Nỗi ám ảnh tiêu chảy khi khám phá ẩm thực đường phố
Thưởng thức các món ăn đường phố đậm đà bản sắc địa phương luôn là một phần trải nghiệm tuyệt vời nhất trong mỗi chuyến du lịch. Dạo quanh những khu chợ đêm nhộn nhịp, hiếm ai có thể cưỡng lại sức hấp dẫn từ những hàng quán nghi ngút khói thơm.
Thế nhưng, cảm giác hào hứng ấy có thể nhanh chóng biến thành sự lo lắng tột cùng nếu bạn bất ngờ bị những cơn đau quặn bụng và tiêu chảy làm gián đoạn lịch trình. Nhiều người thường tự hỏi vì sao cùng ăn một món ăn vỉa hè mà người bản địa hoàn toàn khỏe mạnh, trong khi khách phương xa lại rất dễ ngã bệnh. Liệu có nguyên tắc nào giúp chúng ta vừa thỏa mãn niềm đam mê ẩm thực, vừa bảo vệ an toàn cho đường ruột hay không?
Ăn chín uống sôi và giữ nhiệt độ: Chìa khóa bảo vệ đường ruột
Câu trả lời ngắn gọn và hữu hiệu nhất để phòng tránh nguy cơ nhiễm khuẩn là luôn ưu tiên thực phẩm vừa nấu chín kỹ, phục vụ ngay khi còn bốc khói nóng sốt, đồng thời tuyệt đối tránh xa nguồn nước chưa qua xử lý hoặc đá viên không rõ nguồn gốc.
Bên cạnh đó, du khách cần từ bỏ thói quen dùng các món thịt cá, rau củ đã nguội lạnh bày ngoài trời lâu ngày. Các loại thức ăn chế biến sẵn nếu không được giữ ở mức nhiệt độ an toàn sẽ nhanh chóng trở thành môi trường thuận lợi cho mầm bệnh phát triển.
Vì sao vi khuẩn đường ruột dễ tấn công hệ tiêu hóa du khách?
Tình trạng rối loạn tiêu hóa khi đi xa thường bắt nguồn từ việc cơ thể phải tiếp xúc với các chủng vi sinh vật lạ chưa từng xuất hiện ở nơi sinh sống quen thuộc của bạn [1]. Trong điều kiện vệ sinh kém, những mầm bệnh này sẽ dễ dàng xâm nhập và lây truyền qua con đường phân - miệng [2].
Trong số các tác nhân gây bệnh đường ruột, vi khuẩn đóng vai trò chính, đặc biệt là vi khuẩn Escherichia coli sinh độc tố ruột (ETEC) [3], [4]. Thức ăn dạng đặc không an toàn thậm chí còn là phương tiện truyền bệnh nguy hiểm hơn cả nguồn nước uống [4]. Khi thức ăn đường phố được chế biến hoặc bảo quản ở nhiệt độ thường trong nhiều giờ, vi khuẩn sẽ nhân lên nhanh chóng. Lúc này, khả năng phòng vệ tự nhiên của cơ thể sẽ bị áp đảo, dẫn tới các phản ứng viêm loét niêm mạc và tiêu chảy cấp tính [3], [1].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về nguy cơ này?
Vấn đề tiêu chảy ở người đi du lịch đã được y học quốc tế quan tâm và theo dõi trong suốt nhiều thập kỷ qua với các dữ liệu thực tế đáng chú ý.
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 1986 ghi nhận rằng bệnh tiêu chảy ảnh hưởng đến du khách khi tới các khu vực có tiêu chuẩn vệ sinh thấp là do phơi nhiễm với những tác nhân vi sinh không lưu hành rộng rãi ở quê nhà [1]. Tác giả chỉ ra rằng thức ăn và nước nhiễm bẩn là vật trung gian truyền bệnh quan trọng nhất [1]. Dù một số nghiên cứu hồi cứu cho thấy việc tuân thủ các quy tắc ăn kiêng nghiêm ngặt chưa chắc đã làm giảm tỷ lệ mắc bệnh, nhưng điều này có thể do hạn chế trong thiết kế nghiên cứu [1].
Nghiên cứu xuất bản năm 1988 nhấn mạnh việc giáo dục người bệnh tiêu thụ thực phẩm an toàn và nước tinh khiết là biện pháp then chốt [5]. Báo cáo cũng làm rõ rằng phần lớn các ca bệnh đều ở mức độ nhẹ, tự khỏi và chỉ cần bù nước, bù điện giải kịp thời [5].
Vào năm 1992, một bài viết khoa học khẳng định việc phòng bệnh tiêu chảy du lịch phụ thuộc vào nhận thức thông thường, sự may mắn và năng lực phòng vệ của chính ký chủ chống lại các tác nhân đường ruột, đặc biệt là vi khuẩn E. coli sinh độc tố ruột [3]. Tác giả nhấn mạnh nước máy chưa xử lý, đá viên, sữa chưa tiệt trùng, rau xà lách và đồ ăn từ gánh hàng rong là nguồn cơn nguy hiểm [3].
Cũng trong năm 1992, một tài liệu y khoa khác đã thảo luận việc phòng bệnh nên tập trung vào đánh giá nước uống, tránh thực phẩm nguy cơ và rửa tay kỹ càng [6]. Báo cáo kết luận việc điều trị sớm cho ca bệnh thực tế được ưu tiên hơn so với việc dùng kháng sinh dự phòng trên diện rộng [6].
Ước tính công bố năm 2000 cho thấy khoảng một phần ba (1/3) tổng số du khách ra nước ngoài bị mắc chứng tiêu chảy, biến đây thành triệu chứng phổ biến nhất khi tới các vùng nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới [2]. Tác nhân lây truyền qua con đường phân - miệng trong điều kiện vệ sinh môi trường kém là nguyên nhân chủ yếu [2].
Nghiên cứu năm 2005 đã phân tích dữ liệu trong suốt 50 năm và chỉ ra một thực tế: có tới 7 trong số 8 nghiên cứu chuyên biệt không tìm thấy mối tương quan rõ ràng giữa loại thực phẩm được chọn và nguy cơ mắc bệnh [7]. Chỉ có 1 nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ giữa một vài sai lầm ăn uống với việc giảm nguy cơ [7]. Tác giả kết luận việc tự kiểm soát vệ sinh chỉ hiệu quả khi tự nấu nướng, còn điều kiện vệ sinh kém ở các quán xá vùng đang phát triển vẫn tạo ra nguy cơ rất lớn [7].
Báo cáo năm 2007 cho biết tỷ lệ tấn công của bệnh tiêu chảy du lịch lên tới khoảng 40% [4]. Vi khuẩn, nhất là chủng E. coli sinh độc tố ruột, là thủ phạm hàng đầu, và thức ăn đặc không an toàn là véc tơ truyền nhiễm lớn hơn cả nước [4].
Đến năm 2008, một nghiên cứu cập nhật cho thấy tiêu chảy làm gián đoạn công việc, kỳ nghỉ và ảnh hưởng nhiều đến phụ nữ đi từ nước phát triển sang nước đang phát triển [8]. Việc phổ biến kiến thức vệ sinh thực phẩm có thể giúp giảm tỷ lệ mắc chứng bệnh tiêu hóa phổ biến này [8].
Lợi ích và giới hạn thực tế của bằng chứng khoa học
Các nghiên cứu khoa học đã chứng minh rất rõ ràng rằng các quy tắc cẩn trọng trong ăn uống giúp giảm thiểu phơi nhiễm với mầm bệnh lây qua đường phân - miệng [1], [6]. Việc ăn các món chín kỹ, phục vụ nóng sốt và dùng nước đóng chai có ga thường đem lại sự an toàn cao hơn rất nhiều [3].
Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cũng cho thấy sự cẩn trọng này không phải là chiếc khiên bảo vệ tuyệt đối [3]. Ngay cả những du khách tuân thủ nghiêm ngặt quy tắc ăn uống vẫn có thể mắc bệnh do yếu tố vi khuẩn tồn tại ngầm trong dụng cụ, bát đũa hoặc bàn tay người bán [1], [7]. Việc kiểm soát nguồn lây tại các quán ăn bình dân ở các quốc gia đang phát triển đôi khi vượt ngoài khả năng kiểm soát cá nhân của thực khách [7]. Vì vậy, việc áp dụng nguyên tắc chọn đồ ăn cần linh hoạt và không nên chủ quan ở bất kỳ bước nào.
Những hiểu lầm thường gặp khi ăn uống vỉa hè
Hiểu lầm phổ biến nhất là nhiều người tin rằng chỉ cần nhìn quán ăn sạch sẽ hoặc chọn quán đông khách bản địa thì món ăn sẽ hoàn toàn an toàn. Thực tế, khả năng miễn dịch của người địa phương đối với các vi khuẩn bản địa cao hơn rất nhiều so với người mới đến [1].
Một hiểu lầm tai hại khác là việc tự ý uống thuốc kháng sinh trước chuyến đi để phòng bệnh tiêu chảy. Mặc dù thuốc kháng sinh, đặc biệt là nhóm quinolone, mang lại hiệu quả dự phòng cao, nhưng chúng chỉ được dành riêng cho những du khách thuộc nhóm nguy cơ rất cao [3], [4]. Việc lạm dụng bừa bãi có thể làm tăng tình trạng kháng thuốc của vi khuẩn và gây ra những tác dụng phụ không mong muốn [6]. Tương tự, hoạt chất bismuth subsalicylate dù có thể dùng dự phòng nhưng khá bất tiện và chỉ mang lại hiệu quả ở mức độ vừa phải [3]. Thay vào đó, các loại men vi sinh hiện nay được khuyến khích cân nhắc hơn so với kháng sinh trong việc hỗ trợ dự phòng [8].
Những đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?
Mặc dù phần lớn các trường hợp tiêu chảy khi đi xa đều ở thể nhẹ, có thể tự khỏi mà không cần can thiệp y tế chuyên sâu, một số đối tượng vẫn cần hết sức cảnh giác [5], [4].
Người cao tuổi và trẻ nhỏ là những người dễ diễn tiến nặng khi mắc bệnh tiêu chảy du lịch [4]. Những người này có sức đề kháng yếu hơn và tốc độ mất nước, mất điện giải diễn ra nhanh hơn rất nhiều [4].
Ngoài ra, những du khách có bệnh lý nền mạn tính, người bị suy giảm hệ miễn dịch hoặc người thuộc nhóm nguy cơ cao cũng cần được thăm khám cẩn thận [3], [4]. Trong những trường hợp này, việc tham khảo ý kiến bác sĩ trước chuyến đi để chuẩn bị phương án dự phòng thích hợp bằng thuốc là điều vô cùng cần thiết [3], [4].
Hướng dẫn áp dụng thực tế để ăn ngon mà không lo đau bụng
Để có thể an tâm thưởng thức ẩm thực đường phố, bạn hãy áp dụng các nguyên tắc cốt lõi đã được ghi nhận:
Về lựa chọn và nhiệt độ món ăn: Chỉ nên dùng những món ăn vừa được nấu chín kỹ trên lửa và mang ra phục vụ ngay khi còn nóng sốt [3], [4]. Kiên quyết nói không với các món rau sống, xà lách, các loại gỏi tươi hoặc thực phẩm từ quầy hàng rong đã nguội ngắt và bày trần giữa môi trường khói bụi [3].
Về thức uống: Du khách nên chọn các loại đồ uống đóng chai thương mại có ga hoặc nước đã được đun sôi kỹ càng [3], [5]. Tuyệt đối tránh uống nước máy chưa qua xử lý và không dùng đá viên tại những nơi không chắc chắn về nguồn nước tinh khiết [3].
Về vệ sinh cá nhân: Thường xuyên rửa sạch tay bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn trước khi cầm nắm thức ăn [6], [4]. Đây là động tác đơn giản nhưng rất cần thiết để chặn đứng đường lây truyền mầm bệnh.
Về xử trí khi khởi phát triệu chứng: Nếu chẳng may xuất hiện cơn tiêu chảy nhẹ, nguyên tắc vàng và là nền tảng điều trị quan trọng nhất chính là bù lại lượng nước và chất điện giải đã mất [5], [4], [2]. Trong trường hợp các triệu chứng trở nên nghiêm trọng, làm gián đoạn lịch trình hoặc xuất hiện dấu hiệu phân có máu và sốt cao, người bệnh cần nhanh chóng sử dụng liệu pháp kháng khuẩn phù hợp dưới sự hướng dẫn y tế [8], [2].
Lời khuyên giúp chuyến đi luôn an toàn và trọn vẹn
Khám phá ẩm thực đường phố là một niềm vui không thể thiếu để trải nghiệm trọn vẹn văn hóa của vùng đất mới. Sự tỉnh táo, cẩn trọng trong khâu chọn món nóng sốt và giữ gìn vệ sinh cá nhân chính là những vũ khí tốt nhất để bảo vệ sức khỏe của bạn [5]. Đừng quên chuẩn bị sẵn các gói bù nước điện giải trong hành lý và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi cần dùng thuốc điều trị.
