Nhiều phụ nữ sau sinh muốn cắt giảm tinh bột để nhanh chóng lấy lại vóc dáng, nhưng lo ngại sữa mẹ bị giảm chất lượng. Thực tế, dinh dưỡng từ khẩu phần ăn của người mẹ có mối liên hệ mật thiết với nồng độ các chất trong sữa.

Nghiên cứu khoa học cho thấy việc giảm tỷ lệ tinh bột và tăng tỷ lệ đạm hoặc chất béo sẽ làm thay đổi cấu trúc axit béo, nồng độ đường lactose và một số vi chất, nhưng không làm thay đổi hoàn toàn tổng lượng chất béo của sữa mẹ [1] [2] [3].

Cắt giảm tinh bột ảnh hưởng thế nào đến sữa mẹ?

Các dữ liệu nghiên cứu can thiệp đối chứng và nghiên cứu quan sát ghi nhận chế độ ăn của mẹ tác động trực tiếp đến thành phần sữa [1] [2] [4]. Tuy nhiên, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào ủng hộ việc cắt bỏ hoàn toàn tinh bột (như chế độ ăn keto cực đoan) trong giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ.

Các bằng chứng hiện có chủ yếu so sánh giữa chế độ ăn nhiều tinh bột với chế độ ăn giàu đạm hoặc giàu chất béo ở các mức độ can thiệp ngắn hạn [1] [2].

Biến động của đường lactose và lượng sữa

Đường lactose là thành phần carbohydrate chủ yếu trong sữa mẹ. Một thử nghiệm can thiệp năm 2025 cho các bà mẹ ăn lần lượt ba chế độ (dinh dưỡng lành mạnh, giàu tinh bột, giàu đạm), mỗi chế độ kéo dài 1 tuần [1]. Kết quả cho thấy hàm lượng lactose giảm đi sau khi ăn chế độ giàu tinh bột, nhưng lại tăng lên sau khi chuyển sang chế độ giàu đạm (p < 0.05) [1].

Cũng trong nghiên cứu này, chế độ ăn giàu đạm giúp lượng sữa tiết ra nhiều hơn rõ rệt so với chế độ ăn nhiều tinh bột (p = 0.006 ở nhóm 1 và p = 0.001 ở nhóm 2) [1].

Tuy vậy, ở một nhóm nghiên cứu khác trên 81 bà mẹ sinh non, lượng carbohydrate nạp vào từ mẹ lại có tương quan thuận với lượng protein và chất béo trong sữa thông qua mô hình hồi quy [4].

Thành phần chất béo và axit amin thay đổi ra sao?

Một khảo sát khẩu phần cho thấy chế độ ăn tự nhiên không làm thay đổi tổng hàm lượng chất béo có trong sữa mẹ, vốn duy trì quanh mức trung bình 3,8% [3]. Dù vậy, tỷ lệ tinh bột và chất béo mà mẹ nạp vào lại làm thay đổi loại axit béo cụ thể [2] [3].

Một thử nghiệm can thiệp chéo trên 14 bà mẹ đang cho con bú so sánh giữa chế độ ăn ít béo/nhiều tinh bột (68% năng lượng từ carb) và nhiều béo/ít tinh bột hơn (45,3% carb) trong 4 ngày [2]:

  • Axit béo chuỗi trung bình (MCFA) đạt 13,6% ở chế độ nhiều tinh bột, nhưng giảm xuống 11,4% khi mẹ giảm tinh bột và tăng chất béo (p < 0.05) [2].
  • Axit stearic (C18:0) và axit alpha-linolenic (ALA, một loại omega-3) trong sữa tăng lên đáng kể sau 4 ngày mẹ chuyển sang chế độ ăn giảm bớt carb để tăng béo (p < 0.05) [2].
  • Thành phần axit béo trong sữa phản ứng rất nhanh, có thể ghi nhận biến đổi sau bữa ăn từ 8 đến 10 giờ [2].
  • Axit arachidonic trong sữa cao hơn đáng kể ở chế độ ăn nhiều tinh bột [2], và lượng tinh bột nạp vào tương quan nghịch với nồng độ axit arachidic trong sữa (p < 0.05) [3].

Về mặt đạm và axit amin, can thiệp năm 2025 ghi nhận việc ăn nhiều tinh bột làm tăng đáng kể một số axit amin tự do như axit glutamic, leucine, lysine, valine so với chế độ dinh dưỡng lành mạnh (p < 0.05) [1]. Cân nặng của mẹ ở tuần thứ ba cũng có tương quan nghịch với tổng lượng axit amin trong sữa (r = -0.270, p = 0.037) [1].

Ảnh hưởng đến vi chất và vitamin

Việc cắt giảm hoặc thay đổi đột ngột nhóm dưỡng chất có thể ảnh hưởng đến vi chất bài tiết qua sữa mẹ. Thử nghiệm năm 2025 chỉ ra rằng, so với chế độ ăn dinh dưỡng lành mạnh cân bằng, cả chế độ ăn thiên lệch nhiều tinh bột lẫn chế độ ăn giàu đạm đều khiến hàm lượng vitamin B2 (riboflavin) trong sữa sụt giảm (p < 0.05) [1].

Sự thiếu hụt hoặc mất cân bằng vi chất trong chế độ ăn của mẹ có thể làm thay đổi chất lượng dinh dưỡng của sữa, ảnh hưởng gián tiếp đến trẻ bú mẹ [5].

Điều khoa học chưa biết rõ

Các bằng chứng hiện tại để lại nhiều khoảng trống khoa học:

  • Chưa có nghiên cứu can thiệp đánh giá độ an toàn của việc cắt bỏ hoàn toàn tinh bột (low-carb ngặt nghèo, kiêng triệt để) đối với phụ nữ đang nuôi con bú.
  • Thời gian can thiệp trong các nghiên cứu hiện có tương đối ngắn (chỉ kéo dài 4 ngày đến 1 tuần) [1] [2], chưa đánh giá được ảnh hưởng dài hạn đến sự tăng trưởng và nhận thức của trẻ sơ sinh.
  • Thành phần sữa mẹ biến đổi tự nhiên theo thời gian sau sinh: đạm có xu hướng giảm dần, chất béo và lactose tăng đến đỉnh rồi giảm [6]. Việc phân tách ranh giới giữa tác động do chế độ ăn và sự thay đổi sinh lý tự nhiên của cơ thể mẹ vẫn gặp nhiều thách thức [6].

Ai nên thận trọng khi thay đổi chế độ ăn?

  • Mẹ đang nuôi con dưới 6 tháng tuổi hoàn toàn bằng sữa mẹ: Đây là giai đoạn trẻ phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn sữa mẹ để phát triển trí não và thể chất.
  • Mẹ sinh non: Thành phần sữa mẹ ở nhóm này biến thiên phức tạp và cần duy trì ổn định để hỗ trợ trẻ non tháng [4].
  • Mẹ có tiền sử bệnh lý chuyển hóa hoặc tiểu đường thai kỳ: Chỉ số khối cơ thể (BMI) và tiền sử tiểu đường thai kỳ vốn đã tạo ra sự khác biệt về mức năng lượng cũng như các chất trung gian trong sữa [5] [7]. Bất kỳ sự thay đổi chế độ ăn nào cũng cần có sự theo dõi y tế.

Cách áp dụng thực tế

  • Không cắt bỏ tinh bột đột ngột hoặc loại bỏ hoàn toàn nhóm chất bột đường khỏi bữa ăn hàng ngày.
  • Giữ tỷ lệ cân bằng giữa các nhóm chất: Chế độ ăn cân đối giúp bảo toàn nồng độ vi chất như riboflavin tốt hơn so với các thực đơn ăn lệch sang quá nhiều đạm hoặc quá nhiều tinh bột [1].
  • Nếu muốn giảm cân sau sinh, nên giảm lượng calo tổng thể ở mức vừa phải kết hợp vận động, thay vì áp dụng chế độ kiêng carb quá mức.
  • Trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được xây dựng thực đơn phù hợp với thể trạng cá nhân và nhu cầu bú của bé.