Sau khi sinh con, nhiều phụ nữ truyền tai nhau kinh nghiệm phải uống thật nhiều nước, thậm chí ép bản thân uống 3 đến 4 lít mỗi ngày để có nhiều sữa cho con bú. Quan niệm này khiến không ít bà mẹ rơi vào tình trạng đầy bụng, khó chịu, áp lực tâm lý không cần thiết trong giai đoạn hậu sản.

Thực tế, quá trình tiết sữa khiến cơ thể mất đi một lượng dịch đáng kể qua bầu ngực [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy mẹ không cần phải ép mình uống nước quá mức mà chỉ cần bổ sung lượng dịch tương đương với lượng tiêu hao, lắng nghe cơ chế báo khát tự nhiên do nội tiết tố điều khiển [1].

Quá trình tiết sữa làm tiêu hao bao nhiêu dịch của cơ thể?

Theo nghiên cứu tổng quan công bố năm 1998, các bà mẹ cho con bú trung bình tạo ra hơn 750 ml sữa mỗi ngày để cung cấp dinh dưỡng cho trẻ nhỏ [1]. Vì sữa mẹ chứa hàm lượng nước rất lớn nhằm duy trì nguồn cấp ẩm chính cho trẻ, quá trình này đồng nghĩa với việc người mẹ bị tiêu hao trực tiếp một lượng dịch tương đương ra khỏi cơ thể qua mỗi cữ bú [1, 5].

Chính sự tiêu hao chất lỏng đều đặn này kích hoạt phản ứng bù trừ của hệ tuần hoàn và chuyển hóa [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc nuôi con bằng sữa mẹ tạo ra một kích thích khát rất mạnh mẽ ở người mẹ [1]. Nhờ kích thích tự nhiên này, lượng chất lỏng nạp vào ở phụ nữ phương Tây tự động tăng thêm từ 12% đến 16% so với người không nuôi con bú [1].

Dù việc tạo sữa tiêu tốn lượng nước lớn, các nghiên cứu tiến hành ở phụ nữ phương Tây ghi nhận rằng tình trạng mất nước ở mức độ vừa phải không làm suy giảm sản lượng sữa [1]. Cơ thể người mẹ có khả năng ưu tiên duy trì việc tạo sữa cho con, đồng thời tự động điều chỉnh hành vi và sinh lý để bảo toàn nước [1].

Cơ chế sinh học kích thích cơn khát khi cho con bú

Cảm giác khát nước đột ngột, mãnh liệt ngay khi bé vừa bắt đầu ngậm ti mẹ không phải là phản xạ ngẫu nhiên. Theo bài báo năm 1998, cảm giác khát trong giai đoạn cho con bú có thể được điều hòa trực tiếp bởi sự giải phóng hormone oxytocin [1].

Hormone oxytocin, vốn chịu trách nhiệm tống đẩy sữa ra ngoài nang sữa khi trẻ bú, có cấu trúc phân tử tương đồng với hormone chống bài niệu vasopressin [1]. Do sự tương đồng này, khi oxytocin tăng vọt trong máu lúc cho con bú, nó tác động lên trung tâm điều hòa dịch và tạo ra cảm giác khát nước tức thì [1]. Bên cạnh oxytocin, hormone prolactin – chất kích thích tế bào tuyến vú tổng hợp sữa – cũng có thể tham gia vào cơ chế kích thích cảm giác thèm nước này [1].

Bên cạnh đó, việc cơ thể liên tục phân phối dịch để tổng hợp sữa cũng làm thay đổi cân bằng nước nội mô [1, 5]. Cơ chế sinh học tinh vi này nhắc nhở người mẹ bổ sung lượng nước đã thất thoát mà không cần phải đặt lịch hay ép buộc một cách cứng nhắc [1].

Bằng chứng khoa học về nước uống và thể tích sữa mẹ

Đã có nhiều giả định cho rằng uống càng nhiều nước thì thể tích sữa tiết ra sẽ càng dồi dào. Tuy nhiên, các tổng quan sinh học cho thấy mối liên hệ giữa lượng nước nạp vào và sản lượng sữa thực tế không vận hành theo tỷ lệ thuận đơn giản [1, 4].

Nghiên cứu năm 1998 ghi nhận lượng kiến thức về tác động của tình trạng bù nước đối với việc duy trì lượng sữa vẫn còn hạn chế trong sinh học người [1]. Dù người mẹ mất hơn 750 ml dịch mỗi ngày qua việc tiết sữa, cơ thể có các phản xạ bù trừ hành vi và sinh lý [1]. Ở những vùng khí hậu khô nóng hoặc khan hiếm nước kéo dài, phụ nữ thích nghi bằng cách giảm hoạt động thể lực khi đang cho con bú và chủ động mang thêm nguồn nước dự trữ khi di chuyển [1].

Nghiên cứu trên động vật linh trưởng hoang dã năm 2022 cũng cung cấp góc nhìn tương đồng về gánh nặng hydrat hóa [2]. Phân tích dữ liệu hành vi 41 năm tại Vườn quốc gia Gombe cho thấy tinh tinh mẹ có sự thay đổi rõ rệt về tần suất uống nước theo mùa và theo giai đoạn nuôi con: chúng uống nước nhiều hơn vào mùa khô để bù lại lượng dịch mất đi [2].

Tuy nhiên, các chuyên gia lưu ý rằng không có bằng chứng nào chứng minh việc uống nước vượt quá nhu cầu giải khát tự nhiên có thể làm tăng lượng sữa tiết ra [1, 4]. Sữa mẹ được tổng hợp dựa trên nhu cầu bú mút của trẻ và các tín hiệu nội tiết phức tạp, chứ không phải do việc nhồi nhét nước vào dạ dày [3].

Dinh dưỡng toàn diện tác động ra sao đến sản lượng sữa?

Dù nước rất quan trọng, việc tạo sữa phụ thuộc vào nhiều yếu tố dinh dưỡng kết hợp chứ không đơn thuần chỉ có chất lỏng [4]. Một nghiên cứu công bố năm 2025 chỉ ra rằng dinh dưỡng của người mẹ đóng vai trò không thể thiếu trong việc hỗ trợ tiết sữa, phối hợp chặt chẽ với các tín hiệu nội tiết tố để tối ưu hóa quá trình tổng hợp sữa và thể tích sữa mẹ [4]. Chế độ ăn uống cân bằng bao gồm lượng calo đầy đủ, bù nước thích hợp và hồ sơ dinh dưỡng cân đối là điều thiết yếu để duy trì việc sản xuất sữa tối ưu [4].

Protein là dưỡng chất then chốt hỗ trợ sửa chữa mô và phục hồi cơ bắp cho người mẹ [4]. Bổ sung thực phẩm giàu protein như thịt nạc, gia cầm, cá, trứng, sản phẩm từ sữa, các loại đậu và hạt giúp gia tăng đáng kể việc sản xuất sữa mẹ, do chúng cung cấp các axit amin thiết yếu đáp ứng nhu cầu tăng cao trong thời kỳ cho con bú [4]. Nguồn protein đa dạng này còn đóng góp vào sự tăng trưởng, phát triển của trẻ nhỏ [4].

Các axit béo Omega-3, đặc biệt là DHA và EPA, rất cơ bản cho sự phát triển não bộ và thị giác của trẻ [4]. Mẹ tiêu thụ thực phẩm giàu omega-3 như cá béo (cá hồi, cá thu, cá mòi), hạt lanh, hạt chia và quả óc chó sẽ giúp nâng cao nồng độ các axit béo quan trọng này trong sữa [4]. Việc ăn đa dạng rau quả mang lại các vitamin thiết yếu như vitamin C, vitamin A, folate và kali [4]. Ngoài ra, canxi cần thiết cho sức khỏe xương khớp, có thể bổ sung qua sữa, sữa chua, phô mai, rau lá xanh (cải xoăn, cải rổ), đậu phụ và thực phẩm tăng cường [4].

Tình trạng năng lượng của mẹ cũng quyết định khả năng tiết sữa [5]. Một tài liệu năm 2017 tổng hợp lại nghiên cứu trước đây cho thấy một bà mẹ bị suy dinh dưỡng mạn tính không tiết đủ sữa đã tăng được lượng sữa tiết ra sau 45 ngày được bổ sung chế độ ăn với thịt, trứng, phô mai, đậu và gạo, tăng năng lượng nạp vào khoảng 1400 calo/24 giờ [5]. Một nghiên cứu khác tại Bangladesh cũng chứng minh rằng việc tăng ít nhất 200g thể trọng ở bà mẹ trong 3 tháng đầu nuôi con bú giúp làm tăng thể tích sữa, năng lượng và hàm lượng nitơ trong sữa [5].

Những hiểu lầm thường gặp khi bổ sung nước sau sinh

Hiểu lầm phổ biến nhất là mẹ uống càng nhiều nước thì sữa về càng nhiều. Việc ép bản thân uống quá mức nhu cầu khát tự nhiên không giúp kích thích tuyến vú tiết thêm sữa mà chỉ khiến thận phải làm việc quá tải để thải lượng nước thừa qua đường tiểu [1]. Sản xuất sữa được điều tiết chủ yếu bởi nhu cầu của trẻ bú và các kích thích cơ học, nội tiết, môi trường [3].

Hiểu lầm thứ hai là chỉ uống nước lọc mới tính là bù nước. Trên thực tế, lượng dịch bổ sung cho cơ thể mẹ bao gồm cả nước lọc, nước canh, súp dinh dưỡng, sữa tươi và nước từ trái cây tươi trong chế độ ăn hàng ngày [4].

Hiểu lầm thứ ba là nhịn khát vì sợ loãng sữa hoặc kiêng cữ thái quá sau sinh. Tình trạng thiếu nước không làm mất sữa ngay lập tức nhưng có thể gây mệt mỏi, táo bón và căng thẳng cho cơ thể mẹ [1, 3]. Cơ chế tự nhiên của cơ thể luôn phát tín hiệu khát rõ rệt mỗi khi mẹ cho con bú [1].

Những ai cần thận trọng với việc bổ sung nước?

Dù phụ nữ nuôi con bú cần nhiều dịch hơn người bình thường, một số đối tượng cần đặc biệt lưu ý về lượng nước đưa vào:

  • Phụ nữ mắc bệnh lý tim mạch, suy tim: Việc đưa lượng nước lớn vào tuần hoàn một cách ồ ạt có thể làm tăng gánh nặng cho tim, dẫn đến khó thở hoặc phù thũng.
  • Phụ nữ có tiền sử suy giảm chức năng thận hoặc các bệnh lý phù: Khả năng lọc và bài tiết nước của thận bị suy giảm, việc uống dư thừa dịch dễ gây rối loạn điện giải nguy hiểm.
  • Phụ nữ có dấu hiệu phù sau sinh, tiền sản giật muộn: Cần được bác sĩ chuyên khoa theo dõi sát sao lượng dịch xuất - nhập hàng ngày, không tự ý áp dụng chế độ uống nước quá mức.
  • Phụ nữ bị trầm cảm sau sinh hoặc quá lo âu về lượng sữa: Việc tự ép bản thân uống một lượng nước cố định quá lớn mỗi ngày có thể tạo thêm gánh nặng tâm lý không cần thiết, ảnh hưởng xấu đến phản xạ tiết sữa.

Những trường hợp có bệnh nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến trực tiếp của bác sĩ để xác định lượng dịch phù hợp nhất.

Hướng dẫn bù nước đúng cách và thực tế cho mẹ sau sinh

Để đảm bảo cung cấp đủ lượng dịch cho cơ thể sản xuất sữa mà không gây quá tải, người mẹ có thể áp dụng các nguyên tắc thực hành đơn giản sau:

  • Uống nước theo cơn khát: Hãy luôn để sẵn một ly nước ấm hoặc bình nước ở vị trí mẹ ngồi cho con bú. Khi bắt đầu cho bé bú hoặc hút sữa, phản xạ oxytocin sẽ khiến mẹ cảm thấy khát tức thì; lúc này hãy uống một cốc nước khoảng 150 - 200 ml [1].
  • Bổ sung tương ứng lượng sữa tiêu hao: Trung bình một ngày mẹ tiết ra hơn 750 ml sữa [1]. Mẹ chỉ cần uống thêm khoảng 700 - 800 ml dịch mỗi ngày so với mức uống bình thường của bản thân trước khi mang thai.
  • Đa dạng hóa nguồn chất lỏng: Thay vì chỉ uống nước lọc, hãy chia nhỏ lượng dịch qua các bữa ăn với nước canh hầm từ thịt nạc, súp đậu, nước luộc rau, sữa tươi hoặc sữa chua uống để đồng thời nạp thêm calo, protein, canxi và vi chất [4].
  • Chú ý môi trường sống: Khi thời tiết nắng nóng, hanh khô hoặc trong phòng sử dụng điều hòa nhiệt độ liên tục, mẹ cần chủ động nhấp từng ngụm nước ấm nhỏ đều đặn trong ngày vì cơ thể tiêu hao nhiều dịch hơn [1, 5].
  • Tránh các thức uống lợi tiểu: Hạn chế trà đặc, cà phê hoặc các loại nước ngọt có gas vì chúng có thể kích thích bài tiết nước tiểu nhiều hơn, làm giảm khả năng giữ nước của mô.

Bổ sung nước khi nuôi con bằng sữa mẹ là một quá trình điều hòa sinh học tự nhiên. Lượng dịch tiêu hao khoảng 700 đến 750 ml mỗi ngày cho việc tạo sữa chỉ cần được bù đắp bằng việc đáp ứng đúng cơn khát của cơ thể kết hợp chế độ ăn uống giàu protein, vitamin và khoáng chất [1, 3]. Các bà mẹ không nên tự tạo áp lực ép bản thân uống quá nhiều nước, mà hãy duy trì sự cân bằng, nghỉ ngơi hợp lý để duy trì nguồn sữa dồi dào cho con.