Nhiều sản phụ sau sinh thường xuyên đối mặt với cảm giác kiệt sức, hoa mắt, chóng mặt hoặc suy giảm thể lực khi chăm con nhỏ. Phần lớn những biểu hiện này bắt nguồn từ tình trạng thiếu máu hậu sản – một vấn đề sức khỏe rất phổ biến nhưng dễ bị xem nhẹ do nhầm lẫn với sự mệt mỏi thông thường sau vượt cạn.

Để hồi phục nhanh chóng, mẹ bỉm sữa cần được bù đắp lượng sắt đã mất bằng chế độ ăn giàu dinh dưỡng và các biện pháp bổ sung sắt đúng cách theo chỉ dẫn y tế.

Thiếu máu sau sinh: Căn nguyên từ cuộc vượt cạn và dinh dưỡng thai kỳ

Thiếu máu xảy ra khi lượng hemoglobin trong máu tụt xuống thấp hơn mức sinh lý bình thường, làm giảm khả năng vận chuyển oxy đi nuôi dưỡng các mô và cơ quan [1]. Trong giai đoạn hậu sản, nguyên nhân cốt lõi gây ra tình trạng này xuất phát từ chứng thiếu máu chưa được giải quyết dứt điểm trong thai kỳ, kết hợp cùng hiện tượng mất máu lúc chuyển dạ [1].

Thực tế ghi nhận, nhu cầu sắt tăng lên rõ rệt về mặt sinh lý trong suốt thai kỳ và quá trình cho con bú [2]. Tại thời điểm lâm bồn, lượng máu mất đi vượt quá mức bình thường khoảng 300 ml có thể làm cạn kiệt nhanh chóng nguồn dự trữ sắt trong cơ thể mẹ [3]. Nếu không can thiệp kịp thời, sự thiếu hụt này sẽ chuyển thành thiếu máu thiếu sắt mạn tính kéo dài suốt thời kỳ hậu sản [3].

Tại các vùng thu nhập thấp hoặc nông thôn, tỷ lệ thiếu máu sau sinh có thể lên tới 80%, trong khi con số này tại châu Âu và Mỹ rơi vào khoảng 50% [4]. Các biến chứng khi sinh nở được ghi nhận làm tăng nguy cơ thiếu máu hậu sản với tỷ số rủi ro là 1,6 [5].

Tác động khôn lường đến sức khỏe người mẹ và mối gắn kết với bé

Thiếu sắt là nguyên nhân phổ biến nhất gây ra tình trạng thiếu máu trong thời kỳ hậu sản [2]. Khi rơi vào tình trạng này, người mẹ thường phải chịu thời gian nằm viện kéo dài hơn và dễ bị nhiễm trùng hơn bình thường [2].

Nhiều bằng chứng lâm sàng chỉ ra rằng thiếu máu thiếu sắt hậu sản gây ra hàng loạt gánh nặng nghiêm trọng như kiệt sức, suy giảm chức năng thể chất, rối loạn nhận thức và gia tăng các vấn đề tâm thần [3]. Đáng lo ngại hơn, tình trạng thiếu máu sau sinh còn liên quan chặt chẽ đến trầm cảm sau sinh, suy giảm nhận thức và làm suy giảm sự gắn kết mẫu tử thiêng liêng giữa mẹ và trẻ sơ sinh [4].

Dù ảnh hưởng lớn đến cuộc sống, việc phát hiện sớm đôi khi gặp rào cản do thiếu sự thống nhất về ngưỡng chỉ số hemoglobin chuẩn để chẩn đoán xác định thiếu máu hậu sản ở phụ nữ [1].

Bằng chứng từ các nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn

Một nghiên cứu quan sát tiến cứu công bố năm 2021 được tiến hành trên 1.010 phụ nữ từ 18 đến 50 tuổi đã làm sáng tỏ nhiều khía cạnh về việc dùng sắt sau sinh [1]. Các nhà nghiên cứu thu thập chỉ số hemoglobin vào ngày đầu sau sinh, đơn thuốc xuất viện, lượng sắt thực tế tiêu thụ, cùng nồng độ ferritin huyết thanh, cảm giác mệt mỏi và tình trạng cho con bú sau 6 tuần [1].

Kết quả cho thấy có tới 98,1% sản phụ thiếu máu và 75,8% sản phụ không thiếu máu được kê đơn sắt uống [1]. Đáng chú ý, ở cùng một mức hemoglobin, lượng sắt tối đa được kê cao gấp từ 8 đến 10 lần lượng tối thiểu, và lượng sắt sản phụ thực tế uống lại thấp hơn đáng kể so với chỉ định bác sĩ kê [1].

Sau 6 tuần, những người mẹ bị thiếu máu có uống sắt ghi nhận xác suất bị thiếu sắt thấp hơn 3,6 lần, tỷ lệ thiếu máu thấp hơn 3 lần, và nguy cơ ngừng cho con bú thấp hơn 2,4 lần so với nhóm không uống [1]. Dù vậy, nghiên cứu này cũng chỉ ra lượng sắt uống vào sau sinh giúp bảo vệ trước nguy cơ thiếu sắt và thiếu máu tại tuần thứ 6, nhưng chưa tạo ra khác biệt rõ rệt đối với mức độ mệt mỏi hay cảm nhận sức khỏe chung của người mẹ [1].

Tại Tanzania, một nghiên cứu đoàn hệ theo dõi 2.364 phụ nữ không thiếu máu và 4.884 phụ nữ thiếu máu mang thai từ tuần 12 đến 27, theo dõi kéo dài đến 18 tháng sau sinh [5]. Kết quả ghi nhận việc bổ sung sắt kết hợp acid folic trong thời kỳ mang thai có mối liên hệ bảo vệ giúp giảm tỷ lệ thiếu máu thiếu sắt hậu sản, đồng thời hỗ trợ rút ngắn thời gian phục hồi dự trữ sắt [5].

Vấn đề dự trữ sắt tiền thai kỳ cũng rất quan trọng. Thử nghiệm trên khỉ rhesus mang thai công bố năm 2006 (gồm 8 cá thể thiếu sắt và 8 cá thể đủ sắt) chứng minh: chế độ ăn tăng cường sắt khi mang thai chỉ với lượng vừa phải là không đủ để bảo vệ con non khỏi tình trạng thiếu sắt nếu trước đó mẹ đã bị thiếu hụt [6]. Lượng ferritin huyết thanh của con sơ sinh phản ánh tình trạng sắt trước khi thụ thai của khỉ mẹ, duy trì đến tận 6 tháng tuổi [6].

Lợi ích và giới hạn trong việc can thiệp bù sắt

Việc cung cấp đủ sắt mang lại lợi ích kép: bảo vệ huyết học cho người mẹ và hỗ trợ duy trì việc nuôi con bằng sữa mẹ bền vững hơn [1]. Uống bổ sung sắt đã được chứng minh làm tăng hemoglobin, nâng cao ferritin huyết thanh trong thai kỳ và cải thiện dự trữ sắt ở giai đoạn hậu sản [7].

Tuy nhiên, bằng chứng y khoa cũng chỉ ra rằng việc uống sắt sau sinh không phải lúc nào cũng lập tức giải quyết triệt để tình trạng mệt mỏi hay tự cảm nhận sức khỏe sa sút [1]. Việc tuân thủ điều trị là một thách thức lớn, bởi người bệnh thường bỏ uống hoặc uống không đủ liều khuyến cáo [1, 4].

Hơn nữa, nếu chỉ dựa vào can thiệp dinh dưỡng tăng cường sắt mức độ vừa phải khi đã mang thai thì đôi khi không bù đắp được sự thiếu hụt từ trước thụ thai [6]. Do đó, việc can thiệp cần có chiến lược bài bản, phối hợp cả dự phòng sớm lẫn điều trị đúng thời điểm.

Hiểu lầm thường gặp về thiếu máu và bổ sung sắt sau sinh

Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng mọi phụ nữ sau khi sinh đều bắt buộc phải uống viên sắt liều cao. Nghiên cứu năm 2021 kết luận việc bổ sung sắt đường uống đem lại lợi ích rõ rệt cho các bà mẹ thực sự bị thiếu máu, nhưng có thể gây hại cho những người không bị thiếu máu [1].

Một ngộ nhận khác là chỉ cần chờ đến khi sinh xong bị mất máu rồi mới tìm cách bồi bổ. Các chuyên gia huyết học nhấn mạnh công tác phòng ngừa thiếu máu hậu sản thực chất cần được bắt đầu ngay từ giai đoạn đầu mang thai nhằm đảm bảo nguồn dự trữ sắt dồi dào trước giờ chuyển dạ [3].

Nhiều người cũng nghĩ rằng có thể tự chẩn đoán thiếu máu qua sắc mặt nhợt nhạt hay cảm giác uể oải. Thiếu máu cần được chẩn đoán dựa trên xét nghiệm sinh hóa cụ thể, chẳng hạn nồng độ ferritin huyết thanh dưới 30 mcg/L thường được dùng để xác định tình trạng thiếu sắt trong thai kỳ [4].

Ai cần đặc biệt thận trọng khi bổ sung sắt?

Phụ nữ có nồng độ huyết sắc tố bình thường, không có dấu hiệu thiếu máu sau sinh không nên tự ý dùng viên sắt bừa bãi khi chưa có chỉ định [1].

Những sản phụ trải qua tai biến sản khoa hoặc mất máu ồ ạt cần được bác sĩ chuyên khoa theo dõi sát sao [3, 7]. Ở trường hợp thiếu máu nặng với nồng độ hemoglobin dưới 80 g/L, việc uống sắt thông thường có thể không đủ đáp ứng [4].

Khi cơ thể kém dung nạp đường uống, không đáp ứng với sắt uống, hoặc bị thiếu máu nặng, việc dùng sắt truyền tĩnh mạch liều từ 800 đến 1.500 mg sẽ được các bác sĩ cân nhắc như một giải pháp thay thế hiệu quả hơn [6, 7]. Sắt truyền tĩnh mạch giúp tăng ferritin và hemoglobin nhanh hơn so với dạng uống, đồng thời cải thiện điểm mệt mỏi ở sản phụ [8].

Áp dụng thực tế: Xây dựng thực đơn và lộ trình hồi phục khoa học

Để hỗ trợ cơ thể sản sinh hồng cầu nhanh nhất, sản phụ cần kết hợp hài hòa giữa thực đơn dinh dưỡng tự nhiên và hướng dẫn y khoa.

Về chế độ ăn, sản phụ nên tăng cường các nhóm thực phẩm giàu sắt có tính khả dụng sinh học cao. Chế độ ăn thiếu sắt khả dụng sinh học là nguyên nhân gốc rễ của khoảng 50% các ca thiếu máu ở những quốc gia đang phát triển [5]. Bữa ăn hàng ngày nên ưu tiên thịt đỏ, gan, huyết, cá, hải sản, lòng đỏ trứng, kết hợp cùng các loại đậu đỗ và rau lá xanh đậm. Uống thêm nước cam hoặc ăn trái cây giàu vitamin C trong bữa ăn sẽ tăng cường tối đa khả năng hấp thụ sắt vào máu.

Về ngưỡng theo dõi và liều lượng can thiệp y khoa:

  • Để phòng ngừa, khuyến nghị uống bổ sung sắt ferrous dự phòng từ 30 đến 50 mg mỗi ngày ngay từ đầu thai kỳ [3].
  • Sau sinh, thiếu máu hậu sản được định nghĩa khi hemoglobin dưới 110 g/L ở tuần thứ nhất và dưới 120 g/L ở tuần thứ 8 sau sinh [3].
  • Để điều trị thiếu máu thiếu sắt mức độ nhẹ đến trung bình sau sinh, lựa chọn hàng đầu là uống sắt ferrous với liều từ 100 đến 200 mg mỗi ngày [3].
  • Người mẹ cần tái khám và làm xét nghiệm kiểm tra lại lượng hemoglobin sau khoảng 2 tuần uống thuốc để đánh giá hiệu quả đáp ứng của cơ thể [3].

Thiếu máu sau sinh làm suy kiệt sức khỏe và ảnh hưởng tới quá trình chăm sóc trẻ nhỏ. Mẹ bỉm sữa nên chủ động ăn uống đủ chất, theo dõi chỉ số huyết học định kỳ và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung sắt nào.