đái tháo đường type 2, bệnh tim mạch hoặc các tình trạng viêm mạn tính [6]. Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) hoặc các đợt nhiễm trùng kéo dài cũng liên quan mật thiết đến tỷ lệ suy sinh dục cao [6].
Nam giới lớn tuổi làm ca đêm cần đặc biệt lưu tâm vì tình trạng suy giảm testosterone ở người già thường là suy sinh dục thứ phát hoặc suy sinh dục hỗn hợp [8]. Quá trình lão hóa tự nhiên dẫn đến suy giảm chức năng tế bào Leydig ở tinh hoàn và làm trục dưới đồi - tuyến yên mất đi nhịp sinh học tự nhiên [8]. Kèm theo đó là hiện tượng gia tăng nồng độ globulin gắn kết hormone sinh dục (SHBG) và suy giảm độ nhạy của các thụ thể androgen [8].
Bên cạnh đó, việc sử dụng một số loại dược phẩm điều trị bệnh lý mạn tính cũng có thể làm ức chế sản sinh testosterone [8]. Các thuốc giảm đau nhóm opioid, thuốc chống viêm corticosteroid, thuốc chống trầm cảm, cimetidine, spironolactone và thuốc kháng nấm đều có thể tác động tiêu cực đến nội tiết tố [8]. Nam giới có thói quen nghiện rượu mạn tính hoặc mắc bệnh ứ sắt hemochromatosis cũng nằm trong nhóm nguy cơ cao [8].
Áp dụng thực tế để bảo vệ testosterone cho người làm ca
Đối với hàng triệu lao động đang cống hiến trong các ca trực đêm, việc từ bỏ hoàn toàn công việc là điều không thực tế [1]. Do đó, các biện pháp can thiệp hành vi nhằm cải thiện chất lượng giấc ngủ đóng vai trò sống còn trong việc bảo vệ nồng độ testosterone và sức khỏe sinh lý [4]. Giữ vững kỷ luật sinh hoạt sẽ giúp cơ thể thích nghi tốt hơn với nhịp làm việc lệch giờ.
Trước hết, nam giới cần ưu tiên tạo dựng một môi trường ngủ tối ưu ngay sau ca trực đêm. Phòng ngủ cần được cách âm tốt, duy trì nhiệt độ mát mẻ và che chắn ánh sáng tuyệt đối bằng rèm cản sáng để kích thích giấc ngủ sâu. Một giấc ngủ trọn vẹn và liền mạch sau khi kết thúc ca làm việc sẽ tạo điều kiện cho tinh hoàn và hệ thống nội tiết phục hồi hoạt động bài tiết hormone cần thiết [1].
Duy trì sự ổn định trong lịch sinh hoạt hàng ngày là nguyên tắc vô cùng quan trọng. Nam giới nên cố gắng cố định giờ ngủ và giờ thức dậy, ngay cả trong những ngày nghỉ giữa các chu kỳ ca trực. Lối sống thất thường, liên tục hoán đổi giữa thức đêm và ngủ ngày không có kế hoạch sẽ khiến nhịp sinh học bị đảo lộn nặng nề, làm tăng nguy cơ mắc chứng rối loạn giấc ngủ do làm ca [5].
Chế độ dinh dưỡng lành mạnh kết hợp vận động hợp lý cũng giúp hạn chế nguy cơ suy giảm nội tiết tố. Nam giới nên tránh sử dụng các chất kích thích như cà phê, thuốc lá hoặc rượu bia sát giờ đi ngủ ban ngày. Nếu xuất hiện các triệu chứng như giảm ham muốn, mệt mỏi mạn tính hoặc rối loạn cương dương kéo dài, người bệnh không nên tự ý mua các sản phẩm tăng cường hormone trôi nổi mà cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám cẩn thận [7].
Việc làm ca đêm không đồng nghĩa với bản án chấm dứt sức khỏe sinh lý của nam giới. Dù thiếu ngủ và mất nhịp sinh học có thể gây ra những rối loạn nội tiết đáng lo ngại, việc chủ động chăm sóc giấc ngủ bù và kiểm soát các bệnh lý nền sẽ giúp phái mạnh duy trì sự dẻo dai và phong độ lâu dài.
