Nhiều người tập luyện tìm đến chế độ ăn keto với kỳ vọng cơ thể sẽ sử dụng mỡ làm nguồn năng lượng vô tận cho sức bền. Tuy nhiên, khi bước vào ngưỡng vận động cường độ cao, chế độ này lại bộc lộ hạn chế lớn về hiệu quả hô hấp.

Các thử nghiệm can thiệp trên vận động viên thành tích cao cho thấy ăn keto làm giảm kinh tế vận động (exercise economy) [1, 6]. Cụ thể, cơ bắp cần tiêu thụ nhiều oxy hơn để tạo ra cùng một tốc độ hoặc công suất di chuyển so với khi dùng carbohydrate [1, 2].

Vì sao đốt mỡ tiêu hao nhiều oxy hơn đường bột?

Chất béo cung cấp mật độ năng lượng lớn nhưng lại đòi hỏi lượng oxy cao hơn đáng kể để oxy hóa hoàn toàn phân tử [1, 2]. Ngược lại, carbohydrate là nguồn nhiên liệu hiệu quả hơn về mặt chuyển hóa oxy trên mỗi đơn vị năng lượng tạo thành [1, 8].

Khi cơ thể thích nghi với chế độ giàu chất béo ít carbohydrate (LCHF), tỷ lệ oxy hóa mỡ toàn thân tăng vọt nhưng đồng thời làm giảm khả năng oxy hóa đường bột [1, 6]. Ở các mức vận động vượt ngưỡng 70% đến 80% dung tích oxy tối đa (VO2max), nguồn cung oxy của hệ hô hấp và tuần hoàn trở thành yếu tố giới hạn [3, 8]. Khi đó, việc bắt buộc phải dùng mỡ thay vì glycogen khiến cơ thể tốn nhiều oxy hơn cho từng bước vận động [2, 8].

Các nghiên cứu trên vận động viên đỉnh cao nói gì?

Một thử nghiệm trên 18 vận động viên đi bộ thể thao đỉnh cao đã so sánh chế độ giàu carbohydrate với chế độ LCHF (dưới 50 g carbohydrate/ngày, 75%-80% chất béo) trong 5 ngày [1]. Kết quả cho thấy nhóm ăn LCHF bị tăng chi phí oxy trên cả 4 giai đoạn kiểm tra kinh tế vận động và suy giảm khoảng 6% thành tích thi đấu cự ly 10.000 m [1]. Đáng chú ý, việc bổ sung thêm hợp chất ketone ester ngoại sinh đưa nồng độ ketone máu lên 3,2 mmol/L cũng không thể cải thiện mức tiêu thụ oxy hay đảo ngược sự sụt giảm thành tích này [1].

Một nghiên cứu lặp lại sau đó xác nhận mức tiêu hao oxy ở tốc độ đi bộ thi đấu 20 km tăng thêm 7,1%, và ở tốc độ thi đấu 50 km tăng thêm 6,2% sau khi thích nghi với LCHF [2]. Các vận động viên buộc phải hoạt động ở mức nhịp tim cao hơn và tỷ lệ dung tích hiếu khí cao hơn chỉ để giữ nguyên tốc độ [2].

Nghiên cứu can thiệp kéo dài 3 tuần với chế độ LCHF (< 50 g carbohydrate/ngày, 78% chất béo) ở các vận động viên đi bộ hàng đầu cũng ghi nhận tỷ lệ oxy hóa chất béo đạt đỉnh 1,57 g/phút ở mức ~80% VO2max [3]. Dù vậy, nhu cầu oxy tăng cao đã triệt tiêu toàn bộ lợi ích từ đợt tập huấn nâng cao, khiến thành tích thi đấu thực tế suy giảm so với nhóm ăn giàu carbohydrate [3].

Tác động thay đổi theo cường độ và loại hình vận động

Sự suy giảm kinh tế vận động không xảy ra đồng loạt ở mọi bài tập [4]. Dữ liệu tổng hợp cho thấy ở cường độ vận động trung bình (46-63% VO2max), cơ thể vẫn duy trì tốt khả năng vận động vì hệ hô hấp còn đủ dự trữ để bù đắp lượng oxy tăng thêm [2, 3].

Trong một nghiên cứu chéo kéo dài 3 ngày trên 8 người bơi giải trí ở cường độ 50%, 60% và 70% VO2max, chế độ ăn nhiều mỡ (67% chất béo) không làm thay đổi đáng kể mức tiêu thụ oxy hay chi phí năng lượng so với chế độ nhiều carbohydrate [5]. Đối với các bài kiểm tra sức mạnh tối đa hoặc bứt tốc cự ly rất ngắn (như chạy nước rút 6 giây), chế độ keto cũng không ghi nhận sự suy giảm thành tích rõ rệt [4].

Hiểu lầm thường gặp về chế độ keto và sức bền

Nhiều người lầm tưởng rằng tăng khả năng đốt mỡ tự động chuyển hóa thành thành tích thi đấu tốt hơn [6, 8]. Thực tế, khả năng đốt mỡ gấp đôi có thể xuất hiện chỉ sau 5 đến 10 ngày ăn keto, nhưng điều này lại làm suy yếu khả năng sử dụng glycogen của cơ bắp khi cần tăng tốc [6].

Một số người tin rằng bổ sung dung dịch ketone ngoại sinh sẽ giải quyết được vấn đề năng lượng khi ăn keto [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra lượng ketone ngoại sinh đưa vào dù làm tăng ketone trong máu nhưng không cải thiện được kinh tế vận động hay tốc độ đua [1].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá trực tiếp liệu việc thích nghi keto trong thời gian rất dài (nhiều tháng đến nhiều năm) có giúp tái lập hoàn toàn lượng dự trữ glycogen trong cơ bắp hay không [2, 8].

Ngoài ra, phản ứng cá nhân với chế độ keto có sự phân hóa rất lớn, với những trường hợp biến thiên ở hai đầu phổ thành tích mà nghiên cứu nhóm chưa giải thích trọn vẹn [6]. Tác động của keto đối với vận động viên phong trào thi đấu các cự ly siêu dài (ultramarathon) ở cường độ thấp cũng cần thêm dữ liệu để kết luận [5].

Ai nên thận trọng với chế độ keto?

Vận động viên hoặc người tập luyện các môn sức bền có tính chất thi đấu đối kháng, đòi hỏi cường độ cao quanh ngưỡng yếm khí (>70-80% VO2max) hoặc cần bứt tốc về đích nên thận trọng với chế độ ăn này [2, 3, 8]. Sự suy giảm hiệu quả sử dụng oxy tại các mốc tốc độ thi đấu có thể trực tiếp làm giảm thành tích [1, 6].

Người tập luyện có bệnh lý nền về chuyển hóa hoặc tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi đột ngột tỷ lệ dưỡng chất nạp vào hàng ngày.

Gợi ý áp dụng thực tế

Nếu mục tiêu tập luyện ưu tiên tốc độ, thành tích thi đấu cự ly hoặc bài tập ngắt quãng cường độ cao, việc duy trì lượng carbohydrate sẵn có vẫn là lựa chọn tối ưu theo dữ liệu khoa học hiện nay [5, 6]. Chế độ ăn keto có thể chỉ phù hợp hơn cho các bài tập duy trì ở vùng cường độ thấp, nơi cơ thể không gặp áp lực lớn về giới hạn hấp thụ oxy [2, 3]. Việc điều chỉnh dinh dưỡng luôn cần cân đối giữa mục tiêu thể lực cá nhân và yêu cầu chuyển hóa đặc thù của từng môn thể thao.