Nhiều phụ nữ mang thai lo lắng về việc tăng cân quá mức và tìm đến các chế độ ăn cắt giảm tinh bột (low-carb). Khi mang đa thai, áp lực về cân nặng và nguy cơ tiểu đường thai kỳ lại càng khiến xu hướng này được quan tâm nhiều hơn. Tuy nhiên, việc tự ý áp dụng chế độ ăn low-carb khi mang đa thai không được các bác sĩ khuyến khích vì tiềm ẩn rủi ro thiếu hụt năng lượng nghiêm trọng cho cả mẹ và thai nhi.

Hiện nay chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn hay hiệu quả của chế độ ăn low-carb trên phụ nữ mang đa thai; các khuyến cáo y khoa chủ yếu dựa trên nhu cầu chuyển hóa tăng cao của thai đôi và những rủi ro khi thiếu hụt dinh dưỡng. Thay vì cắt giảm tinh bột cực đoan, thai phụ cần một chế độ dinh dưỡng cân đối để đáp ứng sự gia tăng mạnh mẽ về tiêu hao năng lượng.

Nhu cầu năng lượng thực tế tăng cao khi mang thai đôi

Nghiên cứu theo dõi ở phụ nữ mang thai đôi hai bánh rau hai buồng ối ghi nhận mức tiêu hao năng lượng lúc nghỉ tăng 26% (từ 1.392 lên 1.752 kcal/ngày) qua ba tam cá nguyệt [1]. Tổng tiêu hao năng lượng hàng ngày cũng tăng 17%, từ 2.141 lên 2.515 kcal/ngày [1]. Để bù đắp cho sự gia tăng chuyển hóa và tích lũy mô mỡ, nhu cầu năng lượng ước tính cần bổ sung thêm trung bình khoảng 700 kcal/ngày trong tam cá nguyệt thứ hai và thứ ba so với giai đoạn đầu [1].

Các tổng quan y khoa cũng chỉ ra rằng nhu cầu năng lượng ở thai kỳ đa thai cao hơn rõ rệt so với mang thai đơn [2]. Một số hướng dẫn đề xuất mức năng lượng hàng ngày cho phụ nữ có chỉ số khối cơ thể (BMI) bình thường mang song thai là khoảng 40–45 kcal/kg mỗi ngày [3]. Việc cắt giảm carbohydrate – nguồn cung cấp calo chính và dễ tiếp cận nhất – rất dễ dẫn đến tình trạng không nạp đủ mức năng lượng khuyến nghị này.

Nguy cơ đái tháo đường thai kỳ và kiểm soát tinh bột đúng cách

Phụ nữ mang song thai có nguy cơ mắc đái tháo đường thai kỳ cao hơn thai đơn, với tỷ lệ ghi nhận trong một nghiên cứu là 7,7% so với 4,1% [4]. Nghiên cứu này cũng cho thấy kết quả nghiệm pháp dung nạp glucose sau 3 giờ ở nhóm mang thai đôi cao hơn đáng kể, dù liều lượng insulin cần thiết để kiểm soát đường huyết giữa hai nhóm không có sự khác biệt [4].

Để hỗ trợ thai nhi phát triển và cải thiện kết quả chu sinh, các chuyên gia khuyến nghị áp dụng chế độ ăn kiểm soát carbohydrate (carbohydrate-controlled) chứ không phải cắt bỏ tinh bột nghiêm ngặt [3]. Chế độ kiểm soát carbohydrate chú trọng phân bổ lượng tinh bột hợp lý để ổn định đường huyết, đồng thời kết hợp bổ sung vi chất như sắt, axit folic, canxi, magie, kẽm, vitamin D và DHA [3].

Bằng chứng hạn chế về chế độ ăn low-carb trong thai kỳ

Dữ liệu về chế độ ăn ít carbohydrate trong thai kỳ nói chung còn rất nhiều lỗ hổng. Một nghiên cứu quan sát trên phụ nữ thừa cân hoặc béo phì mang thai đơn ghi nhận chế độ ăn ít carbohydrate tuyệt đối có liên quan đến việc kéo dài tuổi thai lúc sinh [5]. Dù vậy, tổng năng lượng tự báo cáo của nhóm này chỉ đạt 4.300–4.400 kJ/ngày, thấp hơn rất nhiều so với mức khuyến cáo cơ bản của Hội đồng Nghiên cứu Y tế và Sức khỏe Quốc gia Úc là khoảng 7.000 kJ/ngày [5]. Nghiên cứu này cũng không đo nồng độ thể ceton trong máu và không rõ ảnh hưởng dài hạn lên trẻ sơ sinh [5].

Hướng dẫn thực hành lâm sàng năm 2025 từ Hội Nội tiết Hoa Kỳ và Hội Nội tiết Châu Âu cho thấy việc tuân thủ chế độ ăn low-carb (130–150 g carbohydrate/ngày) ở phụ nữ mang thai là rất khó khăn, đặc biệt trong những giai đoạn muộn [6]. Ở nhóm thai phụ mắc đái tháo đường thai kỳ, chỉ khoảng 20% đạt được mục tiêu cắt giảm tinh bột theo can thiệp, và kết quả nghiên cứu không cho thấy sự khác biệt rõ rệt đối với các biến cố như thai to hay thai nhỏ so với tuổi thai [6].

Thử nghiệm trên động vật: Thiếu hụt dinh dưỡng tác động đến thai nhi

Mặc dù chưa có thử nghiệm hạn chế dinh dưỡng có chủ đích trên thai phụ, nghiên cứu trên động vật cung cấp góc nhìn đáng lưu ý về mặt sinh học. Thử nghiệm trên bò cái mang thai đôi nhân bản vô tính cho thấy việc giảm 30% nhu cầu năng lượng trong giai đoạn cuối thai kỳ làm giảm trọng lượng tuyến tụy của thai nhi [7].

Nồng độ insulin huyết tương của thai nhi ở nhóm bị hạn chế năng lượng cũng giảm rõ rệt so với nhóm đối chứng [7]. Mặc dù đường huyết của thai nhi không suy giảm trong nghiên cứu này, sự suy giảm phát triển tuyến tụy nội tiết cho thấy việc thiếu hụt dinh dưỡng của mẹ có thể làm thay đổi lập trình phát triển cơ quan của bào thai [7].

Khẩu phần ăn thực tế của thai phụ mang song thai

Một nghiên cứu theo dõi 80 phụ nữ mang thai đôi từ tuần thứ 29 đến tuần thứ 35 cho thấy tổng năng lượng nạp vào hầu như không thay đổi theo thời gian, với mức thay đổi tương đối mỗi tuần từ -1,4% đến 0,6% [8].

Nghiên cứu cũng ghi nhận bằng chứng yếu về sự suy giảm nhẹ lượng carbohydrate tiêu thụ khi tuổi thai tăng dần [8]. Điều này cho thấy cảm giác khó chịu khi tử cung lớn dần có thể tự nhiên cản trở việc ăn uống, do đó việc chủ động kiêng khem tinh bột một cách khắt khe có thể khiến thai phụ càng khó đáp ứng đủ dinh dưỡng cần thiết.

Điều khoa học chưa biết rõ

Các dữ liệu nghiên cứu hiện tại chưa thể trả lời nhiều câu hỏi quan trọng:

  • Chưa có nghiên cứu xác định ngưỡng carbohydrate tối thiểu an toàn riêng cho phụ nữ mang đa thai [2].
  • Chưa rõ việc hình thành thể ceton từ chế độ ăn low-carb có gây tác động tiêu cực đến sự phát triển não bộ của thai nhi trong thai kỳ đa thai hay không [5].
  • Các tổ chức khoa học hiện vẫn thiếu hướng dẫn thống nhất về mức calo cụ thể bắt buộc cho từng loại hình đa thai [2].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

  • Phụ nữ mang đa thai có chỉ số BMI bình thường hoặc thấp: Nhóm này có nguy cơ sinh con nhẹ cân cao hơn, việc ăn thiếu năng lượng dễ làm tăng nguy cơ sinh non [3].
  • Thai phụ có dấu hiệu kiệt sức hoặc sụt cân trong tam cá nguyệt thứ hai và thứ ba [7], [1].
  • Thai phụ được chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ: Việc tự ý cắt giảm carb mà không có giám sát y tế có thể dẫn đến rối loạn chuyển hóa hoặc khó duy trì chế độ ăn ổn định [6].

Gợi ý áp dụng dinh dưỡng an toàn

Thay vì tự ý áp dụng chế độ ăn low-carb nghiêm ngặt, thai phụ mang đa thai nên chọn cách kiểm soát carbohydrate thông minh. Hãy duy trì các bữa ăn chia nhỏ với nguồn tinh bột chuyển hóa chậm, kết hợp đầy đủ đạm và chất béo lành mạnh để đảm bảo mức tăng thêm khoảng 700 kcal/ngày từ tam cá nguyệt thứ hai [1]. Mọi sự điều chỉnh khẩu phần ăn nên được tư vấn bởi bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo sự phát triển tối ưu của các thai nhi.