Nhiều người duy trì chế độ ăn ít tinh bột (low-carb) hoặc ketogenic thường băn khoăn về tác động của rượu bia đối với cơ thể. Việc uống đồ uống có cồn trong giai đoạn cơ thể cạn kiệt nguồn carbohydrate dự trữ có thể gây ra những xáo trộn chuyển hóa đáng chú ý.
Bằng chứng y khoa hiện nay cho thấy uống rượu bia khi ăn low-carb hoặc ketogenic làm tăng nguy cơ hạ đường huyết nghiêm trọng [1]. Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng hiện có chỉ mới tập trung vào việc hỗ trợ cai rượu hoặc ghi nhận qua báo cáo ca bệnh riêng lẻ, chưa có nghiên cứu xác nhận việc ăn low-carb làm tăng tốc độ say rượu [2, 4, 7].
Rủi ro hạ đường huyết nghiêm trọng tại gan
Uống rượu trong khi ăn kiêng hạn chế carbohydrate nghiêm ngặt có thể làm rối loạn cơ chế giữ cân bằng đường huyết của cơ thể [1]. Khi cơ thể ở trạng thái ketosis do giảm lượng glucose nạp vào, nguồn dự trữ glycogen tại gan suy giảm và năng lượng chủ yếu dựa vào thể ceton [1, 2].
Một báo cáo lâm sàng năm 2020 đã ghi nhận trường hợp một phụ nữ 69 tuổi tuân thủ chế độ ăn ketogenic nghiêm ngặt suốt gần 1 năm [1]. Sau khi uống đồ uống có cồn, người bệnh nhập viện trong tình trạng mệt mỏi, thèm đường, sương mù não và mức đường huyết tụt xuống còn 39 mg/dL [1]. Xét nghiệm cho thấy bệnh nhân có nồng độ beta-hydroxybutyrate tăng cao, đi kèm insulin và C-peptide giảm thấp, phù hợp với tình trạng nhiễm ceton do thiếu đói [1]. Trường hợp này phản ánh việc dùng rượu kết hợp với ăn ketogenic kéo dài có thể làm gián đoạn cơ chế cân bằng nội môi glucose và dẫn đến hạ đường huyết sâu [1].
Nghiên cứu về phản ứng não bộ và hành vi dùng rượu
Chế độ ăn ketogenic cho thấy khả năng làm giảm cảm giác thèm rượu và giảm lượng tiêu thụ cồn trong các thử nghiệm điều trị [1, 4, 7]. Các nhà khoa học lý giải rằng việc chuyển dịch nguồn năng lượng của não từ glucose sang ceton có thể điều hòa lại hoạt động của hệ thần kinh [4, 7].
Một thử nghiệm năm 2023 trên 33 người trưởng thành mắc chứng rối loạn sử dụng rượu được chia ngẫu nhiên theo chế độ ăn ketogenic (19 người) hoặc chế độ ăn chuẩn Mỹ (14 người) trong 3 tuần điều trị nội trú [2]. Kết quả chụp cộng hưởng từ chức năng cho thấy nhóm ăn ketogenic có biểu hiện dấu ấn thèm rượu ở não bộ thấp hơn qua các tuần và giảm mức độ tự đánh giá muốn uống rượu [2]. Trước đó, nghiên cứu năm 2021 cũng trên nhóm bệnh nhân này cho thấy nhóm ăn ketogenic cần ít thuốc benzodiazepine hơn trong tuần đầu cắt cơn cai rượu [3].
Ở động vật, nghiên cứu trên chuột đực trưởng thành gồm nhóm ăn chuẩn (15 con) và nhóm ăn ketogenic (16 con) ghi nhận lượng tiêu thụ ethanol giảm khi chuột đạt trạng thái ketosis ổn định trong 7 ngày [4]. Phân tích biểu hiện gen chỉ ra những thay đổi ở các hệ thống dopamine, adenosine và cannabinoid [4]. Một mô hình khác ở chuột phụ thuộc rượu cũng cho thấy tiền sử ăn ketogenic giúp làm giảm lượng rượu nạp vào [3].
Những hiểu lầm và khoảng trống khoa học chưa làm rõ
Khoa học hiện nay chưa có bằng chứng xác nhận việc ăn low-carb khiến một người say rượu nhanh hơn so với người ăn chế độ thông thường. Mặc dù nhiều đồn đoán cho rằng sự cạn kiệt glycogen gan thúc đẩy nồng độ cồn trong máu tăng nhanh hoặc gây nhiễm toan ceton do rượu, các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa hề đo đạc tốc độ say hay thời gian hấp thu ethanol trên người ăn low-carb.
Bên cạnh đó, các tài liệu hiện có để lại những câu hỏi chưa được giải đáp:
- Chưa rõ liều lượng cồn ở mức nào thì bắt đầu kích hoạt phản ứng tụt đường huyết ở người ăn kiêng thông thường.
- Chưa có dữ liệu đối chứng diện rộng để đánh giá rủi ro chuyển hóa giữa các mức độ hạn chế carbohydrate khác nhau.
- Chưa xác định rõ sự khác biệt về giới tính và độ tuổi đối với nguy cơ hạ đường huyết khi kết hợp rượu và chế độ ăn tạo ceton.
Nhóm người cần thận trọng khi dùng đồ uống có cồn
Người đang áp dụng chế độ ăn ketogenic hoặc low-carb nghiêm ngặt cần thận trọng trước mọi loại đồ uống có cồn [2, 5]. Việc thiếu hụt carbohydrate khiến các triệu chứng cảnh báo của cơ thể thay đổi và khó nhận biết hơn [1].
Những đối tượng có nguy cơ chuyển hóa bất lợi bao gồm:
- Người theo chế độ ketogenic kéo dài: Trạng thái thiếu hụt glucose liên tục khiến gan suy giảm khả năng bù đắp đường huyết khi cồn xuất hiện [1].
- Người có nguy cơ bệnh tim mạch: Chế độ ketogenic không đáp ứng tiêu chuẩn của một chế độ ăn lành mạnh và có thể gây tăng mạnh cholesterol LDL ở nhóm có cơ địa rối loạn chuyển hóa mỡ [3, 5].
- Người đang dùng thuốc điều trị: Các biến cố bất lợi liên quan đến nhiễm ceton và nguy cơ tương tác thuốc đòi hỏi phải có sự giám sát chuyên môn [5].
Hướng dẫn áp dụng thực tế và theo dõi cơ thể
Người duy trì lối sống low-carb nên hạn chế đồ uống có cồn để bảo vệ sự ổn định của đường huyết [1]. Không nên uống rượu bia khi bụng đói hoặc sau những đợt siết chặt lượng carbohydrate [1].
Nếu dự định uống rượu trong các dịp sinh hoạt, bạn nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được đánh giá thể trạng. Trường hợp xuất hiện các dấu hiệu bất thường sau khi uống rượu như sương mù não, mệt lả hoặc thèm đồ ngọt dữ dội, người bệnh cần kiểm tra đường huyết ngay và đến cơ sở y tế để được xử trí [1].
Kết luận
Việc kết hợp rượu bia với chế độ ăn hạn chế carbohydrate tiềm ẩn nguy cơ gây rối loạn điều hòa glucose và hạ đường huyết sâu [1]. Dù chế độ ăn ketogenic có tiềm năng hỗ trợ giảm thèm rượu trong điều trị cai nghiện nội trú, điều này không đồng nghĩa với việc người ăn low-carb được bảo vệ trước tác hại của cồn [4, 7]. Người áp dụng các chế độ ăn kiêng ngặt nghèo nên duy trì lối sống điều độ và chủ động trao đổi với nhân viên y tế trước khi dùng đồ uống có cồn.





