Nhiều người đi chợ vùng cao hoặc đặt mua nông sản qua mạng thường tìm kiếm loại quả bời lời đỏ béo ngậy để ăn vặt, nhưng không ít trường hợp mua nhầm phải cành lá hoặc quả của loài bời lời nhớt chuyên dùng làm bột nhang. Sự nhầm lẫn này xuất phát từ cách gọi tên chung chung "cây bời lời" ở nhiều địa phương, khiến người tiêu dùng hoang mang không biết loại nào thực sự ăn được và loại nào chỉ dùng trong công nghiệp hoặc dược liệu.

Trả lời thẳng cho thắc mắc này: bời lời đỏ ăn quả là một loài riêng biệt (thường gọi là Litsea garciae), hoàn toàn khác với loài bời lời nhớt (Litsea glutinosa) vốn nổi tiếng với lớp vỏ giàu chất nhầy dùng làm keo kết dính trong sản xuất nhang và làm dược liệu [1], [2]. Việc phân biệt rõ các loài trong chi Bời lời (Litsea) là bước đầu tiên và quan trọng nhất để sử dụng đúng mục đích, tránh đưa nhầm nguyên liệu làm nhang hoặc dược liệu chưa qua xử lý vào thực đơn ăn uống hàng ngày.

Vì sao người dùng dễ nhầm lẫn các loài bời lời?

Chi Bời lời (Litsea) thuộc họ Nguyệt quế (Lauraceae), là nhóm thực vật đóng vai trò quan trọng trong các khu rừng nhiệt đới và cận nhiệt đới tại châu Á, châu Úc, Trung và Bắc Mỹ cùng các đảo Thái Bình Dương [3]. Do có mặt rộng rãi ở nhiều vùng sinh thái, tên gọi dân gian "bời lời" được người dân dùng chung cho hàng chục loài cây khác nhau trong cùng một chi.

Ngay cả dưới góc độ phân loại học hiện đại, chi Litsea cũng là một nhóm đa ngành phức tạp thuộc tông Laureae (họ Lauraceae), có mối quan hệ họ hàng gần gũi và đôi khi khó tách biệt rạch ròi bằng mắt thường với các chi lân cận như Laurus, Lindera, Parasassafras và Sinosassafras [3]. Một nghiên cứu công bố năm 2021 phân tích 7 hệ gen lục lạp mới giải trình tự của chi Litsea kết hợp cùng 47 hệ gen lục lạp thuộc tông Laureae từ cơ sở dữ liệu công cộng (đại diện cho 6 chi) đã chỉ ra hai nhóm đơn ngành có độ tương đồng cao, trong đó một nhóm gồm 16 loài Litsea và 2 loài Lindera có cấu trúc gen và đặc điểm di truyền rất giống nhau [3].

Kích thước hệ gen lục lạp hoàn chỉnh của các loài Litsea mới giải trình tự dao động từ 152.377 cặp base (ở loài Litsea auriculata) đến 154.117 cặp base (ở loài Litsea pierrei), trong khi loài bời lời nhớt Litsea glutinosa có kích thước hệ gen lục lạp là 152.618 cặp base [3], [4]. Các nhà khoa học cũng phát hiện 6 gen mã hóa protein (accD, ndhJ, rbcL, rpoC2, ycf1 và ycf2) chịu chọn lọc tích cực giúp các loài Litsea thích nghi nhanh với nhiều môi trường sống khác nhau [3]. Sự đa dạng và biến đổi hình thái theo môi trường này càng khiến người không có chuyên môn dễ nhìn nhầm các loài bời lời ngoài tự nhiên.

Đặc điểm của bời lời làm nhang (Litsea glutinosa)

Khi nhắc đến cây bời lời dùng làm nhang tại Việt Nam và châu Á, đối tượng chính là loài bời lời nhớt có tên khoa học Litsea glutinosa (Lour.) C. B. Rob., thuộc họ Lauraceae [5], [6]. Điểm nhận diện đặc trưng nhất của loài cây này khi tiếp xúc thực tế là phần vỏ cây chứa rất nhiều dịch nhầy tự nhiên [2].

Dịch nhầy trong vỏ cây Litsea glutinosa không phải là chất béo của quả ăn được, mà thực chất là các chuỗi đường đa phân tử tạo độ kết dính cao khi gặp nước [2]. Trong một nghiên cứu hóa học công bố năm 1990, các nhà khoa học đã phân lập được từ lớp vỏ giàu chất nhầy của Litsea glutinosa một hợp chất arabinoxylan tan trong nước, cấu tạo từ hai loại đường đơn là D-xylose và L-arabinose theo tỷ lệ mol 1,0 : 3,4 [2].

Phân tích cấu trúc chi tiết bằng phương pháp metyl hóa, thủy phân một phần và phổ cộng hưởng từ hạt nhân (1H và 13C-NMR) cho thấy hợp chất này có một trục chính gồm các gốc beta-D-xylopyranosyl liên kết (1->4), được gắn thêm các nhánh phụ ở vị trí số 2 và số 3 bởi các gốc arabinofuranosyl dạng alpha-L và beta-L [2]. Chính cấu trúc mạng lưới phân tử giữ nước này tạo nên độ nhớt đặc trưng khi nghiền vỏ và lá Litsea glutinosa với nước, biến nó thành chất keo tự nhiên lý tưởng để se bột nhang mà không cần hóa chất tổng hợp.

Ngoài ra, khi quan sát cây Litsea glutinosa ngoài tự nhiên ở các vùng phân bố như đảo Hải Nam (Trung Quốc) hay khu vực nhiệt đới châu Á, mặt dưới lá (bề mặt abaxial) của loài này đôi khi có sự xuất hiện của loài rầy chổng cánh bán nhảy Togepsylla matsumurana sinh sống tự do [5]. Loài côn trùng nhỏ này (cả con non và con trưởng thành) phân bố rải rác ở mặt dưới lá mà không phân biệt lá non hay chồi non, không gây u sưng hay cuốn lá, nhưng con non tiết ra các sợi sáp trắng có độ dài khác nhau từ rìa cơ thể và phần đuôi bụng [5]. Ngược lại, loại bời lời đỏ ăn được (Litsea garciae) được người dân thu hái chủ yếu lấy phần quả chín có lớp thịt quả mềm, béo, chuyển màu đỏ hồng khi chín và không dùng vỏ cây để lấy chất nhầy làm nhang.

Bời lời làm nhang có tác dụng gì trong nghiên cứu?

Dù không phải là loại cây ăn quả vặt như bời lời đỏ, loài bời lời nhớt Litsea glutinosa lại là một cây thuốc dân gian được nghiên cứu nhiều về mặt dược lý [1], [6]. Trong y học cổ truyền của người dân Bangladesh, lá cây Litsea glutinosa được sử dụng theo kinh nghiệm dân gian để hỗ trợ điều trị viêm gan và tổn thương gan [1].

Để kiểm chứng công dụng này, một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đánh giá tác dụng chống oxy hóa và bảo vệ tế bào gan của dịch chiết methanol từ lá khô Litsea glutinosa (viết tắt là LGAO) trên dòng tế bào gan người HepG2 bị gây độc bằng hydroperoxide (H2O2) trong phòng thí nghiệm [1]. Ở nồng độ thử nghiệm 100 microgam/ml, dịch chiết LGAO được đem so sánh trực tiếp với hoạt chất chuẩn bảo vệ gan là Silymarin (cũng ở nồng độ 100 microgam/ml) [1].

Kết quả cho thấy dịch chiết lá Litsea glutinosa làm tăng có ý nghĩa thống kê (p < 0,0001) nồng độ các enzyme chống oxy hóa nội sinh gồm Superoxide dismutase (SOD), Glutathione dạng khử (GSH) và Glutathione peroxidase (GPx), đồng thời làm giảm chỉ số peroxy hóa lipid Malondialdehyde (MDA) so với nhóm chứng [1]. Thử nghiệm MTT đánh giá sức sống tế bào ghi nhận tỷ lệ tế bào gan sống sót ở nhóm chỉ nhiễm độc H2O2 giảm xuống còn 22,74%, nhưng khi được xử lý bằng dịch chiết LGAO thì tỷ lệ sống sót tăng lên 71,98%, gần tiệm cận với nhóm dùng thuốc chuẩn Silymarin (đạt 88,59%) và giúp phục hồi cấu trúc hình thái tế bào gan [1]. Phân tích sắc ký khí khối phổ (GC-MS) tìm thấy 12 hợp chất thực vật trong lá, trong đó mô phỏng máy tính (in-silico) chỉ ra hợp chất Neophytadiene có điểm số gắn kết cao nhất với các đích phân tử PPAR-alpha và TGF-beta1 liên quan đến viêm và xơ hóa gan [1].

Không chỉ dừng lại ở tế bào gan, một nghiên cứu khác công bố năm 2024 tiếp tục khám phá tiềm năng hỗ trợ kiểm soát đường huyết của dịch chiết methanol lá Litsea glutinosa trên mô hình chuột bị gây tiểu đường bằng streptozotocin [6]. Các nhà nghiên cứu đã phân lập thành công 2 hợp chất flavonoid glycoside hiếm gặp lần đầu tiên tìm thấy ở một loài thuộc chi Litsea, bao gồm 4'-O-methyl (2'',4''-di-E-p-coumaroyl) afzelin và quercetin 3-O-(2'',4''-di-E-p-coumaroyl)-alpha-L-rhamnopyranoside [6].

Khi cho chuột mắc tiểu đường uống dịch chiết methanol lá Litsea glutinosa ở hai mức liều 300 mg/kg/ngày và 500 mg/kg/ngày, nồng độ đường huyết lúc đói của chuột đã giảm có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) bắt đầu từ ngày điều trị thứ 7 [6]. Các phân tích mô phỏng trên máy tính (AutoDock Vina) cũng củng cố kết quả này khi cho thấy cả hai hợp chất phân lập được đều có ái lực gắn kết với enzyme alpha-amylase tuyến tụy và aldose reductase ở người cao hơn cả thuốc đối chứng, đồng thời có hồ sơ dược động học (hấp thu, phân bố, chuyển hóa, thải trừ) thuận lợi [6].

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù các kết quả nghiên cứu về loài bời lời nhớt (Litsea glutinosa) rất hứa hẹn, độc giả cần nhìn nhận rõ ranh giới giữa thí nghiệm khoa học và việc tự ý ăn uống ngoài đời thực. Nghiên cứu năm 2023 về bảo vệ gan mới chỉ dừng lại ở mức độ thử nghiệm trong ống nghiệm (in-vitro) trên dòng tế bào HepG2 và mô phỏng máy tính (in-silico) [1]. Tương tự, nghiên cứu năm 2024 về tác dụng hạ đường huyết mới được thực hiện trên mô hình chuột thí nghiệm (in-vivo) và tính toán máy tính, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh thực tế [6].

Hơn nữa, nguyên liệu dùng trong cả hai nghiên cứu này đều là dịch chiết bằng dung môi hóa học methanol từ lá khô theo quy trình chiết Soxhlet và sắc ký phòng thí nghiệm, không phải là việc nhai sống lá cây hay ăn quả tươi [1], [6]. Trong bộ dữ liệu nghiên cứu hiện tại cũng hoàn toàn không có dữ liệu lâm sàng nào đánh giá độ an toàn hay độc tính của quả bời lời đỏ (Litsea garciae) khi tiêu thụ số lượng lớn ở người. Do đó, không thể lấy kết quả nghiên cứu dịch chiết lá bời lời nhớt để suy diễn rằng mọi bộ phận của các loài bời lời đều ăn được hoặc đều chữa được bệnh gan, tiểu đường ở người.

Những hiểu lầm thường gặp khi tìm mua và sử dụng

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng tên gọi: nhiều người nghe nói "quả bời lời ăn béo như quả bơ" nên khi thấy cây bời lời nhớt (Litsea glutinosa) mọc ở bờ rào hoặc vùng đồi núi liền hái quả hoặc lá về chế biến món ăn. Như đã phân tích, Litsea glutinosa chứa hàm lượng cao chất nhầy arabinoxylan ở vỏ [2] và các hoạt chất sinh học mạnh ở lá [1], [6], vốn phục vụ cho ngành làm nhang và nghiên cứu dược liệu chứ không phải cây ăn quả.

Hiểu lầm thứ hai là tự ý hái lá bời lời nhớt nấu nước uống đặc hàng ngày với hy vọng "giải độc gan" hoặc "chữa khỏi tiểu đường" dựa trên lời đồn truyền miệng. Các thử nghiệm khoa học sử dụng liều lượng tính toán chính xác theo cân nặng trên động vật (300 - 500 mg/kg/ngày dịch chiết chuẩn hóa) [6] hoặc nồng độ vi lượng trên tế bào (100 microgam/ml) [1]. Việc tự đun nấu lá tươi hoặc vỏ cây làm nhang không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất, tạp chất hay nấm mốc, dễ dẫn đến rối loạn tiêu hóa hoặc tương tác thuốc bất lợi.

Ai nên thận trọng khi sử dụng các sản phẩm từ bời lời?

Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là người đang mắc bệnh lý gan mật hoặc bệnh tiểu đường đang điều trị bằng thuốc tây y. Do dịch chiết lá Litsea glutinosa đã được ghi nhận có khả năng làm giảm đường huyết lúc đói trên động vật sau 7 ngày sử dụng [6] và tác động lên hệ thống enzyme gan [1], việc tự ý dùng thêm các chế phẩm từ lá bời lời cùng lúc với thuốc hạ đường huyết có thể gây nguy cơ tụt đường huyết quá mức hoặc làm thay đổi chuyển hóa thuốc tại gan.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ và người có cơ địa dị ứng thực phẩm cũng cần tránh thử nghiệm các loại quả rừng, lá rừng mang tên "bời lời" nếu chưa xác định chính xác tuyệt đối tên loài thực vật. Ngay cả với quả bời lời đỏ ăn được, người có hệ tiêu hóa nhạy cảm cũng không nên ăn quá nhiều cùng lúc hoặc ăn khi quả còn xanh chát. Khi có bất kỳ bệnh nền nào hoặc đang dùng thuốc điều trị dài ngày, người dân bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ loại thảo dược nào thuộc chi Bời lời.

Cách nhận diện và áp dụng an toàn trong đời sống

Để tránh nhầm lẫn giữa bời lời đỏ ăn quả và bời lời nhớt làm nhang, người tiêu dùng có thể áp dụng một số nguyên tắc thực tế sau:

  • Kiểm tra tính chất vật lý của bộ phận cây: Cây bời lời làm nhang (Litsea glutinosa) có đặc trưng là vỏ và lá khi vò nát với nước sẽ tiết ra dịch nhầy sánh đặc do chứa hợp chất đường arabinoxylan (tỷ lệ D-xylose và L-arabinose là 1,0 : 3,4) [2]. Quả của loài làm nhang nhỏ, ít thịt và không dùng làm thức ăn vặt.
  • Quan sát bề mặt lá nếu thu hái ngoài tự nhiên: Lá Litsea glutinosa ở một số vùng sinh thái thường là ký chủ của loài rầy Togepsylla matsumurana ở mặt dưới lá với các sợi sáp trắng nhỏ [5]. Tuy nhiên, do chi Litsea có sự tương đồng hình thái rất lớn giữa các loài và cả với chi Lindera [3], người không có kinh nghiệm thực vật học tuyệt đối không tự hái quả lạ trong rừng để ăn.
  • Cách chọn và chế biến bời lời đỏ ăn được: Chỉ mua quả bời lời đỏ từ nguồn cung cấp nông sản địa phương uy tín, người bán phân biệt rõ giống ăn quả. Khi chế biến, người dân địa phương thường chỉ ăn phần thịt quả đã chín mềm (thường ngâm qua nước ấm cho mềm, bỏ hạt), ăn với lượng vừa phải như một món quà vặt theo mùa, kết hợp trong chế độ ăn uống cân bằng và uống đủ nước.

Tóm lại, "bời lời" là tên gọi chung của cả một chi thực vật rộng lớn thuộc họ Nguyệt quế với công dụng hoàn toàn khác nhau giữa từng loài [3]. Phân biệt rõ bời lời đỏ ăn quả và bời lời nhớt (Litsea glutinosa) làm nhang, đồng thời không tự ý dùng lá cây làm thuốc khi chưa có chỉ định của bác sĩ là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe an toàn cho cả gia đình.