Mặc quần áo màu tối hay màu sáng cản tia cực tím tốt hơn?

Khi bước vào những ngày hè nắng gắt, nhiều người thường có thói quen chọn trang phục sáng màu như trắng, be hay vàng nhạt với suy nghĩ chúng mang lại cảm giác mát mẻ và ít hấp thụ nhiệt. Tuy nhiên, việc trang phục tạo cảm giác mát mẻ không đồng nghĩa với khả năng ngăn chặn các tia bức xạ có hại từ mặt trời bảo vệ làn da.

Trên thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy quần áo màu tối và màu sẫm có khả năng cản tia cực tím (UV) tốt hơn đáng kể so với quần áo màu sáng. Bên cạnh màu sắc, mật độ sợi dệt, độ dày và loại sợi của vải mới là những yếu tố then chốt quyết định mức độ bảo vệ làn da của bạn trước ánh nắng mặt trời.

Cơ chế cản tia cực tím của màu sắc và cấu trúc sợi vải

Tia cực tím từ ánh sáng mặt trời hoặc nguồn nhân tạo khi chiếu vào bề mặt vải sẽ trải qua ba quá trình: phản xạ, hấp thụ hoặc xuyên thấu qua các khoảng trống giữa các sợi dệt. Quần áo màu sáng phản xạ tốt bức xạ nhiệt nhìn thấy được nên tạo cảm giác mát mắt, nhưng các phân tử thuốc nhuộm nhạt màu lại hấp thụ tia UV rất kém. Ngược lại, các loại vải nhuộm màu tối hoặc có sắc tố đậm chứa lượng lớn phân tử màu có khả năng hấp thụ năng lượng photon từ tia bức xạ, ngăn chúng đi qua vải để tiếp xúc trực tiếp với bề mặt biểu bì.

Bên cạnh yếu tố màu sắc, mật độ dệt đóng vai trò như một bức tường vật lý ngăn chặn ánh sáng. Các lỗ hổng vi mô giữa các sợi dệt càng nhỏ thì tia UV càng ít có cơ hội lọt qua. Khi sợi vải được dệt dày và khít, lượng bức xạ xuyên qua sẽ giảm đi rõ rệt. Khả năng bảo vệ của trang phục phụ thuộc vào nhiều yếu tố tổng hợp, bao gồm loại sợi, màu sắc và độ ẩm bên trong sợi vải ^[1].

Các nghiên cứu khoa học thực nghiệm nói gì về màu sắc?

Để xác định chính xác ảnh hưởng của màu sắc và phương pháp xử lý vải, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2001 đã tiến hành đánh giá chỉ số bảo vệ tia cực tím (UPF) trên hai loại vải cotton dùng may áo thun mùa hè ^[2]. Nghiên cứu chia các mẫu vải thun cotton và vải cotton in hoa đã qua xử lý kiềm bóng thành 4 nhóm xử lý gồm: giặt bằng nước, giặt bằng chất tẩy rửa, giặt bằng chất tẩy kết hợp chất hấp thụ tia UV và nhuộm màu ^[2]. Kết quả đo quang phổ trước khi can thiệp cho thấy chỉ số UPF trung bình ban đầu rất thấp, chỉ đạt 4,94 đối với vải áo thun và 3,13 đối với vải in hoa ^[2].

Đáng chú ý, các chuyên gia ghi nhận lượng tia UVA (320–400 nm) xuyên qua hai loại vải cotton này cao hơn so với tia UVB (280–320 nm) ^[2]. Sau khi nhuộm màu xanh lam, chỉ số UPF của vải áo thun tăng vọt tới 544%, trong khi nhuộm màu vàng giúp chỉ số UPF tăng 212% ^[2]. Kết quả này chứng minh rằng việc bổ sung các chất nhuộm màu đậm giúp giảm đáng kể lượng bức xạ truyền qua và nâng cao rõ rệt khả năng bảo vệ của sợi vải cotton mỏng ^[2].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2009 cũng tiến hành đánh giá khả năng bảo vệ của vải lanh và sợi gai dầu tự nhiên nhuộm bằng phẩm màu tự nhiên ^[3]. Kết quả đo đạc từ cả phương pháp quang phổ trong phòng thí nghiệm và máy đo bức xạ ngoài trời cho thấy thuốc nhuộm tự nhiên đem lại khả năng bảo vệ UV tốt tùy thuộc vào đặc tính hấp thụ tia cực tím của từng loại phẩm nhuộm ^[3]. Đáng chú ý, quá trình nhuộm sợi cũng làm gia tăng độ che phủ của cấu trúc bề mặt vải, trong đó các mẫu vải nhuộm bằng cây ngón tiên (weld) đạt mức độ bảo vệ cao nhất ^[3].

Năm 2010, một nghiên cứu khác sử dụng máy quang phổ có tích hợp quả cầu tích phân đã đánh giá ảnh hưởng của chủng loại sợi, màu sắc và độ dày đến khả năng cản tia UVA và UVB ^[4]. Kết quả thử nghiệm ghi nhận một số loại vải chuyên dụng có chỉ số UPF vượt trên 500, vượt trội hơn nhiều so với việc thoa kem chống nắng thông thường ^[4]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng các chất liệu sợi tổng hợp thường cung cấp mức độ bảo vệ da cao nhất trước tác hại của ánh nắng ^[4].

Mật độ dệt và tác động của quá trình giặt tẩy

Nhiều người lầm tưởng quần áo cũ mỏng manh sẽ giúp da thông thoáng mà vẫn che chắn tốt, nhưng thực tế cấu trúc vật lý của vải thay đổi rất nhiều trong quá trình sử dụng. Khi đo lường tác động của việc giặt giũ trên vải cotton, nghiên cứu năm 2001 ghi nhận sau 5 lần giặt bằng nước thông thường hoặc bột giặt thông thường, chỉ số UPF của vải áo thun tăng nhẹ lần lượt 51% và 17% do hiện tượng co rút sợi vải ^[2]. Nếu giặt bằng chất tẩy rửa có bổ sung phụ gia hấp thụ tia cực tím, chỉ số UPF của vải thun tăng tới 407% sau 5 chu kỳ giặt ^[2].

Theo Hiệp hội Da liễu Brazil trong tài liệu đồng thuận về bảo vệ da khỏi ánh sáng năm 2014, việc sử dụng các chất phụ gia giặt tẩy kết hợp cùng xà phòng và nước xả vải là một giải pháp hữu hiệu giúp tăng cường độ bảo vệ cho trang phục thường ngày ^[5]. Các loại vải được dệt bằng sợi xử lý màng lọc tia cực tím trực tiếp từ khâu sản xuất cũng giúp đảm bảo hiệu quả che chắn vượt trội và giảm bớt sự tác động từ các yếu tố môi trường bên ngoài ^[5].

Tuy nhiên, việc giặt giũ nhiều lần cũng có thể làm mài mòn cấu trúc vải nếu chất lượng sợi không đảm bảo. Tại Mỹ, quy trình kiểm định trang phục đạt chuẩn chống nắng đòi hỏi phải mô phỏng độ hao mòn thực tế tương đương hai năm sử dụng ^[6]. Các điều kiện kiểm định này bao gồm việc giặt liên tục 40 lần để đánh giá mức độ giảm mật độ sợi vải sau quá trình giặt, kết hợp phơi dưới ánh sáng mặt trời có kiểm soát hoặc nhúng trong nước bể bơi chứa clo ^[6].

Thang đo UPF và chuẩn mực bảo vệ của trang phục

Chỉ số UPF (Ultraviolet Protection Factor) là thước đo khoa học chuẩn hóa được Cơ quan Bảo vệ Bức xạ và An toàn Hạt nhân Úc (ARPANSA) công bố từ năm 1996 thông qua tiêu chuẩn AS/NZS 4399:1996 ^[5]. Chỉ số này được tính toán dựa trên mức độ truyền năng lượng của tia bức xạ qua vải trong dải bước sóng 290–400 nm bằng kỹ thuật đo quang phổ ^[5]. Chỉ số UPF có tỷ lệ nghịch với lượng bức xạ xuyên thấu qua sợi vải ^[5].

Theo tiêu chuẩn AS/NZS 4399:1996, trang phục có chỉ số UPF từ 15 đến 20 ngăn chặn được từ 93,3% đến 95,8% bức xạ UV, tương đương mức bảo vệ tốt ^[5]. Trang phục có chỉ số UPF từ 20 đến 35 ngăn chặn được từ 95,9% đến 97,4% bức xạ, đạt mức bảo vệ rất tốt ^[5]. Những trang phục đạt UPF từ 40 đến 50+ cản được trên 97% bức xạ, mang đến khả năng bảo vệ da xuất sắc ^[5]. Cụ thể hơn, một bộ quần áo có chỉ số UPF từ 40 đến 50 chỉ cho phép 2,6% lượng bức xạ xuyên qua ^[5]. Những sản phẩm có UPF dưới 15 không được xem là trang phục chống nắng ^[5].

Tổ chức Ung thư Da (The Skin Cancer Foundation) yêu cầu trang phục phải đạt chỉ số UPF tối thiểu là 30 mới đủ điều kiện cấp Con dấu Khuyến nghị ^[6]. Khi đạt mức UPF 30, trang phục có khả năng cản được 96,7% lượng bức xạ truyền qua ^[6]. Đối với mức bảo vệ cao nhất là UPF 50+, lượng tia bức xạ truyền qua bề mặt vải chỉ còn ở mức 2% ^[6].

Bên cạnh chỉ số UPF của bản thân chất liệu, độ che phủ diện tích bề mặt cơ thể (BSA) cũng là yếu tố sống còn. Một nghiên cứu năm 2018 đã phát triển chỉ số GPF (Garment Protector Factor) nhằm đánh giá mức độ bảo vệ toàn diện của quần áo dựa trên sự kết hợp giữa chỉ số UPF của sợi vải và tỷ lệ che phủ cơ thể đo trên mô hình ma-nơ-canh ^[7]. Hệ thống GPF phân loại trang phục thành ba nhóm: dưới 3 điểm là đạt chuẩn tối thiểu, từ 3 đến dưới 6 điểm là bảo vệ tốt, và từ 6 điểm trở lên là bảo vệ xuất sắc ^[7]. Một chiếc áo thun sợi dày có UPF cao nhưng may cộc tay hoặc khoét cổ sâu sẽ không thể bảo vệ cơ thể toàn diện bằng một thiết kế dài tay che phủ kín.

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Trang phục chống nắng được công nhận là một trong những biện pháp bảo vệ hiệu quả nhất nhằm giảm thiểu tác hại của bức xạ tia cực tím lên cơ thể con người ^[8]. Bức xạ tia cực tím từ ánh sáng mặt trời cũng như từ các nguồn nhân tạo đã được Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp vào nhóm 1 các tác nhân gây ung thư cho con người từ năm 2012 ^[8]. Việc che chắn tốt bằng trang phục giúp giảm nguy cơ mắc các bệnh thoái hóa da do ánh nắng và ung thư da ^[4].

Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học về hiệu quả của trang phục chống nắng vẫn tồn tại một số giới hạn và tranh luận. Một số nghiên cứu so sánh giữa quần áo dán nhãn chống nắng UPF 50+ và quần áo thông thường bằng sợi len hoặc cotton cho thấy quần áo thông thường cũng làm giảm đáng kể lượng tia UV truyền qua ^[6]. Thậm chí sợi len thông thường còn cản tia cực tím tốt hơn một số sản phẩm gắn nhãn chuyên dụng, tuy nhiên nghiên cứu này chưa kiểm soát kỹ các yếu tố gây nhiễu như số lần giặt hay sự khác biệt trong kiểu dệt ^[6].

Ngoài ra, phương pháp đo quang phổ trong phòng thí nghiệm (in vitro) sử dụng quả cầu tích phân thường có xu hướng đánh giá chỉ số UPF của vải lanh và gai dầu thấp hơn so với kết quả đo đạc thực tế ngoài trời bằng máy đo phổ bức xạ ^[3]. Trái với quan niệm phổ biến của nhiều người, một số loại vải dệt mỏng manh trên thị trường hiện nay cung cấp mức độ bảo vệ trước tia UV rất kém và không đủ an toàn cho người mặc ^[1].

Những hiểu lầm thường gặp khi chọn quần áo chống nắng

Sai lầm phổ biến nhất là tin rằng chỉ cần mặc áo dài tay màu trắng hoặc sáng màu là làn da đã được bảo vệ an toàn tuyệt đối. Thực tế, áo thun cotton màu trắng chưa qua xử lý có chỉ số UPF trung bình chưa tới 5, nghĩa là lượng tia bức xạ xuyên qua vẫn ở mức rất cao ^[2]. Vải màu sáng ít hấp thụ nhiệt của ánh sáng khả kiến nên giúp cơ thể cảm thấy mát mẻ hơn, nhưng lại để cho phần lớn các tia bức xạ cực tím vô hình đi xuyên qua lớp sợi để đốt cháy tế bào da bên dưới.

Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng chất liệu càng dày thì cản tia UV càng tốt mà không cần quan tâm đến màu sắc hay kiểu dệt. Mặc dù độ dày có đóng góp nhất định, nhưng nếu cấu trúc sợi dệt lỏng lẻo, có nhiều khe hở lớn thì tia cực tím vẫn dễ dàng lọt qua các kẽ hở đó ^[3]. Ngược lại, một tấm vải tổng hợp có mật độ sợi dệt khít, nhuộm màu xanh thẫm hoặc đen có thể mỏng nhẹ hơn nhưng lại đem đến khả năng cản tia UV cao gấp nhiều lần ^{[2] [4]}.

Nhiều người cũng cho rằng chỉ cần trang phục chống nắng có UPF cao là đủ mà bỏ quên thiết kế che phủ cơ thể. Nếu một chiếc áo có chỉ số UPF trên 50 nhưng cổ áo khoét rộng hoặc tay áo ngắn thì diện tích da tiếp xúc trực tiếp với tia cực tím vẫn rất lớn ^[7]. Do đó, chỉ số bảo vệ của toàn bộ trang phục cần tính đến cả diện tích bề mặt cơ thể được che phủ chứ không chỉ dựa riêng vào thông số của mảnh vải ^[7].

Ai nên đặc biệt thận trọng khi tiếp xúc với tia cực tím?

Tia cực tím có thể gây ra nhiều tác động tiêu cực đến sức khỏe làn da, mắt và làm suy giảm chức năng của hệ thống miễn dịch ^[1]. Những người lao động ngoài trời thường xuyên, công nhân xây dựng, người làm nông nghiệp và người di chuyển liên tục dưới trời nắng gắt cần đặc biệt chú ý đến chất lượng trang phục bảo hộ ^[1]. Khi da phải tiếp xúc kéo dài với bức xạ tự nhiên hoặc bức xạ nhân tạo cường độ cao, lớp trang phục che phủ bắt buộc phải có độ truyền tia UV thật thấp ^[1].

Những người làm việc gần các nguồn bức xạ nhân tạo như thợ hàn cũng đối mặt với nguy cơ phơi nhiễm tia cực tím cực kỳ nguy hiểm phát ra từ hồ quang hàn ở bước sóng ngắn ^[8]. Đối với các nhóm đối tượng này, trang phục lao động thông thường không thể bảo vệ đầy đủ mà phải cần đến các bộ quần áo bảo hộ đạt tiêu chuẩn kiểm định chuyên biệt về khả năng cản bức xạ ^[8].

Bên cạnh đó, trẻ nhỏ, người có làn da nhạy cảm, người có tiền sử gia đình mắc bệnh ung thư da hoặc người đang sử dụng các loại thuốc làm tăng độ nhạy cảm của da với ánh sáng cũng là những đối tượng cần cẩn trọng tối đa. Nếu bạn đang điều trị các bệnh lý da liễu hoặc có dấu hiệu bất thường trên da như xuất hiện nốt ruồi lạ hay vết đổi màu, hãy chủ động tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa da liễu để được hướng dẫn phương pháp phòng ngừa phù hợp.

Gợi ý áp dụng thực tế khi chọn và bảo quản trang phục

Để bảo vệ sức khỏe làn da hiệu quả nhất trong mùa nắng, người tiêu dùng nên lưu ý một số kinh nghiệm chọn lựa và sử dụng trang phục sau:

Đầu tiên, hãy ưu tiên các gam màu tối và sắc tố đậm khi phải hoạt động ngoài trời trong thời gian dài. Các màu sắc như xanh lam đậm, xanh đen, đen hoặc đỏ đô có khả năng hấp thụ và ngăn cản tia cực tím vượt trội hơn nhiều so với màu trắng hoặc các tông màu pastel ^[2]. Nếu lo ngại màu tối gây nóng do hấp thụ nhiệt, bạn có thể chọn các loại vải có công nghệ dệt thoáng khí hoặc mặc trang phục có phom dáng rộng rãi để không khí dễ lưu thông bên trong.

Thứ hai, hãy kiểm tra độ khít của sợi dệt bằng cách đưa mảnh vải lên phía trước nguồn sáng mạnh. Nếu ánh sáng lọt qua các kẽ sợi rõ rệt, điều đó có nghĩa tia UV cũng sẽ dễ dàng xuyên qua để tiếp xúc với da. Hãy ưu tiên các loại vải có mật độ sợi dệt dày, sợi tổng hợp chất lượng cao hoặc các trang phục có chứng nhận nhãn mác UPF từ 30 đến 50+ rõ ràng từ nhà sản xuất ^{[4] [5] [6]}.

Thứ ba, thiết kế trang phục cần đảm bảo độ che phủ tối đa diện tích bề mặt cơ thể ^[7]. Hãy chọn áo dài tay có cổ cao, quần dài và kết hợp thêm mũ rộng vành, khẩu trang và kính râm để bảo vệ mắt ^[1]. Đừng quên rằng việc giặt giũ bằng các chất tẩy rửa chuyên dụng có bổ sung hoạt chất hấp thụ tia UV có thể giúp cải thiện đáng kể khả năng che chắn của quần áo cotton sẵn có trong gia đình ^{[2] [5]}.

Tóm lại, trang phục màu tối với mật độ dệt dày dặn và sợi vải khít chặt luôn mang lại khả năng ngăn chặn tia bức xạ cực tím vượt trội hơn so với vải màu sáng mỏng manh ^[2]. Việc hiểu rõ cơ chế cản tia UV sẽ giúp bạn lựa chọn quần áo một cách khoa học để vừa thoải mái vận động, vừa bảo vệ làn da khỏe mạnh trước ánh nắng gay gắt. Hãy kết hợp hài hòa giữa trang phục đạt chuẩn, kem chống nắng và thói quen sinh hoạt điều độ để duy trì sức khỏe tối ưu mỗi ngày.