Nhiều phụ nữ sau sinh chịu áp lực giảm cân nhanh và tìm đến các thực đơn cắt giảm tinh bột như keto hoặc low-carb. Tuy nhiên, việc thay đổi chế độ dinh dưỡng đột ngột trong thời gian cho con bú có thể gây ra những biến động chuyển hóa nguy hiểm. Lựa chọn ăn kiêng nào vừa kiểm soát được cân nặng vừa giữ an toàn cho mẹ và bé là câu hỏi phổ biến.

Chế độ ăn low-carb vừa phải được đánh giá là an toàn hơn so với keto cực đoan cho phụ nữ đang cho con bú. Bằng chứng hiện có cho thấy việc kiêng carbohydrate quá mức dẫn đến nguy cơ toan ceton đe dọa tính mạng người mẹ [1]. Mức độ tin cậy của y văn hiện tại chủ yếu dừng ở báo cáo ca bệnh và tổng quan hệ thống các chuỗi ca lâm sàng, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên phụ nữ đang cho con bú [2].

Nguy cơ toan ceton khi phụ nữ cho con bú ăn keto

Chế độ ăn ketogenic nghiêm ngặt làm tăng đáng kể nguy cơ nhiễm toan ceton ở phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ [1]. Tình trạng này xảy ra ngay cả khi người mẹ ăn đủ nhu cầu calo mỗi ngày chứ không bị bỏ đói [1]. Một phụ nữ 24 tuổi khỏe mạnh, không mắc đái tháo đường, sau sinh 18 tuần đã phải nhập viện cấp cứu vì toan ceton nặng sau khi áp dụng keto [1]. Bệnh nhân xuất hiện các biểu hiện nôn mửa nghiêm trọng, tiêu chảy suốt 9 giờ, sau đó đau bụng dữ dội, chuột rút thắt lưng và mệt lả [1].

Các tổng kết y khoa ghi nhận tình trạng toan ceton do cho con bú là hiện tượng hiếm gặp nhưng đã được xác lập [1]. Việc kiêng khem carbohydrate gắt gao kết hợp cùng nhu cầu tạo sữa kích hoạt quá trình sản sinh thể ceton mất kiểm soát [1]. Mặc dù keto được ghi nhận an toàn ở người trưởng thành bình thường không mang thai, mức độ an toàn của nó trên phụ nữ đang cho con bú chưa từng được xác lập [1].

Cơ chế chuyển hóa đường và nhu cầu năng lượng khi tạo sữa

Cơ thể người mẹ đang cho con bú có nhu cầu tiêu thụ glucose rất cao để tổng hợp lactose trong sữa [3]. Việc áp dụng bất kỳ thực đơn cắt giảm calo hoặc kiêng tinh bột quá mức nào cũng làm tăng xu hướng toan hóa máu [3]. Khi nguồn carbohydrate từ thức ăn cạn kiệt, cơ thể chuyển hướng sang đốt cháy chất béo và dồn dập giải phóng ceton [1].

Nghiên cứu về cân bằng toan kiềm cho thấy chế độ ăn rất ít carbohydrate có thể làm thay đổi hệ đệm cơ thể [3]. Ở các vận động viên xe đạp, thực đơn keto làm giảm lượng dự trữ glycogen, giảm pH máu và làm tụt nồng độ bicarbonate dự trữ khi nghỉ ngơi cũng như khi vận động [4]. Đối với phụ nữ đang tạo sữa, sự suy giảm kiềm này cộng với áp lực chuyển hóa sẵn có khiến cơ thể không kịp bù trừ, dẫn đến nhiễm toan chuyển hóa [1], [3].

Bằng chứng khoa học về việc cắt giảm carbohydrate ở mẹ bỉm

Một tổng quan hệ thống năm 2024 thu thập 16 nghiên cứu từ năm 2012 đến 2023 về phụ nữ cho con bú ăn kiêng carb [2]. Tất cả 16 tài liệu đều là báo cáo ca bệnh hoặc chuỗi ca bệnh, với các chế độ ăn gồm keto, low-carb, LCHF và keto biến đổi [2]. Mục đích chính của hầu hết các bà mẹ khi áp dụng các chế độ này là giảm cân [2]. Chỉ có 2 trường hợp áp dụng có giám sát y tế vì mục tiêu điều trị:

Phần lớn phụ nữ trong các báo cáo trên đều phải nhập viện điều trị [2]. Các triệu chứng thường gặp gồm nôn mửa, yếu cơ, buồn nôn, đau bụng, mệt mỏi toàn thân [2]. Tổng quan kết luận rằng việc hạn chế carbohydrate trong giai đoạn cho con bú có thể gây hại cho sức khỏe của mẹ và góp phần tạo nên toan ceton [2]. Điểm tích cực là nghiên cứu không ghi nhận hậu quả xấu trực tiếp lên trẻ sơ sinh, ngoại trừ thay đổi trong mô hình bú mẹ [2].

Giới hạn từ các nghiên cứu trên nhóm đối tượng khác

Những nghiên cứu khẳng định keto an toàn phần lớn được thực hiện trên người béo phì, bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật hoặc người đái tháo đường [5], [6]. Một thử nghiệm 4 tuần trên 42 bệnh nhân béo phì chuẩn bị phẫu thuật bariatric với chỉ số khối cơ thể trung bình 42,4 kg/m2 cho thấy chế độ ăn sẵn low-carb keto giúp giảm 6,5% cân nặng và giảm 22,3% thể tích phân thùy gan trái mà không gặp tác dụng phụ [5]. Tương tự, nghiên cứu theo dõi 56 tuần trên bệnh nhân đái tháo đường béo phì cho thấy keto cải thiện cân nặng và chỉ số đường huyết [6].

Tuy nhiên, phụ nữ đang cho con bú có sinh lý hoàn toàn khác biệt và không thể ngoại suy từ các kết quả trên [1], [3]. Béo phì không phải là tình trạng cấp cứu, do đó người mẹ không cần vội vã giảm cân bằng mọi giá trong thời kỳ tạo sữa [3]. Xét về sức khỏe lâu dài, một đánh giá tổng quan về rủi ro tim mạch cho thấy mô hình ăn low-carb vừa phải mang lại nhiều lợi ích hơn đối với tỷ lệ tử vong do tim mạch so với mô hình cắt giảm tinh bột quá mức như keto [7].

Dấu hiệu bất thường mẹ bỉm cần đi khám ngay

Phụ nữ đang cho con bú nếu lỡ áp dụng chế độ ăn kiêng carbohydrate nghiêm ngặt cần theo dõi sát các phản ứng cơ thể [1], [2]. Cần dừng chế độ ăn và đến cơ sở y tế khi có các triệu chứng sau:

  • Buồn nôn kéo dài hoặc nôn mửa liên tục [1], [2].
  • Đau vùng bụng hoặc chuột rút vùng thắt lưng [1], [2].
  • Suy nhược, kiệt sức, yếu cơ và mệt lả không rõ nguyên nhân [1], [2].
  • Khát nước dữ dội, thở gấp hoặc hơi thở có mùi lạ [1], [3].

Việc chẩn đoán sớm và điều trị toan ceton kịp thời là yếu tố sống còn để bảo vệ tính mạng người mẹ [1].

Điều chưa biết về việc kiêng carbohydrate khi cho con bú

Y văn hiện nay chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào so sánh trực tiếp các mức carbohydrate khác nhau ở phụ nữ đang nuôi con [2]. Khoa học chưa xác định được ngưỡng tiêu thụ gram carbohydrate tối thiểu mỗi ngày là bao nhiêu để vừa giúp mẹ giảm cân vừa không gây toan ceton [1], [2]. Các tác động dài hạn của trạng thái ceton đối với chất lượng vi chất trong sữa mẹ cũng chưa được làm rõ đầy đủ [2].

Lời khuyên áp dụng dinh dưỡng thực tế cho mẹ bỉm

Phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ nên tránh áp dụng chế độ ăn ketogenic cực đoan hoặc các thực đơn giảm calo quá mức [3]. Thay vì cắt bỏ hoàn toàn nguồn tinh bột, việc lựa chọn chế độ low-carb vừa phải và linh hoạt sẽ an toàn hơn cho chuyển hóa [2], [7]. Người mẹ nên duy trì lượng carbohydrate hợp lý từ thực phẩm tự nhiên để cung cấp glucose cho quá trình tạo sữa [3]. Khi muốn điều chỉnh cân nặng sau sinh hoặc có bệnh nền, mẹ bỉm cần tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được theo dõi an toàn [2].