Nhiều bạn trẻ trong độ tuổi đi học hiện nay tìm đến chế độ ăn keto (giàu chất béo, rất ít carbohydrate) với mong muốn giảm cân nhanh chóng [1]. Tuy nhiên, việc tự ý cắt giảm các nhóm thực phẩm thiết yếu mà không có hướng dẫn chuyên môn tiềm ẩn nhiều nguy cơ mất cân bằng dinh dưỡng [1].

Các bằng chứng khoa học cho thấy chế độ ăn keto làm giảm đáng kể lượng nạp vào của nhiều vi chất quan trọng [2], [3]. Đáng chú ý, chưa có nghiên cứu riêng theo dõi học sinh, sinh viên tự ăn keto tại cộng đồng; dữ liệu hiện nay chủ yếu đến từ các thử nghiệm trên người trưởng thành béo phì [3] và bệnh nhi điều trị động kinh [2].

Bằng chứng sụt giảm vi chất từ các thử nghiệm can thiệp

Trong một nghiên cứu kéo dài 12 tuần trên 35 người trưởng thành béo phì theo chế độ ăn keto, các nhà khoa học phát hiện khẩu phần ăn thực tế của nhiều khoáng chất bị thiếu hụt so với khuyến nghị [3]. Cụ thể, lượng nạp magie, canxi, sắt, phốt pho và kali qua thức ăn hàng ngày đều thấp hơn mức chuẩn [3]. Đồng thời, lượng cung cấp các vitamin tan trong nước cũng không đạt yêu cầu [3].

Đặc biệt, nồng độ canxi huyết thanh của những người tham gia nghiên cứu đã giảm có ý nghĩa thống kê từ 2,52 mmol/L lúc bắt đầu xuống 2,36 mmol/L ở tuần thứ 12 [3]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng sự sụt giảm này có thể do người tham gia loại bỏ các loại đậu, giảm tiêu thụ sản phẩm từ sữa hoặc do chế độ ăn quá nhiều chất béo gây ra [3]. Mức canxi trong máu cũng ghi nhận mối liên quan nghịch với lượng chất béo không bão hòa omega-6 nạp vào [3].

Một nghiên cứu quan sát cắt ngang năm 2024 trên 19 bệnh nhân điều trị chế độ ăn keto (chủ yếu là chế độ keto cổ điển và chế độ Atkins sửa đổi) cũng ghi nhận tình trạng thiếu hụt vi chất phổ biến [2]. Có đến 76,2% chỉ số vi chất (16 trên 21 loại) bị thiếu hụt ở nhóm ăn keto cổ điển, và 42,9% ở nhóm Atkins sửa đổi [2]. Khẩu phần của vitamin D, vitamin B2, vitamin B12, natri, phốt pho, kẽm và selen ở chế độ keto cổ điển thấp hơn rõ rệt so với chế độ Atkins sửa đổi [2].

Nguy cơ tiềm ẩn ở nhóm người trẻ tuổi

Học sinh và sinh viên là nhóm đối tượng rất nhạy cảm với việc thiếu vi chất dinh dưỡng do thói quen ăn uống thiếu đa dạng [4], [5]. Một phân tích dữ liệu khảo sát dinh dưỡng tại Anh cho thấy người trẻ ở độ tuổi 20 có nguy cơ thiếu vi chất cao nhất so với các nhóm tuổi khác [5]. Có hơn 1 trong 10 người trẻ (20-29 tuổi) bị thiếu cùng lúc 4 vi chất dưới ngưỡng khuyến nghị tối thiểu gồm vitamin A, sắt, magie và kali [5].

Ngoài ra, 40% người ở độ tuổi 20 có lượng selen thấp hơn khuyến nghị, 33% phụ nữ trẻ thiếu sắt và 24,7% không đạt mức kali tối thiểu [5]. Nguyên nhân một phần được lý giải là người trẻ tiêu thụ ít rau củ và trái cây [5], lại ít có thời gian tự nấu ăn từ thực phẩm tươi sống [5]. Khi nhóm tuổi này tự ý áp dụng thêm chế độ ăn hạn chế như keto, sự đơn điệu trong bữa ăn càng làm tăng nguy cơ thiếu chất [4]. Chế độ ăn càng ít đa dạng thì nguy cơ thiếu vi chất, đặc biệt là canxi, càng cao [4].

Những điều nghiên cứu hiện tại chưa trả lời được

Dù nhiều người trẻ tự áp dụng keto để giảm cân, các nghiên cứu hiện tại chưa có dữ liệu trực tiếp trên nhóm học sinh, sinh viên tự ăn tự phát tại nhà mà không có chuyên gia giám sát.

Các trích đoạn nghiên cứu hiện có chưa đưa ra con số định lượng về chất xơ hay đánh giá cụ thể tác động của việc bỏ hoàn toàn ngũ cốc ở người trẻ ăn keto. Đa phần dữ liệu về sự sụt giảm vi chất bắt nguồn từ các phác đồ lâm sàng kiểm soát bệnh lý động kinh [1], [2] hoặc nghiên cứu ngắn hạn (12 tuần) trên người béo phì [3]. Tác động dài hạn của chế độ ăn keto lên sự phát triển thể chất và tình trạng dinh dưỡng của thanh thiếu niên vẫn chưa được hiểu rõ [1].

Ai nên thận trọng trước chế độ ăn keto?

  • Trẻ em, học sinh và thanh thiếu niên trong giai đoạn phát triển: Việc hạn chế dinh dưỡng dài hạn có thể gây ảnh hưởng đến sự tăng trưởng chiều cao và thể chất [1], [6].
  • Người có bệnh lý nền về tim mạch, suy tim hoặc chuyển hóa: Các đối tượng này vốn đã dễ bị thiếu hụt vi chất do hạn chế ăn uống và mệt mỏi [4].
  • Người có tiền sử sỏi thận: Báo cáo can thiệp keto từng ghi nhận trường hợp xuất hiện biến chứng sỏi thận [7].
  • Người không có điều kiện theo dõi y tế: Không nên tự ý áp dụng các phác đồ keto khắt khe khi không có sự đánh giá định kỳ từ bác sĩ [1].

Lời khuyên áp dụng thực tế

Nếu muốn kiểm soát cân nặng, học sinh và sinh viên nên ưu tiên xây dựng chế độ ăn đa dạng thực phẩm thay vì cắt bỏ đột ngột các nhóm dưỡng chất [4]. Đa dạng hóa bữa ăn là biện pháp hiệu quả giúp giảm thiểu rủi ro thiếu hụt các khoáng chất như canxi, kali hay magie [4], [5].

Trong trường hợp cần áp dụng chế độ ăn hạn chế carbohydrate vì lý do y khoa, việc đánh giá lâm sàng và cân nhắc bổ sung dự phòng vi chất trước khi bắt đầu là điều cần thiết [1], [2]. Bất kỳ thay đổi ăn uống lớn nào ở lứa tuổi đang phát triển đều cần có sự tư vấn của chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ chuyên khoa [1].