Nhiều người làm việc bàn giấy thường lo ngại việc ngồi lâu một chỗ sẽ gây béo bụng nên vội vã cắt giảm tối đa lượng tinh bột trong khẩu phần. Họ kỳ vọng chế độ ăn low-carb sẽ giúp giảm cân nhanh và hạn chế cảm giác uể oải vào buổi chiều.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện có chưa xác định được ngưỡng cắt giảm carbohydrate tối ưu dành riêng cho dân văn phòng. Hiện chưa có thử nghiệm can thiệp đối chứng nào đánh giá hiệu quả của chế độ ăn ít tinh bột đối với việc giảm mệt mỏi ở người ngồi nhiều. Dữ liệu thực tế chủ yếu phản ánh thói quen ăn uống tự nhiên và hiệu quả của các biện pháp vận động ngắt quãng tại nơi làm việc.

Mức carbohydrate thực tế trong khẩu phần của người làm việc tĩnh tại

Dân văn phòng hiện nay thường duy trì mức tiêu thụ carbohydrate chiếm khoảng một nửa tổng năng lượng mỗi ngày. Một khảo sát trên 215 nhân viên làm việc tĩnh tại ở Bangkok ghi nhận nam giới nạp trung bình 1.485 kcal/ngày với 54,4% năng lượng từ carbohydrate [1]. Ở nữ giới, mức nạp trung bình là 1.428 kcal/ngày với carbohydrate chiếm 56% [1]. Cả hai nhóm này đều gặp tình trạng thiếu chất xơ và nhiều loại vi chất dinh dưỡng [1].

Nghiên cứu trên nhóm cảnh sát béo phì có tính chất công việc ngồi nhiều cũng ghi nhận tỷ lệ carbohydrate trong khẩu phần thông thường dao động từ 47% đến 49% [2]. Tại Sri Lanka, một nghiên cứu cắt ngang trên 518 nhân viên văn phòng cho thấy 65,3% đối tượng đạt mức khuyến nghị về thực phẩm từ ngũ cốc [3]. Tuy nhiên, chỉ có 4,6% tổng số người tham gia duy trì được chế độ ăn lành mạnh toàn diện [3]. Thói quen bỏ bữa và ăn chung nhóm được xác định là hai yếu tố có liên quan chặt chẽ đến chế độ ăn uống thiếu lành mạnh ở nhóm nhân viên này [3].

Ngồi nhiều tác động thế nào đến chuyển hóa và mỡ nội tạng?

Thời gian ngồi kéo dài ảnh hưởng tiêu cực đến chuyển hóa năng lượng độc lập với lượng calo nạp vào cơ thể. Tại Đức, đánh giá trên 46 nhân viên văn phòng cho thấy 32,6% người tham gia mắc hội chứng chuyển hóa theo tiêu chí của Liên đoàn Đái tháo đường Quốc tế [4]. Nhóm này có thời gian ngồi làm việc trung bình lên đến 52,2 giờ/tuần, chiếm khoảng 71% tổng thời gian làm việc [4].

Nghiên cứu gia tốc kế trên 50 nhân viên văn phòng tại Úc chỉ ra rằng thời gian tĩnh tại chiếm tới 81,8% giờ làm việc [5]. Trong suốt ca làm, nhân viên thường ngồi liên tục các đợt kéo dài trên 30 phút và rất ít khi có quãng nghỉ giải lao ngắn [5]. Lối sống ít vận động này làm tăng nguy cơ tích lũy mỡ nội tạng, dẫn đến đề kháng insulin và suy giảm khả năng điều hòa đường huyết [6].

Các nghiên cứu can thiệp vận động tại bàn làm việc

Hoạt động thể chất ngắt quãng tại văn phòng mang lại lợi ích rõ rệt trong việc kiểm soát mỡ thừa và đường huyết. Thử nghiệm ngẫu nhiên WorkACTIVE-P trên 40 nhân viên văn phòng thừa cân hoặc béo phì sử dụng thiết bị đạp chân dưới bàn làm việc khoảng 127 phút/ngày trong 3 tháng [6]. Kết quả cho thấy nhóm can thiệp giảm được 0,15 kg mỡ nội tạng và giảm 0,29 mmol/L đường huyết lúc đói so với nhóm duy trì sinh hoạt cũ [6]. Đáng chú ý, lượng thức ăn nạp vào giữa hai nhóm không có sự khác biệt [6].

Một thử nghiệm khác trên 15 nam thanh niên so sánh việc ngồi, đứng và đi bộ trên bàn đi bộ khi thực hiện tác vụ trí óc trong 45 phút [7]. Kết quả ghi nhận:

  • Mức tiêu hao năng lượng khi đi bộ đạt 141,8 kcal, cao hơn mức 78,7 kcal khi ngồi và 85,9 kcal khi đứng [7].
  • Năng lượng nạp vào trong bữa ăn tự do sau đó giảm khoảng 150 kcal ở nhóm đi bộ nhưng chưa đạt ý nghĩa thống kê [7].
  • Cảm giác thèm ăn và mức độ đáp ứng phần thưởng với thức ăn không bị thay đổi giữa các trạng thái [7].

Ngoài ra, việc dùng caffeine ở liều khoảng 1,4 mg/kg thể trọng ở cảnh sát béo phì cũng giúp giảm thời gian tĩnh tại và tăng vận động nhẹ mà không làm thay đổi cảm giác mệt mỏi hay khẩu phần ăn [2].

Những điều khoa học chưa làm rõ về chế độ low-carb cho dân văn phòng

Nhiều thắc mắc về chế độ ăn ít tinh bột ở nhóm nhân viên văn phòng vẫn chưa được các nghiên cứu hiện tại giải đáp:

  • Liệu cắt giảm carbohydrate xuống dưới mức 40% có gây suy giảm khả năng tập trung hoặc làm tăng mức độ mệt mỏi trong công việc trí óc hay không.
  • Mức cắt giảm tinh bột bao nhiêu là an toàn và khả thi đối với người ngồi liên tục trên 7 đến 8 giờ mỗi ngày.
  • Tác động dài hạn của việc kết hợp bàn làm việc vận động với các mức tiêu thụ carbohydrate khác nhau đối với mỡ nội tạng.

Ai nên thận trọng khi thay đổi lượng tinh bột?

Dân văn phòng không nên tùy tiện cắt bỏ lượng lớn tinh bột mà cần lưu ý các tình trạng sức khỏe cụ thể.

  • Người có tiền sử hạ đường huyết hoặc đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường: Việc giảm đột ngột carbohydrate có thể gây tụt đường huyết nguy hiểm.
  • Người thường xuyên bỏ bữa: Nghiên cứu cho thấy thói quen bỏ bữa vốn đã liên quan đến chất lượng dinh dưỡng kém [3], do đó việc kiêng khem thêm dễ dẫn đến mệt mỏi kéo dài.
  • Người mắc các bệnh lý chuyển hóa mạn tính: Cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để theo dõi các chỉ số sinh hóa trước khi thay đổi thực đơn.

Lời khuyên áp dụng thực tế cho người làm việc văn phòng

Dân văn phòng nên tập trung cải thiện chất lượng carbohydrate thay vì cắt bỏ một cách cực đoan. Thay vì nhịn ăn tinh bột dẫn đến đói lả và ăn bù mất kiểm soát, người làm việc công sở nên phân bổ bữa ăn đều đặn và tránh thói quen bỏ bữa [3]. Khẩu phần nên ưu tiên các loại ngũ cốc nguyên cám giàu chất xơ để khắc phục tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng thường gặp [1].

Bên cạnh dinh dưỡng, việc chủ động ngắt quãng thời gian ngồi đóng vai trò rất lớn đối với sức khỏe chuyển hóa. Nhân viên nên tạo thói quen đứng dậy đi lại nhẹ nhàng sau mỗi 30 phút làm việc liên tục [5]. Tận dụng các hình thức bàn làm việc đứng hoặc thiết bị vận động nhẹ tại chỗ có thể hỗ trợ tiêu hao năng lượng và kiểm soát mỡ nội tạng tốt hơn [6], [7].

Chế độ ăn giảm tinh bột chưa có một công thức số lượng cố định cho người làm việc tĩnh tại. Việc duy trì khẩu phần cân đối kết hợp xen kẽ các đợt vận động ngắn trong ngày là giải pháp thực tế nhất để bảo vệ chuyển hóa mà không gây suy nhược cơ thể.