Nhiều phụ nữ sau sinh muốn áp dụng chế độ ăn Địa Trung Hải nhiều rau củ, đậu và ít thịt đỏ để phục hồi vóc dáng nhưng lo ngại nguy cơ thiếu sắt khi nuôi con bằng sữa mẹ. Đây là băn khoăn rất phổ biến khi nhu cầu dinh dưỡng giai đoạn hậu sản đòi hỏi sự phục hồi thể chất liên tục.
Hiện chưa có bằng chứng khoa học trực tiếp xác nhận việc ăn theo chế độ Địa Trung Hải gây thiếu sắt ở phụ nữ cho con bú. Các tài liệu y khoa được cung cấp tập trung vào tỷ lệ thiếu máu hậu sản và hiệu quả của các biện pháp bổ sung sắt y tế, chưa đánh giá mức độ hấp thu sắt thực vật từ đậu hay ngũ cốc nguyên hạt khi cắt giảm thịt đỏ.
Thực trạng thiếu máu và thiếu sắt sau sinh
Tình trạng thiếu máu sau sinh diễn ra rất phổ biến trên toàn cầu. Các thống kê cho thấy vấn đề này ảnh hưởng đến 50% đến 80% phụ nữ sau sinh trên toàn thế giới [4, 5]. Tại các khu vực thu nhập thấp và nông thôn, tỷ lệ có thể lên tới 80%, trong khi tại châu Âu và Hoa Kỳ con số này vẫn chạm mức 50% [1].
Thiếu hụt sắt là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến thiếu máu ở sản phụ [4, 5]. Tình trạng này không chỉ gây mệt mỏi kéo dài, suy giảm nhận thức mà còn liên quan đến trầm cảm sau sinh và ảnh hưởng tiêu cực đến sự gắn kết giữa mẹ và bé [3, 4].
Nguyên nhân gây thiếu hụt sắt: Do chế độ ăn hay dự trữ sẵn có?
Các nghiên cứu chỉ ra rằng thiếu sắt sau sinh chủ yếu bắt nguồn từ dự trữ sắt của mẹ từ trước và trong thai kỳ, kết hợp với lượng máu mất đi khi sinh nở [3, 4, 5]. Lượng máu mất vượt mức bình thường khoảng 300 ml trong quá trình chuyển dạ có thể làm cạn kiệt nhanh chóng nguồn dự trữ sắt trong cơ thể [2].
Nghiên cứu trên khỉ rhesus mang thai cho thấy tình trạng sắt của con sơ sinh phản ánh mức dự trữ sắt trước khi thụ thai của mẹ, bất kể chế độ ăn trong thai kỳ [3]. Việc can thiệp dinh dưỡng trong thai kỳ với lượng sắt bổ sung vừa phải không đủ ngăn ngừa con bị thiếu sắt nếu mẹ đã thiếu từ trước [3].
Một nghiên cứu theo dõi phụ nữ sau sinh tại Tanzania ghi nhận khoảng 40% phụ nữ không bị thiếu máu lúc ban đầu đã phát triển thiếu máu sau 6 tuần hậu sản [4]. Phân tích đa biến cho thấy lượng sắt, sắt heme từ khẩu phần 24 giờ hay tiền sử ăn thịt không liên quan có ý nghĩa thống kê đến tình trạng thiếu máu hoặc khả năng phục hồi thiếu máu sau sinh, trong khi việc tuân thủ uống bổ sung sắt trong thai kỳ mang lại lợi ích rõ rệt [4].
Bằng chứng về điều trị và bổ sung sắt y tế
Khi xảy ra thiếu máu thiếu sắt, việc điều chỉnh chế độ ăn đơn thuần thường không đủ để bù đắp lượng thiếu hụt. Dự phòng bằng đường uống với 30 đến 50 mg sắt nguyên tố mỗi ngày từ đầu thai kỳ là biện pháp đáng tin cậy [2].
Đối với phụ nữ sau sinh, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 90 sản phụ cho thấy việc uống 80 mg sắt nguyên tố mỗi ngày trong 2 đến 3 tháng giúp các chỉ số sinh hóa và triệu chứng cải thiện nhanh hơn rõ rệt so với nhóm không dùng thuốc [5]. Việc bổ sung thêm 0,35 mg axit folic cùng với sắt không tạo ra khác biệt đáng kể trong giai đoạn hậu sản [5]. Với các trường hợp thiếu máu nhẹ đến trung bình, liều điều trị đường uống thường là 100 đến 200 mg sắt mỗi ngày [2].
Ở các trường hợp thiếu máu nặng với nồng độ hemoglobin dưới 80 g/L, kém đáp ứng với đường uống hoặc mất máu nhiều, sắt truyền tĩnh mạch liều 800 đến 1.500 mg được cân nhắc [3, 4]. Thử nghiệm ngẫu nhiên trên 284 sản phụ cho thấy truyền tĩnh mạch liều duy nhất sắt dextran đem lại hiệu quả tương đương việc uống sắt polymaltose hàng ngày trong 6 tuần, với tỷ lệ đạt hemoglobin từ 10 g/dL trở lên là 95,7% so với 94,3% [6]. Sắt truyền tĩnh mạch giúp tăng ferritin và hemoglobin nhanh hơn đường uống [7].
Điều các nghiên cứu chưa làm rõ
Các dữ liệu nghiên cứu hiện có chưa đánh giá chế độ ăn Địa Trung Hải trên phụ nữ đang cho con bú. Không có số liệu đo lường mức độ hấp thu sắt non-heme từ các loại đậu, hạt hay ngũ cốc nguyên hạt khi cắt giảm thịt đỏ ở nhóm đối tượng này. Tác động của các chất kích thích hấp thu (như vitamin C) hoặc chất ức chế hấp thu sắt trong thực vật chưa được kiểm chứng cụ thể trong các tài liệu trên.
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Phụ nữ có tiền sử thiếu máu từ trước hoặc trong thai kỳ cần theo dõi sát sao vì nguy cơ thiếu sắt hậu sản rất cao [1, 3]. Những người bị mất máu nhiều trong khi sinh (trên 300 ml) cũng đối mặt nguy cơ cạn kiệt dự trữ sắt nhanh chóng [2].
Sản phụ xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi nghiêm trọng, suy giảm thể lực hoặc nghi ngờ trầm cảm sau sinh nên đi xét nghiệm máu kiểm tra ferritin và hemoglobin thay vì chỉ tự ý thay đổi thực đơn ăn uống [3, 4].
Gợi ý áp dụng thực tế
Phụ nữ cho con bú không nên tự ý cắt giảm đột ngột các nguồn thực phẩm giàu sắt nếu chưa có kế hoạch thay thế khoa học. Nếu muốn áp dụng thực đơn theo hướng Địa Trung Hải, hãy ưu tiên đa dạng thực phẩm và tham khảo ý kiến bác sĩ để kiểm tra chỉ số sắt định kỳ [3, 4].
Việc bổ sung các chế phẩm chứa sắt cần thực hiện theo chỉ định y khoa, không tự ý dùng liều cao kéo dài nếu không có kết quả xét nghiệm ferritin xác nhận tình trạng thiếu hụt [1].
