Quả nhót chín đỏ mọng, chua ngọt là món ăn vặt quen thuộc của nhiều người mỗi khi mùa xuân về. Tuy nhiên, do phần thịt quả bám khá sát vào hạt cứng, không ít người – đặc biệt là trẻ nhỏ và người lớn tuổi – đã vô tình nuốt trọn cả hạt nhót trong lúc nhai nuốt vội vàng. Thói quen này làm dấy lên nỗi lo sợ hạt nhót với hình dáng thon dài và hai đầu nhọn có thể làm tổn thương dạ dày hoặc gây thủng ruột.
Về mặt y học, đa số các dị vật tròn nhẵn kích thước nhỏ có thể đi qua ống tiêu hóa một cách an toàn mà không cần can thiệp y tế. Dẫu vậy, hạt nhót sở hữu cấu tạo xơ cứng, hai đầu tương đối nhọn và không thể tiêu hóa, do đó tiềm ẩn những rủi ro cơ học nhất định nếu gặp phải các điểm nghẽn hoặc cấu trúc bất thường dọc ống tiêu hóa.
Đặc điểm của hạt nhót và cơ chế di chuyển qua ống tiêu hóa
Hạt nhót có lớp vỏ ngoài bằng gỗ xơ rất cứng và bền vững trước các enzym tiêu hóa cũng như môi trường axit đậm đặc của dịch vị dạ dày. Khi vô tình đi vào đường tiêu hóa, hạt hoàn toàn không bị phân hủy hay làm mềm ra trong suốt hành trình từ thực quản xuống trực tràng. Mọi chuyển động của hạt đều phụ thuộc vào nhu động cơ học của dạ dày và ruột.
Ở người có hệ tiêu hóa hoàn toàn khỏe mạnh, nhu động ruột liên tục co bóp theo dạng sóng để nhào trộn và đẩy các chất bã xuống phía dưới. Nhờ lớp chất nhầy tự nhiên bao phủ niêm mạc ruột cùng khối phân mềm bao bọc xung quanh, hạt nhót thường có thể trôi nổi và vượt qua các đoạn ruột mà không gây cọ xát trực tiếp vào thành ống tiêu hóa. Dù hai đầu hạt nhót có độ nhọn tự nhiên, lớp nhầy bảo vệ này đóng vai trò như một tấm đệm giảm thiểu ma sát.
Nguy cơ chỉ thực sự xuất hiện khi hạt nhót bị chậm trễ di chuyển hoặc bị mắc kẹt tại những đoạn giải phẫu có khẩu kính hẹp. Khi dòng lưu thông phân và dịch tiêu hóa bị ngưng trệ, hạt nhót có thể trở thành vật cản cơ học, hoặc đầu nhọn của hạt tì đè liên tục lên một điểm niêm mạc cố định, dẫn tới loét, viêm cục bộ hoặc thậm chí thủng thành ruột.
Những vị trí hẹp giải phẫu: Nơi dị vật dễ bị tắc nghẽn
Ống tiêu hóa của con người không phải là một đường ống thẳng tắp với đường kính đồng đều. Trên thực tế, có nhiều vị trí hẹp sinh lý tự nhiên mà các dị vật đường tiêu hóa rất dễ bị lắng đọng hoặc cản trở [1].
Theo các dữ liệu giải phẫu học và phẫu thuật, các vị trí phổ biến nhất dễ xảy ra tắc nghẽn bao gồm môn vị dạ dày, đoạn tá tràng hình chữ C và van hồi manh tràng [1]. Đoạn cuối của ruột non (hồi tràng tận cùng) trước khi đổ vào ruột già là một trong những điểm hẹp nhất và có nhu động yếu hơn so với các đoạn ruột bên trên [1]. Do đó, khi các dị vật lạ vượt qua được môn vị dạ dày, chúng rất dễ bị chặn lại ngay trước van hồi manh tràng [1].
Bên cạnh đó, vùng bóng trực tràng cũng là nơi chất bã và các hạt thực vật dễ bị ứ đọng lại, đặc biệt khi phân bị khô cứng hoặc khi có tình trạng rối loạn tống xuất phân [2]. Sự tích tụ của các dị vật không tiêu hóa tại những đoạn eo hẹp này có thể kích hoạt các phản ứng viêm xung quanh, gây co thắt và biến một dị vật đơn lẻ thành nguyên nhân gây tắc ruột hoàn toàn [1], [2].
Bằng chứng y văn về tắc ruột do hạt trái cây
Trong y văn thế giới, hiện tượng các loại hạt quả kích thước lớn hoặc số lượng nhiều gây biến chứng đường tiêu hóa đã được ghi nhận qua nhiều ca bệnh lâm sàng cụ thể. Những dữ liệu này cung cấp cái nhìn thực tế về cách một vật thể không tiêu hóa có thể đe dọa chức năng đường ruột.
Một báo cáo trường hợp năm 2017 mô tả một bệnh nhân nam 40 tuổi vô tình nuốt phải một hạt xoài đơn lẻ khi đang trong tình trạng say rượu [1]. Sau đó, bệnh nhân xuất hiện những cơn đau bụng quặn từng cơn ở vùng quanh rốn, cơn đau tăng dần trong suốt 4 ngày [1]. Đến ngày thứ tư, bệnh nhân bị chướng bụng dữ dội, nôn ra dịch mật và hoàn toàn không thể đại tiện hay trung tiện [1]. Khi nhập viện cấp cứu, bệnh nhân ở trong tình trạng mất nước và vẻ mặt nhiễm độc [1]. Các bác sĩ đã phải tiến hành phẫu thuật mở bụng và phát hiện hạt xoài gây tắc nghẽn hoàn toàn tại đoạn cuối hồi tràng [1]. Trường hợp này cho thấy ngay cả một hạt quả đơn độc cũng đủ khả năng gây tắc ruột hoàn toàn nếu kích thước của nó vượt quá khẩu kính của đoạn ruột hẹp [1].
Không chỉ những loại hạt lớn như hạt xoài mới nguy hiểm, các loại hạt nhỏ nhưng với số lượng lớn cũng tạo ra biến chứng nghiêm trọng. Một báo cáo năm 2015 tại châu Âu ghi nhận một nữ bệnh nhân 76 tuổi nhập viện vì tình trạng ứ đọng phân nghiêm trọng tại trực tràng sau khi ăn khoảng 40 quả xương rồng (prickly pear) chứa nhiều hạt [2]. Khối bã hạt xương rồng đã kết tụ lại thành một khối u bã thực vật lớn ở trực tràng, gây tắc nghẽn đường tiêu hóa dưới [2]. Bệnh nhân được chẩn đoán chính xác nhờ chụp cắt lớp vi tính đa dãy (MDCT) và được điều trị thành công bằng phương pháp thụt rửa trực tràng kết hợp lấy khối bã phân thủ công [2]. Nghiên cứu nhấn mạnh ứ đọng phân là nguyên nhân thứ ba gây tắc đường tiêu hóa dưới, chỉ sau chít hẹp do ung thư đại tràng và dính ruột sau phẫu thuật [2].
Ngay cả những thực phẩm tưởng chừng lành tính và mềm mại cũng có thể gây họa cho hệ tiêu hóa chưa hoàn thiện của trẻ sơ sinh. Một nghiên cứu năm 2024 đã báo cáo trường hợp bé gái 7 tháng tuổi bị tắc ruột non sau khi nuốt trọn một quả nho mẫu đơn (Shine-Muscat) [3]. Bệnh nhân có tiền sử nôn ói kéo dài 3 ngày, chuyển biến thành nôn ra dịch mật, kèm theo chướng bụng và mất nước [3]. Kết quả chụp cắt lớp vi tính ổ bụng phát hiện các quai ruột non giãn to cùng hình ảnh khối dị vật tròn [3]. Các bác sĩ đã phẫu thuật nội soi xâm lấn tối thiểu để nghiền nát quả nho và đẩy các mảnh vụn xuống đại tràng, giúp bảo tồn nguyên vẹn thành ruột và giúp bệnh nhân hồi phục hoàn toàn [3].
Đáng chú ý, các loại hạt kích thước siêu nhỏ như hạt vừng cũng có thể tạo thành khối tắc nghẽn đe dọa tính mạng nếu gặp tổn thương có sẵn. Năm 2007, một báo cáo ghi nhận bệnh nhân nam 79 tuổi có tiền sử chít hẹp miệng nối lành tính ở đại tràng sigma đã phải phẫu thuật mở bụng cấp cứu do tắc đại tràng bởi khối bã tạo từ hạt vừng [4]. Trường hợp này chứng minh rằng khi lòng ruột đã bị hẹp, ngay cả những hạt thực vật li ti cũng có thể tích tụ lại thành một khối bã lớn gây tắc nghẽn, thiếu máu cục bộ hoặc thủng ruột [4].
Tại nhóm đối tượng trẻ em, một nghiên cứu tổng kết 11 trường hợp trẻ dưới 15 tuổi (gồm 6 bé trai và 5 bé gái) bị u bã thực vật trong giai đoạn 8 năm (1981-1988) cho thấy các loại hạt quả và bã xơ là thủ phạm phổ biến nhất [5]. Trong số đó, có tới 6 bệnh nhân khởi phát triệu chứng tắc ruột sau khi ăn quả hồng [5]. Có 8 trẻ có u bã tại một vị trí duy nhất (5 ca ở hồi tràng và 3 ca ở hỗng tràng), trong khi 3 trẻ xuất hiện u bã ở nhiều vị trí khác nhau [5]. Toàn bộ 11 bệnh nhi đều phải trải qua phẫu thuật mở bụng cấp cứu, trong đó 9 ca được điều trị bằng cách làm vỡ khối bã và đẩy qua van hồi manh tràng xuống manh tràng, kết hợp mở dạ dày ở 3 ca và mở ruột ở 2 ca [5].
Bệnh nền đường ruột: Yếu tố nhân đôi nguy cơ biến chứng
Đối với người có đường ruột hoàn toàn bình thường, một hạt nhót nhỏ có thể dễ dàng đi qua lòng ruột rộng rãi. Tuy nhiên, ở những người có bệnh lý đường tiêu hóa tiềm ẩn hoặc từng can thiệp ngoại khoa, nguy cơ gặp tai biến khi nuốt phải hạt nhót tăng lên gấp nhiều lần [1], [6].
Nghiên cứu lâm sàng năm 2021 công bố hai trường hợp bệnh nhân mắc bệnh Crohn thể tiềm ẩn chỉ được phát hiện sau khi vô tình nuốt phải hạt trái cây dẫn đến tắc ruột [6]. Bệnh Crohn là bệnh viêm ruột mạn tính thường dẫn tới biến chứng xơ hóa hoặc viêm gây chít hẹp lòng ruột, với tỷ lệ hẹp dao động từ 12% đến 54% ở các bệnh nhân mắc bệnh lâu năm, và hồi tràng tận cùng là vị trí hay bị tổn thương nhất [6]. Khi lòng ruột bị co hẹp lại do các dải xơ, hạt trái cây đóng vai trò như một chiếc "nút chai" chặn đứng hoàn toàn dòng lưu thông tiêu hóa, buộc người bệnh phải can thiệp y tế khẩn cấp [6].
Ngoài ra, những người có tiền sử phẫu thuật dạ dày cũng thuộc nhóm nguy cơ rất cao hình thành u bã thực vật gây tắc ruột [7], [8]. Một nghiên cứu năm 2001 báo cáo trường hợp nữ bệnh nhân 60 tuổi bị tắc hoàn toàn hỗng tràng sau 15 năm làm phẫu thuật cắt hai dây thần kinh phế vị kết hợp nối dạ dày - hỗng tràng [7]. Tương tự, một nghiên cứu khác vào năm 1995 ghi nhận trường hợp nam bệnh nhân 40 tuổi bị tắc ruột non cấp tính do u bã thực vật sau 48 tháng thực hiện phẫu thuật cắt dây thần kinh phế vị và tạo hình môn vị [8]. Cả hai trường hợp này đều xuất phát từ việc ăn các loại quả non có vị chát kết hợp với tình trạng giảm tiết axit và giảm nhu động dạ dày sau mổ [7], [8].
Bên cạnh đó, tình trạng dính ruột sau các phẫu thuật vùng bụng trước đây chiếm tới hơn 60% các nguyên nhân gây tắc ruột non, tạo ra các nếp gấp gập góc nhân tạo trong ổ bụng [1]. Nếu một hạt nhót cứng và có góc cạnh đi tới các nếp gấp này, nguy cơ hạt bị kẹt lại và gây thủng thành ruột là điều hoàn toàn có thể xảy ra [1], [4].
Giá trị và giới hạn từ các bằng chứng khoa học hiện có
Các bằng chứng từ y văn thế giới giúp chúng ta hiểu rõ cơ chế tắc nghẽn cơ học do hạt thực vật và tầm quan trọng của việc cảnh giác trước các dị vật đường ăn uống [1], [6]. Dữ liệu thực tế cho thấy các biến chứng do nuốt hạt quả dù không phổ biến hàng ngày nhưng khi đã xuất hiện thì thường rất nặng nề, đòi hỏi phẫu thuật nội soi hoặc mổ hở để giải quyết [1], [3], [5].
Tuy nhiên, các dữ liệu này cũng có những giới hạn nhất định khi ngoại suy cho trường hợp nuốt hạt nhót thông thường. Phần lớn các nghiên cứu hiện có là các báo cáo ca bệnh riêng lẻ hoặc nghiên cứu trên nhóm mẫu nhỏ tập trung vào các trường hợp hạt có kích thước rất to như hạt xoài [1], hoặc bệnh nhân ăn số lượng quả quá lớn [2], hoặc xảy ra trên những cơ địa đặc biệt có hẹp lòng ruột bẩm sinh hay mắc phải [6], [4].
Hiện tại chưa có nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn nào thống kê riêng về tỷ lệ biến chứng do nuốt hạt nhót ở người trưởng thành khỏe mạnh. Do đó, người dân không nên quá hoang mang, nhưng cũng không được chủ quan coi thường các biểu hiện bất thường của cơ thể sau khi nuốt phải hạt [1].
Những hiểu lầm tai hại khi nuốt phải hạt trái cây
Trong đời sống hàng ngày, nhiều người truyền tai nhau các phương pháp dân gian nguy hiểm khi lỡ nuốt phải hạt cứng, dẫn tới việc làm chậm trễ thời gian cấp cứu.
Hiểu lầm thứ nhất là quan niệm "uống thật nhiều nước hoặc giấm chua thì hạt cứng sẽ tự mềm và tiêu biến". Axit clohydric tự nhiên trong dạ dày có nồng độ đậm đặc còn không thể phân hủy được lớp vỏ xơ gỗ của hạt xoài, hạt nhót hay hạt xương rồng [1], [2]. Do đó, việc uống thêm nước hay dung dịch có tính axit không đem lại bất kỳ tác dụng làm mềm hạt nào.
Hiểu lầm thứ hai là cố ăn thật nhiều cơm nắm, chuối chín hoặc bánh mì đặc ruột để "đẩy hạt trôi xuống". Hành động này vô cùng nguy hiểm. Nếu hạt nhót đang bị kẹt lại tại một đoạn ruột hẹp hoặc dải dính xơ hóa, việc nạp thêm một lượng lớn tinh bột đặc sẽ làm tăng khối lượng chất bã dồn ứ phía trên điểm tắc, khiến ruột nhanh chóng bị giãn căng, tăng nguy cơ hoại tử và vỡ ruột [1], [4].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng các hạt kích thước nhỏ thì tuyệt đối an toàn. Như trường hợp hạt vừng gây tắc đại tràng ở người có đoạn hẹp miệng nối đã chứng minh, kích thước nhỏ không đồng nghĩa với vô hại nếu đường ruột của bạn có sẵn các tổn thương viêm, sẹo hoặc giảm nhu động [4].
Nhóm người cần thận trọng và cách xử trí chuẩn y khoa
Một số đối tượng khi nuốt phải hạt nhót cần được theo dõi đặc biệt sát sao do nguy cơ biến chứng cao hơn người bình thường:
- Trẻ nhỏ dưới 5 tuổi: Lòng ruột của trẻ có đường kính rất nhỏ, phản xạ tống xuất chưa hoàn thiện, rất dễ bị tắc ruột ngay cả với dị vật kích thước trung bình [3], [5].
- Người cao tuổi: Nhóm người này thường bị giảm nhu động ruột, giảm tiết dịch tiêu hóa và dễ bị ứ đọng phân tại trực tràng [2], [4].
- Bệnh nhân có tiền sử phẫu thuật vùng bụng, mổ dạ dày, cắt dây thần kinh phế vị hoặc tạo hình môn vị [7], [8].
- Bệnh nhân được chẩn đoán mắc bệnh viêm ruột mạn tính như bệnh Crohn hoặc có các khối u chèn ép đường tiêu hóa [1], [6].
Nếu bạn hoặc người thân vô tình nuốt phải một hạt nhót nhưng cơ thể hoàn toàn không có triệu chứng đau đớn hay khó chịu, cách tốt nhất là duy trì chế độ ăn uống mềm, dễ tiêu, uống đủ lượng nước hàng ngày và theo dõi phân trong 2 đến 4 ngày tiếp theo để xem hạt đã được đào thải ra ngoài hay chưa. Tuyệt đối không tự ý dùng các loại thuốc nhuận tràng mạnh hay thuốc xổ khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.
Ngược lại, cần đến ngay các cơ sở y tế có khoa ngoại tổng quát nếu xuất hiện một trong bốn dấu hiệu báo động sau đây:
- Đau bụng quặn từng cơn, đau dữ dội và mức độ tăng dần [1].
- Buồn nôn hoặc nôn liên tục, đặc biệt là nôn ra dịch mật màu xanh vàng hoặc dịch có mùi hôi [1], [3].
- Bụng chướng căng, sờ thấy cứng hoặc đau chói [1], [3].
- Bí hoàn toàn đại tiện và trung tiện (không đánh rắm được) [1].
Lời khuyên an toàn khi thưởng thức quả nhót
Nhót là loại quả bổ dưỡng và đem lại nhiều trải nghiệm ẩm thực thú vị trong mùa thu hoạch. Để thưởng thức trọn vẹn hương vị mà không phải đối mặt với các rủi ro sức khỏe, người tiêu dùng nên thực hiện các biện pháp phòng ngừa đơn giản nhưng hiệu quả.
Khi ăn nhót tươi, hãy chủ động dùng dao khía quanh thân quả để tách bỏ hạt trước khi ăn, thay vì cho cả quả vào miệng rồi dùng răng lừa hạt. Đối với các món ăn chế biến từ nhót như nhót dầm chua ngọt, nhót nấu canh chua hoặc mứt nhót, người chế biến cần kiên nhẫn loại bỏ toàn bộ hạt cứng ra khỏi phần thịt quả trước khi nấu nướng.
Đặc biệt, cha mẹ và người chăm sóc tuyệt đối không cho trẻ nhỏ tự cầm ăn cả quả nhót nguyên hạt. Việc cẩn trọng loại bỏ hạt nhót không chỉ bảo vệ sự an toàn cho ống tiêu hóa mà còn ngăn ngừa triệt để nguy cơ dị vật rơi vào đường thở gây hóc dị vật nguy hiểm ở trẻ nhỏ.
Tóm lại, dù đường tiêu hóa có cơ chế bảo vệ và tống xuất tự nhiên rất kỳ diệu, hình dáng nhọn và lớp vỏ xơ cứng của hạt nhót vẫn tiềm ẩn nguy cơ gây tắc hoặc tổn thương cơ học tại các điểm hẹp sinh lý và bệnh lý [1], [6]. Giữ thói quen ăn uống cẩn trọng, nhai kỹ, tách bỏ hạt trước khi ăn và lắng nghe cơ thể chính là biện pháp an toàn và khoa học nhất để bảo vệ sức khỏe đường ruột cho bản thân và gia đình.