Áp lực công việc, thiếu ngủ kéo dài hay căng thẳng từ cuộc sống hiện đại khiến nhiều người rơi vào trạng thái mệt mỏi mạn tính. Để đối phó với tình trạng này, các loại thảo dược bổ trợ ngày càng nhận được nhiều sự quan tâm. Trong đó, mật nhân (còn gọi là tongkat ali hoặc "nhân sâm Malaysia") thường được quảng bá như một giải pháp tự nhiên giúp cân bằng hormone căng thẳng và cải thiện tinh thần [1].
Vậy khả năng hạ cortisol, giảm stress của mật nhân là sự thật dựa trên nghiên cứu khoa học hay chỉ là lời đồn thổi quảng cáo? Các bằng chứng lâm sàng hiện tại cho thấy chiết xuất chuẩn hóa từ rễ cây này thực sự có tác động tích cực đến nồng độ cortisol nước bọt và các trạng thái tâm lý tiêu cực ở người bị căng thẳng mức độ vừa [1].
Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về mật nhân
Mật nhân có tên khoa học là Eurycoma longifolia, một loài cây mọc phổ biến tại khu vực Đông Nam Á như Malaysia, Việt Nam, Java, Sumatra và Thái Lan [1]. Tại các quốc gia này, rễ mật nhân vốn được sử dụng trong y học cổ truyền như bài thuốc chống lão hóa, bồi bổ sinh lực và tăng cường khả năng thích nghi của cơ thể trước sự suy giảm thể chất và tâm trạng [1].
Khi bước vào thời đại hiện đại, nhiều sản phẩm thương mại chiết xuất từ rễ mật nhân được tiếp thị để tăng cường ham muốn tình dục, cải thiện năng lượng, hỗ trợ tập luyện thể thao và giảm cân [1]. Tuy nhiên, nhiều người dùng vẫn băn khoăn liệu loại thảo dược này có thực sự can thiệp được vào các chỉ số sinh hóa của cơ thể hay chỉ mang lại hiệu ứng giả dược.
Mật nhân có thực sự giảm căng thẳng?
Câu trả lời ngắn gọn là có bằng chứng khoa học ghi nhận khả năng này, đặc biệt là khi dùng chiết xuất rễ cây dạng nước đã được chuẩn hóa [1]. Nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng việc bổ sung thảo dược này giúp điều hòa lượng hormone căng thẳng và làm dịu các biểu hiện tâm lý tiêu cực [1].
Dù vậy, mật nhân không phải là "thần dược" xóa tan căng thẳng tức thì. Nó chỉ đóng vai trò hỗ trợ sinh lý trong những điều kiện nhất định và hiệu quả ghi nhận chủ yếu ở nhóm đối tượng bị căng thẳng vừa phải [1].
Cơ chế tác động: Mối liên hệ giữa mật nhân, cortisol và tâm trạng
Khi đối mặt với áp lực tâm lý hay thể chất kéo dài, trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (HPA) bị kích hoạt liên tục, dẫn đến gia tăng nồng độ cortisol trong máu và nước bọt. Mức cortisol cao mạn tính có thể làm suy giảm năng lượng, thay đổi tâm trạng và gây cảm giác kiệt quệ.
Theo các nghiên cứu trước đây được trích dẫn, chiết xuất rễ mật nhân chuẩn hóa được ghi nhận là kích thích giải phóng testosterone tự do, cải thiện ham muốn tình dục, giảm mệt mỏi và nâng cao cảm giác hạnh phúc toàn diện [1]. Việc cải thiện cân bằng giữa hormone đồng hóa (testosterone) và hormone dị hóa do stress (cortisol) được xem là cơ chế then chốt giúp bảo vệ cơ thể trước các tác động bất lợi của căng thẳng hàng ngày [1].
Bằng chứng khoa học: Chi tiết các nghiên cứu lâm sàng
Để làm rõ tác dụng thực tế, các nhà khoa học đã tiến hành các thử nghiệm can thiệp trên người nhằm kiểm tra nồng độ hormone và phản ứng tâm lý.
Nghiên cứu công bố năm 2013 đánh giá tác động của chiết xuất nước nóng chuẩn hóa từ rễ cây mật nhân đối với hormone stress và trạng thái tâm trạng [1]. Thử nghiệm được thực hiện trên 63 đối tượng (gồm 32 nam giới và 31 nữ giới) đã qua sàng lọc và xác định có mức độ căng thẳng vừa phải [1]. Những người tham gia được phân ngẫu nhiên dùng chiết xuất rễ mật nhân chuẩn hóa hoặc giả dược trong thời gian 4 tuần [1].
Phương pháp phân tích phương sai (ANOVA) với ngưỡng ý nghĩa thống kê p < 0.05 được dùng để so sánh giữa hai nhóm [1]. Kết quả cho thấy nhóm sử dụng mật nhân có sự cải thiện rõ rệt ở nhiều khía cạnh tâm trạng:
- Độ căng thẳng (Tension) giảm 11% [1].
- Cơn giận dữ (Anger) giảm 12% [1].
- Sự bối rối, nhầm lẫn (Confusion) giảm 15% [1].
Quan trọng hơn, hồ sơ hormone căng thẳng được đo qua nước bọt cũng ghi nhận biến chuyển tích cực [1]. Nhóm dùng mật nhân giảm được 16% mức phơi nhiễm cortisol và tăng 37% chỉ số testosterone [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng việc bổ sung rễ mật nhân hàng ngày có thể trở thành phương pháp hữu hiệu giúp che chắn cơ thể trước tác hại của stress mạn tính từ lối sống thường nhật, việc ăn kiêng, thiếu ngủ hoặc tập luyện [1].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược khác công bố năm 2018 kéo dài trong 24 tuần trên 93 người tình nguyện khỏe mạnh có căng thẳng mức độ vừa (độ tuổi 25-65, chỉ số khối cơ thể BMI từ 18-30 kg/m2) [2]. Nghiên cứu này đánh giá hiệu quả và độ an toàn của chiết xuất nước mật nhân (nhãn hiệu Physta) kết hợp với vitamin tổng hợp [2].
Sau 12 tuần can thiệp, nhóm dùng mật nhân kết hợp vitamin ghi nhận mức giảm 15% ở khía cạnh căng thẳng thể chất đo bằng bảng câu hỏi MMSQ, so với mức giảm chỉ 0,7% ở nhóm dùng giả dược (p < 0.05) [2]. Ngoài ra, trong nội bộ nhóm dùng thảo dược, các chỉ số đo lường qua bảng câu hỏi SF-12 và POMS cho thấy sự cải thiện ở sức khỏe tinh thần, chức năng xã hội và sự dồi dào sinh lực [2]. Khi phân tích dưới nhóm theo độ tuổi, nhóm 25-45 tuổi có sự cải thiện vượt trội so với giả dược ở chức năng xã hội (p = 0.021) và nhóm 46-65 tuổi cải thiện ở thang đo sinh lực POMS (p = 0.036) [2].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Các dữ liệu lâm sàng hiện có cho thấy chiết xuất mật nhân chuẩn hóa có tiềm năng hỗ trợ giảm mức cortisol dư thừa và làm dịu một số rối loạn cảm xúc ngắn hạn [1]. Sự kết hợp này cũng hỗ trợ giảm căng thẳng thể chất ở người mệt mỏi [2]. Về mặt an toàn, thử nghiệm 24 tuần không ghi nhận sự thay đổi bất thường nào về dấu hiệu sinh tồn, chức năng chuyển hóa, lipid, chức năng thận hay gan [2].
Tuy nhiên, bằng chứng vẫn tồn tại những ranh giới nhất định. Số lượng người tham gia trong các nghiên cứu còn tương đối hạn chế (chỉ vài chục đến dưới 100 người) [1, 2]. Trong nghiên cứu năm 2018, nhiều chỉ số chính khi so sánh trực tiếp giữa hai nhóm (giữa nhóm dùng hoạt chất và nhóm giả dược) không đạt sự khác biệt có ý nghĩa thống kê mà chỉ thấy cải thiện khi so sánh nội bộ nhóm dùng thảo dược [2]. Do đó, người dùng không nên kỳ vọng đây là giải pháp chữa lành mọi tổn thương tâm lý.
Hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng uống rễ mật nhân tự sắc tại nhà cũng đem lại hiệu quả tương tự các viên uống chiết xuất. Trên thực tế, các thử nghiệm lâm sàng uy tín đều sử dụng chiết xuất nước nóng đã được chuẩn hóa hoạt chất của rễ mật nhân [1, 2]. Rễ cây thô ngâm rượu hoặc nấu nước uống không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất và có nguy cơ lẫn tạp chất.
Một hiểu lầm khác là dùng mật nhân càng nhiều thì căng thẳng biến mất càng nhanh. Việc lạm dụng thảo dược không làm tăng tốc độ cải thiện hormone và có thể gây lãng phí hoặc phản tác dụng không mong muốn.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dữ liệu an toàn và hiệu quả hiện tại được thực hiện chủ yếu trên đối tượng người trưởng thành bị căng thẳng mức độ vừa [1, 2].
Chưa có nghiên cứu đầy đủ về tác động hạ cortisol của mật nhân trên phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú hoặc trẻ em. Những nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không tự ý sử dụng. Người đang mắc các bệnh lý nền mạn tính, người đang điều trị rối loạn nội tiết tố hoặc đang dùng thuốc theo đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng các sản phẩm bổ trợ từ mật nhân.
Áp dụng thực tế: Sử dụng sao cho đúng?
Để việc hỗ trợ giảm căng thẳng đạt kết quả tốt, người tiêu dùng nên chú ý một số yếu tố:
- Lựa chọn sản phẩm: Ưu tiên các chế phẩm chứa chiết xuất rễ mật nhân chuẩn hóa, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và được kiểm nghiệm chất lượng [1, 2].
- Liều lượng và thời gian: Các nghiên cứu lâm sàng đã can thiệp trong khoảng thời gian từ 4 tuần đến 24 tuần [1, 2]. Người dùng nên tuân thủ liều lượng ghi trên nhãn sản phẩm hoặc chỉ dẫn từ chuyên gia y tế, không tự ý tăng liều.
- Lối sống nền tảng: Thảo dược chỉ là yếu tố hỗ trợ. Để kiểm soát cortisol bền vững, cần duy trì giấc ngủ đủ giấc, chế độ dinh dưỡng cân bằng và vận động thể lực đều đặn.
Chiết xuất rễ cây mật nhân không phải là lời đồn vô căn cứ mà đã được chứng minh có khả năng hỗ trợ hạ cortisol và giảm bớt căng thẳng tâm lý ở người bị stress mức độ vừa [1]. Dù vậy, thảo dược không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa hay một lối sống lành mạnh. Hãy lắng nghe cơ thể và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu bổ sung bất kỳ sản phẩm thảo dược nào.
