Nhiều gia đình giữ thói quen hãm trà giảo cổ lam khô uống thay nước lọc suốt ngày để hạ mỡ máu và ổn định đường huyết. Tuy nhiên, việc bốc thuốc theo cảm tính mà không đo lường cụ thể khiến nhiều người băn khoăn liệu uống bao nhiêu mới thực sự an toàn và phát huy tác dụng.
Theo các thử nghiệm lâm sàng trên người, định lượng trà giảo cổ lam khô đem lại hiệu quả cải thiện đường huyết và độ nhạy insulin mà không gây tác dụng phụ là 6 g mỗi ngày [1]. Với dạng chiết xuất ethanol đậm đặc, liều dùng an toàn được ghi nhận để giảm căng thẳng là 200 mg mỗi lần, uống 2 lần mỗi ngày [1].
Bản chất và cơ chế tác động của giảo cổ lam
Giảo cổ lam (tên khoa học Gynostemma pentaphyllum) là loài cây thảo dược thân leo sống lâu năm thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae), cùng họ với dưa chuột, bầu và dưa gang [2]. Chi thực vật này có 21 loài, trong đó Gynostemma pentaphyllum là loài phổ biến nhất, phân bố rộng khắp châu Á bao gồm Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và thường được dùng làm trà thảo mộc tại Nam Á [2]. Trong y học dân gian, thảo dược này được sử dụng cho nhiều vấn đề sức khỏe như tiểu đường, trầm cảm, lo âu, mệt mỏi, mỡ máu cao, suy giảm miễn dịch, căng thẳng oxy hóa và khối u [2].
Thành phần hoạt chất chính tạo nên các tác dụng sinh học và hiệu quả lâm sàng của giảo cổ lam là nhóm saponin dammarane (triterpenoid), hay còn gọi là gypenoside [2, 3]. Nhóm chất này tác động lên cơ thể thông qua nhiều cơ chế sinh học khác nhau.
Ở mảng chuyển hóa năng lượng, các đặc tính trị liệu của giảo cổ lam được cho là có liên quan đến việc kích hoạt enzyme AMP-kinase (AMPK), hỗ trợ kiểm soát cân nặng và mỡ thừa [3]. Đối với chuyển hóa chất béo, hoạt chất gypenoside giúp đảo ngược sự ức chế hoạt động của enzyme lipoprotein lipase (LPL) trong huyết tương — một enzyme quan trọng giúp phân giải chất béo trung tính (triglyceride) trong máu [4].
Ở cấp độ tế bào, chiết xuất giảo cổ lam thể hiện đặc tính chống oxy hóa thông qua việc làm tăng lượng protein và hoạt tính của hai enzyme chống oxy hóa nội sinh là manganese superoxide dismutase (Mn-SOD) và glutathione peroxidase (GPx) trong vòng 48 giờ nuôi cấy tế bào [5]. Nhờ đó, nồng độ hydrogen peroxide ($H_2O_2$ — một dạng gốc tự do gây hại) trong tế bào được giữ ở mức thấp, giúp bảo vệ tế bào khỏi tổn thương do thiếu oxy và glucose [5].
Nghiên cứu trên người nói gì về liều lượng và hiệu quả?
Các thử nghiệm lâm sàng trên người cung cấp cái nhìn rõ ràng nhất về mức liều lượng đem lại hiệu quả thực tế của thảo dược này. Một báo cáo tổng hợp năm 2020 đã ghi nhận các thử nghiệm sử dụng trà giảo cổ lam trên bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 [1]. Trong thử nghiệm đầu tiên, 24 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 chưa từng dùng thuốc điều trị được chia ngẫu nhiên để uống 6 g trà giảo cổ lam mỗi ngày hoặc trà giả dược trong thời gian 1 tuần [1]. Nhóm nghiên cứu đo lường chỉ số đường huyết lúc đói (FPG), nồng độ insulin và chỉ số đường huyết trung bình (HbA1c) trước, trong và sau quá trình can thiệp [1]. Kết quả cho thấy sự cải thiện nhanh chóng về chỉ số đường huyết và độ nhạy insulin mà không gây tác dụng phụ bất lợi nào [1].
Cùng nhóm tác giả này đã thực hiện tiếp một nghiên cứu thứ hai với thiết kế tương tự trên 16 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 chưa dùng thuốc [1]. Các thông số đo lường lặp lại kết luận rằng 6 g trà giảo cổ lam mỗi ngày mang lại tác dụng hỗ trợ chống đái tháo đường thông qua việc cải thiện độ nhạy insulin [1]. Kết quả tích cực này tiếp tục được xác nhận ở một nghiên cứu khác khi kết hợp giảo cổ lam cùng thuốc hạ đường huyết nhóm sulfonylurea [1].
Đối với mục tiêu giảm lo âu để phòng ngừa nguy cơ bệnh tim mạch, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược đã được thực hiện trên 72 người Hàn Quốc khỏe mạnh nhưng đang chịu tình trạng căng thẳng (stress) mạn tính [1]. Trong đó, 36 người dùng 200 mg chiết xuất ethanol giảo cổ lam với tần suất 2 lần mỗi ngày (tổng cộng 400 mg/ngày) trong suốt 8 tuần [1]. Kết quả cho thấy việc bổ sung chiết xuất này giúp giảm tình trạng lo âu ở nhóm thử nghiệm mà không gây ra bất kỳ tác dụng phụ nào của thuốc [1].
Về tác dụng kiểm soát cân nặng, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2022 đã đánh giá hiệu quả của viên uống bổ sung chứa chiết xuất giảo cổ lam (mang tên ActivAMP) trên 117 nam và nữ trưởng thành thừa cân (trên 18 tuổi) [3]. Người tham gia uống sản phẩm bổ sung hoặc giả dược hàng ngày trong 16 tuần, được đo thành phần cơ thể bằng tia X năng lượng kép, đo nhân trắc học (cân nặng, chiều cao, vòng eo, vòng hông) và xét nghiệm máu [3]. Sau 16 tuần, nhóm dùng chiết xuất giảo cổ lam giảm đáng kể tổng trọng lượng cơ thể, chỉ số khối cơ thể (BMI), tổng khối lượng mỡ và mỡ vùng hông đùi (gynoid fat) so với nhóm giả dược [3]. Phân tích sâu theo giới tính cho thấy nam giới dùng giảo cổ lam giảm đáng kể mỡ nội tạng, còn nữ giới giảm đáng kể mỡ vùng hông đùi [3]. Xét nghiệm máu ở tuần thứ 16 cũng ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm ở chỉ số chất béo trung tính (triglyceride) trong huyết tương, men gan alanine aminotransferase (ALT) và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) [3].
Dữ liệu từ nghiên cứu trên động vật và tế bào
Bên cạnh các thử nghiệm trên người, nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật và tế bào cũng làm rõ thêm tác dụng của giảo cổ lam ở các mức liều tính theo trọng lượng cơ thể, dù các kết quả này không phải lúc nào cũng chuyển dịch hoàn toàn giống hệt sang cơ thể người [1].
Về tác dụng hạ mỡ máu, một nghiên cứu năm 2005 trên chuột cống bị gây tăng mỡ máu cấp tính bằng chất poloxamer P407 (liều 1 g/kg làm tăng 25 lần triglyceride, 6 lần tổng cholesterol, 7 lần LDL, 1,6 lần HDL và 8 lần nitrite) đã thử nghiệm cho chuột uống chiết xuất gypenoside ở liều 250 mg/kg [4]. Sau 4 ngày dùng cấp tính và 12 ngày dùng mạn tính, mức triglyceride giảm lần lượt 53% và 85%, tổng mức cholesterol giảm lần lượt 10% và 44%, đồng thời lượng nitrite giảm khoảng 80% [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu không ghi nhận tác động đáng kể nào lên chỉ số cholesterol xấu (LDL) hay cholesterol tốt (HDL), khác với thuốc đối chứng atorvastatin (liều 75 mg/kg trong 4 ngày giúp giảm 17% LDL và tăng HDL) [4]. Trong ống nghiệm, nồng độ giảo cổ lam khoảng 10 microg/ml giúp tăng gấp 2 lần hoạt tính enzyme phân giải mỡ LPL từng bị ức chế bởi 20 microM chất P407 [4].
Về khả năng bảo vệ đường tiêu hóa và thận, nghiên cứu năm 2007 trên chuột cống bị gây độc cấp tính bằng thuốc kháng viêm indomethacin (liều đơn 10 mg/kg) cho thấy việc cho uống chiết xuất gypenoside liều 200 mg/kg giúp giảm đáng kể tổn thương dạ dày và ruột (đánh giá qua vết loét, hemoglobin manh tràng và haptoglobin huyết tương) [6]. Dù vậy, sự sụt giảm vi khuẩn đường ruột lên men lactose ở ruột non vẫn xảy ra ở cả nhóm chỉ dùng indomethacin lẫn nhóm được uống dự phòng giảo cổ lam [6]. Tại thận, tổn thương do thuốc kháng viêm vẫn xuất hiện ở nhóm dùng giảo cổ lam (thể hiện qua việc tăng enzyme N-acetyl-beta-glucosaminidase và giảm đào thải điện giải natri, clo qua nước tiểu), nhưng thảo dược này đã ngăn chặn được tình trạng tăng microprotein niệu [6].
Về hệ miễn dịch, nghiên cứu năm 2012 trên chuột nhắt bị suy giảm miễn dịch do sốc điện ở chân (kéo dài 3 phút, ngắt quãng 10 giây, cường độ 2 mA) cho thấy việc cho uống chiết xuất ethanol giảo cổ lam 7 ngày trước khi gây stress và duy trì liên tục 14 ngày tiếp theo giúp ngăn ngừa tình trạng sụt giảm trọng lượng và số lượng tế bào ở tuyến ức và lá lách [2]. Thảo dược này giúp phục hồi khả năng tăng sinh tế bào lách, phục hồi sản xuất các cytokine (TNF-alpha, IL-1beta) và tạo ra phản ứng tế bào T gây độc mạnh hơn khi tiêm kháng nguyên ovalbumin [2]. Một nghiên cứu khác năm 2007 tiêm chiết xuất toàn phần giảo cổ lam vào ổ bụng chuột nhắt trong 5 ngày liên tiếp cũng ghi nhận sự gia tăng kháng thể IgM, IgG2a phụ thuộc liều dùng; riêng ở mức liều 0,05 hoặc 0,50 g/kg/ngày, nồng độ kháng thể IgA và IgG1 trong huyết thanh cũng tăng lên thông qua việc kích hoạt tế bào lympho T và B [7].
Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2014 trên nguyên bào sợi da chuột cho thấy chiết xuất giảo cổ lam giúp kéo dài tuổi thọ của các tế bào da này theo cơ chế phụ thuộc vào liều lượng sử dụng, dù trước đó chưa có nghiên cứu nào xác nhận tác động trực tiếp của chiết xuất này lên nguyên bào sợi da [5].
Đánh giá tính an toàn và giới hạn của bằng chứng
Xét về mức độ an toàn khi dùng dài ngày, một nghiên cứu độc tính mạn tính công bố năm 2004 đã theo dõi việc cho chuột cống Wistar uống chiết xuất nước của giảo cổ lam suốt 6 tháng (24 tuần) [8]. Chuột được chia thành nhóm đối chứng (uống 10 ml/kg/ngày) và 5 nhóm thử nghiệm với các mức liều 6, 30, 150, 750 và 750 mg/kg/ngày (nhóm cuối cùng đóng vai trò là nhóm theo dõi phục hồi) [8]. Kết quả cho thấy chiết xuất nước giảo cổ lam không gây ra bất kỳ biến đổi bất lợi nào liên quan đến liều lượng và không tạo ra độc tính đáng kể nào trên chuột trong suốt 6 tháng [8].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện có. Bản thân các nhà nghiên cứu trong báo cáo năm 2020 cũng nhấn mạnh rằng những tác dụng dược lý đã được chứng minh của giảo cổ lam trong ống nghiệm (in vitro) và trên động vật (in vivo) không nhất thiết sẽ chuyển dịch hoàn toàn thành hiệu quả tương đương trên cơ thể người [1].
Hơn nữa, quy mô các thử nghiệm dùng trà khô trên bệnh nhân tiểu đường còn khá nhỏ (chỉ từ 16 đến 24 người) và thời gian theo dõi ngắn (1 tuần) [1]. Các thử nghiệm quy mô lớn hơn (72 đến 117 người) kéo dài từ 8 đến 16 tuần lại sử dụng dạng chiết xuất tiêu chuẩn hóa (chiết xuất ethanol hoặc chế phẩm ActivAMP) chứ không dùng lá trà khô pha nước thông thường [1, 4].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng giảo cổ lam
Hiểu lầm phổ biến nhất là nghĩ rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại nên có thể pha đặc uống thay nước lọc cả ngày với lượng càng nhiều càng tốt. Thực tế, các nghiên cứu lâm sàng trên người chỉ sử dụng định lượng rất cụ thể và vừa phải, chẳng hạn 6 g trà mỗi ngày cho người bệnh tiểu đường hoặc 400 mg chiết xuất mỗi ngày cho người bị căng thẳng [1].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng uống giảo cổ lam sẽ giúp giảm toàn diện mọi chỉ số mỡ xấu và thay thế được thuốc điều trị mỡ máu. Nghiên cứu trên động vật chỉ ra rằng dù chiết xuất gypenoside làm giảm mạnh chất béo trung tính (triglyceride) và tổng lượng cholesterol, nó lại không tạo ra tác động đáng kể nào lên chỉ số cholesterol xấu (LDL) hay cholesterol tốt (HDL), trong khi thuốc tây y atorvastatin làm giảm rõ rệt LDL và tăng HDL [4].
Hiểu lầm thứ ba là kỳ vọng thảo dược này bảo vệ hoàn toàn thận và hệ tiêu hóa trước tác hại của thuốc giảm đau, kháng viêm. Dữ liệu thực nghiệm cho thấy dù giảo cổ lam giúp giảm loét dạ dày - ruột và ngăn tăng microprotein niệu do thuốc indomethacin, nó vẫn không ngăn được tình trạng sụt giảm lợi khuẩn đường ruột hay sự xuất hiện độc tính trên thận và rối loạn đào thải điện giải [6].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người đang mắc bệnh đái tháo đường và đang sử dụng thuốc hạ đường huyết cần đặc biệt lưu ý. Do giảo cổ lam có tác dụng cải thiện độ nhạy insulin và làm giảm đường huyết trực tiếp lẫn khi dùng kèm thuốc nhóm sulfonylurea, việc tự ý uống thêm lượng lớn trà giảo cổ lam mà không kiểm soát liều có thể dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết quá mức [1].
Những người đang điều trị bệnh lý mạn tính bằng thuốc tây y, đặc biệt là người đang dùng thuốc kháng viêm như indomethacin hoặc có vấn đề về chức năng thận, không nên tự ý dùng giảo cổ lam với mục đích giải độc gan thận mà chưa tham khảo ý kiến bác sĩ [6]. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú, trẻ em dưới 18 tuổi và người có cơ địa nhạy cảm cũng cần hỏi ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng, vì các thử nghiệm lâm sàng hiện tại chỉ mới đánh giá trên người trưởng thành trên 18 tuổi [1, 4].
Cách áp dụng thực tế an toàn trong đời sống
Để sử dụng giảo cổ lam khô an toàn tại nhà, người dùng nên trang bị cân tiểu ly nhà bếp để định lượng chính xác khoảng 6 g thảo dược khô mỗi ngày, tương ứng với mức liều đã được kiểm chứng an toàn và hiệu quả trong nghiên cứu lâm sàng [1]. Lượng trà này có thể hãm với nước sôi như trà thảo mộc thông thường và chia làm 2 lần uống trong ngày [1, 2].
Nếu lựa chọn các sản phẩm thực phẩm bảo vệ sức khỏe dạng viên nang chứa chiết xuất giảo cổ lam, người dùng cần đọc kỹ hàm lượng trên nhãn. Có thể tham khảo mức liều 200 mg chiết xuất dùng 2 lần mỗi ngày trong khoảng 8 tuần đối với nhu cầu giảm căng thẳng, hoặc tuân thủ lộ trình 16 tuần theo hướng dẫn của nhà sản xuất đối với mục tiêu hỗ trợ kiểm soát cân nặng và mỡ thừa [1, 4].
Bên cạnh việc dùng trà thảo mộc đúng liều, người dùng cần duy trì chế độ ăn uống cân bằng, hạn chế chất béo bão hòa, uống đủ nước lọc và tập thể dục đều đặn. Thảo dược chỉ đóng vai trò hỗ trợ, không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa của bác sĩ.
Giảo cổ lam là thảo dược có nhiều tiềm năng hỗ trợ đường huyết, mỡ máu, kiểm soát cân nặng và giảm căng thẳng khi được dùng đúng cách [1, 4]. Việc tuân thủ định lượng khoảng 6 g trà khô mỗi ngày và tham khảo ý kiến bác sĩ nếu đang dùng thuốc điều trị sẽ giúp bạn nhận được lợi ích sức khỏe an toàn và bền vững [1].
