Sau những đêm dài liên tục thức giấc chăm con, một tách cà phê thơm nóng vào buổi sáng là giải pháp cứu cánh giúp nhiều mẹ bỉm sữa lấy lại sự tỉnh táo. Tuy nhiên, nỗi lo lắng liệu lượng caffeine có truyền qua dòng sữa mẹ khiến bé bị bồn chồn, quấy khóc hay mất ngủ triền miên hay không lại khiến không ít người ngần ngại.
Câu trả lời được khoa học chứng minh là người mẹ hoàn toàn có thể thưởng thức một ly cà phê sáng vừa phải mà không gây xáo trộn giấc ngủ của con. Phần lớn bằng chứng y khoa hiện nay cho thấy lượng caffeine đi vào sữa mẹ ở mức tiêu thụ thông thường là rất thấp và không tạo ra ảnh hưởng tiêu cực lên thời lượng giấc ngủ của trẻ sơ sinh khỏe mạnh [1], [2].
Caffeine di chuyển vào sữa mẹ và cơ thể trẻ sơ sinh ra sao?
Caffeine là một chất kích thích hệ thần kinh trung ương tự nhiên có trong nhiều loại thực phẩm quen thuộc [1]. Khi người mẹ uống cà phê, caffeine sẽ nhanh chóng hấp thu vào máu và một phần nhỏ của hoạt chất này được bài tiết qua sữa mẹ [1].
Cơ thể người trưởng thành xử lý caffeine tương đối nhanh, nhưng cơ thể non nớt của trẻ sơ sinh lại có cơ chế hoàn toàn khác biệt. Ở trẻ sơ sinh bú mẹ, khả năng thanh thải caffeine có thể chỉ đạt dưới 10% so với người lớn [3]. Thời gian bán thải của caffeine ở trẻ sơ sinh kéo dài lên đến 97 giờ, trong khi con số này ở người trưởng thành chỉ vào khoảng 5 giờ [3].
Chính vì lý do này, thai nhi và trẻ sơ sinh dưới 3 tháng tuổi gần như chưa có khả năng chuyển hóa caffeine hiệu quả [2]. Tác động tích tụ của caffeine trong sữa mẹ có thể bị khuếch đại mạnh hơn ở những trẻ sinh non hoặc trẻ nhỏ dưới 5 tháng tuổi do tốc độ chuyển hóa các hợp chất methylxanthine diễn ra vô cùng chậm chạp [4].
Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về giấc ngủ của trẻ?
Để giải tỏa mối lo của các bà mẹ, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều công trình theo dõi thực tế trên những cặp mẹ con tiêu thụ caffeine.
Điển hình là một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu quy mô lớn công bố năm 2012 tại thành phố Pelotas, Brazil [2]. Nghiên cứu này theo dõi một nhóm đại diện gồm 885 trẻ trong tổng số 4.231 trẻ sinh năm 2004 cho đến thời điểm các bé được 3 tháng tuổi [2]. Các nhà nghiên cứu ghi nhận gần 20% phụ nữ mang thai dùng lượng caffeine cao từ 300 mg/ngày trở lên và con số này ở thời điểm 3 tháng sau sinh là 14,3% [2]. Kết quả phân tích đa biến cho thấy tỷ lệ trẻ thức giấc thường xuyên vào ban đêm (được định nghĩa là trên 3 lần thức giấc đánh thức cha mẹ mỗi đêm) ở nhóm mẹ dùng caffeine liều cao không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê so với nhóm không dùng [2]. Các tác giả kết luận rằng thói quen tiêu thụ caffeine của mẹ trong thai kỳ và giai đoạn cho con bú dường như không để lại hậu quả lên giấc ngủ của trẻ 3 tháng tuổi [2].
Trước đó, một nghiên cứu thử nghiệm bắt chéo có đối chứng công bố năm 1985 đã theo dõi sát sao 11 cặp mẹ con để kiểm tra nhịp tim và giấc ngủ của trẻ [5]. Trong thử nghiệm này, các bà mẹ được cho uống 5 tách cà phê mỗi ngày với lượng caffeine bổ sung lên tới 500 mg/ngày trong 5 ngày, so sánh với giai đoạn 5 ngày uống cà phê khử caffeine [5]. Kết quả đo lường vào ngày cuối cùng cho thấy nồng độ caffeine trong sữa mẹ dao động từ 1,6 đến 6,2 microgram/ml, tương ứng mức nạp vào ước tính của trẻ chỉ khoảng 0,3 đến 1,0 mg/kg/ngày [5]. Đáng chú ý, huyết thanh của trẻ hoàn toàn không phát hiện thấy lượng caffeine nào và nhịp tim 24 giờ cũng như tổng thời gian ngủ của các bé không có sự khác biệt đáng kể giữa hai giai đoạn [5].
Năm 2018, một tổng quan hệ thống toàn diện được tiến hành dựa trên việc tra cứu dữ liệu từ MEDLINE, EMBASE, Web of Science, CINAHL, Thư viện Cochrane và Thư viện Anh theo hướng dẫn PRISMA [1]. Tổng hợp từ các nghiên cứu can thiệp và nghiên cứu đoàn hệ chỉ ra rằng việc mẹ tiêu thụ caffeine không gây ảnh hưởng đáng kể nào lên nhịp tim 24 giờ, tổng thời gian ngủ 24 giờ hay tần suất thức giấc ban đêm của trẻ bú mẹ [1].
Giới hạn của bằng chứng và rủi ro khi dùng quá liều
Dù các dữ liệu hiện tại đem lại sự an tâm, các nhà khoa học cũng nhấn mạnh rằng bằng chứng về tác động của caffeine đối với trẻ bú mẹ nhìn chung còn hạn chế và số lượng nghiên cứu can thiệp trực tiếp còn ít [1].
Mặc dù lượng caffeine vừa phải được xem là an toàn, việc lạm dụng quá mức lại dẫn đến những vấn đề đáng lo ngại. Các triệu chứng rối loạn hành vi ở trẻ như bứt rứt, bồn chồn, cáu gắt và giấc ngủ kém đã được ghi nhận ở những em bé có mẹ uống từ 10 tách cà phê trở lên mỗi ngày, tương đương lượng nạp xấp xỉ 1 gram caffeine/ngày [4].
Ngoài ra, việc tiêu thụ xanthine vượt quá 300 mg/ngày có thể làm trẻ bú mẹ quấy khóc và rối loạn giấc ngủ [3]. Thêm vào đó, thói quen tiêu thụ nhiều hơn 450 ml cà phê (khoảng 2 tách) mỗi ngày có thể làm giảm nồng độ sắt sinh khả dụng trong sữa mẹ, từ đó gia tăng nguy cơ thiếu máu ở trẻ bú mẹ [4], [3].
Một số nghiên cứu gián tiếp cũng ghi nhận việc mẹ ăn nhiều socola và uống nhiều cà phê có liên quan đến việc gia tăng chứng đau bụng co thắt (colic) và làm trầm trọng thêm mức độ viêm da cơ địa ở trẻ nhỏ, dù vai trò nguyên nhân trực tiếp của caffeine trong các trường hợp này vẫn còn là câu hỏi chưa thống nhất [1]. Một nghiên cứu khác cũng ghi nhận tỷ lệ nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ ở mốc 6 tháng sau sinh có xu hướng giảm ở nhóm mẹ tiêu thụ caffeine [1].
Những hiểu lầm thường gặp về cà phê và sữa mẹ
Nhiều mẹ bỉm sữa truyền tai nhau rằng uống cà phê sẽ làm mất sữa, tắc sữa hoặc làm sữa mẹ bị mất chất. Tuy nhiên, các tài liệu tổng quan khoa học đã chỉ ra rằng caffeine không làm thay đổi thành phần dinh dưỡng của sữa mẹ [6], [7]. Trái lại, các đánh giá chuyên sâu ghi nhận rằng việc tiêu thụ caffeine vừa phải còn có xu hướng kích thích quá trình tiết sữa ở bà mẹ đang nuôi con [6], [7].
Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng caffeine chỉ có duy nhất trong cà phê đen hoặc cà phê sữa. Trong thực tế, nhiều loại đồ uống và thực phẩm hàng ngày cũng đóng góp một lượng caffeine đáng kể mà mẹ không để ý. Cụ thể, một tách cà phê pha phin gia đình hoặc espresso tiêu chuẩn chứa khoảng 80-90 mg caffeine, một tách trà chứa khoảng 20-30 mg, một lon nước ngọt cola 330 ml chứa khoảng 40 mg và 100 gram socola đen chứa khoảng 70 mg caffeine [3]. Nếu mẹ uống kết hợp cả trà, nước ngọt và socola trong ngày, tổng lượng caffeine nạp vào có thể dễ dàng vượt ngưỡng cho phép dù mẹ không uống một giọt cà phê nào.
Đặc biệt, nhiều phụ nữ sau sinh tìm đến các loại nước tăng lực nhằm xua tan mệt mỏi và tăng cường tỉnh táo [8]. Đây là một lựa chọn tiềm ẩn nhiều hiểm họa. Nước tăng lực thường chứa hỗn hợp caffeine đậm đặc cùng các thảo mộc như nhân sâm (ginseng), bạch quả (ginkgo biloba) hay trà yerba mate chưa qua kiểm chứng an toàn đầy đủ trong thời kỳ cho con bú [8], [3]. Các thành phần kích thích này kết hợp cùng nhau có thể dẫn đến tình trạng kích động, khó ngủ và quấy khóc dữ dội ở trẻ sơ sinh [3]. Bên cạnh đó, việc sử dụng nước tăng lực chứa nhiều vitamin tổng hợp trong khi mẹ vẫn đang uống bổ sung vitamin tiền sản có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc do thừa vitamin [8].
Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?
Dù cà phê buổi sáng là tương đối an toàn với số đông, một số trường hợp nhất định đòi hỏi người mẹ phải hết sức cẩn trọng hoặc tạm thời cắt giảm thức uống này.
Nhóm đầu tiên là các bà mẹ có con sinh non hoặc trẻ sơ sinh dưới 3 đến 5 tháng tuổi [2], [4]. Ở nhóm tuổi này, hệ thống men gan của trẻ chưa phát triển hoàn thiện để đào thải caffeine, dẫn đến việc chất này bị tích tụ trong máu qua các cữ bú liên tiếp [2], [4]. Nếu mẹ nhận thấy trẻ có các biểu hiện nhạy cảm như hay giật mình, run rẩy nhẹ, cáu kỉnh hoặc khó vào giấc, việc đầu tiên cần làm là giảm bớt hoặc tạm ngưng hẳn caffeine [4].
Nhóm thứ hai là những phụ nữ cho con bú đang sử dụng nước tăng lực. Các nhân viên y tế luôn khuyến cáo phụ nữ nuôi con bằng sữa mẹ nên đọc kỹ nhãn sản phẩm, tránh xa nước tăng lực để loại trừ nguy cơ tương tác thảo dược và quá liều vi chất [8].
Đối với các bà mẹ có bệnh lý nền về tim mạch, huyết áp hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị đặc hiệu khác, việc tham khảo ý kiến trực tiếp của bác sĩ chuyên khoa trước khi duy trì thói quen uống cà phê hàng ngày là điều bắt buộc nhằm đảm bảo an toàn tuyệt đối cho cả mẹ và bé.
Hướng dẫn mẹ bỉm uống cà phê sáng an toàn và khoa học
Để vừa thưởng thức được hương vị cà phê sáng yêu thích, vừa bảo vệ trọn vẹn giấc ngủ bình yên của con, các mẹ có thể áp dụng các nguyên tắc dinh dưỡng khoa học đã được khuyến nghị:
Đầu tiên là kiểm soát chặt chẽ hàm lượng tiêu thụ mỗi ngày. Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) đưa ra nhận định rằng một liều đơn lẻ từ 200 mg caffeine trở xuống không gây quan ngại về mặt an toàn [4]. Nhiều nghiên cứu y khoa và hướng dẫn chuyên môn khuyến cáo phụ nữ mang thai và cho con bú nên giới hạn tổng lượng caffeine nạp vào không vượt quá 300 mg/ngày, tương đương khoảng 2 đến 3 tách cà phê tiêu chuẩn [3], [7].
Thứ hai là lựa chọn thời điểm uống thông minh. Nồng độ caffeine trong máu và sữa mẹ thường đạt đỉnh trong khoảng thời gian ngắn sau khi uống. Do đó, thời điểm lý tưởng nhất để mẹ nhâm nhi ly cà phê sáng là ngay sau khi vừa cho bé bú xong hoặc ngay sau một cữ vắt hút sữa. Khi làm như vậy, cơ thể mẹ sẽ có khoảng thời gian nghỉ kéo dài từ 2 đến 3 tiếng trước cữ bú tiếp theo để phân giải bớt lượng hoạt chất, giúp giảm tối đa lượng caffeine mà bé có thể nhận vào.
Thứ ba là chú ý đến cách thức chế biến và tính toán tổng lượng nạp. Mẹ nên ưu tiên chọn các loại cà phê pha loãng hoặc cà phê decaf (cà phê đã tách hầu hết caffeine) nếu bé tỏ ra nhạy cảm. Cần tính toán gộp cả lượng caffeine từ trà, socola hay nước ngọt giải khát vào tổng hạn mức 300 mg trong ngày [3], [7]. Hãy duy trì thói quen đọc kỹ nhãn thành phần trên bao bì thực phẩm và tuyệt đối không sử dụng nước tăng lực [8].
Lời khuyên cân bằng cho mẹ bỉm sữa
Việc làm mẹ luôn đi kèm nhiều áp lực và những đêm thiếu ngủ kéo dài. Một tách cà phê thơm dịu vào buổi sáng không phải là điều cấm kỵ và hoàn toàn không khiến bé bị mất ngủ nếu mẹ duy trì ở mức chừng mực dưới 2 đến 3 tách mỗi ngày [7]. Người mẹ hãy lắng nghe cơ thể mình, quan sát phản ứng từng ngày của bé và luôn trao đổi cùng bác sĩ chuyên khoa nếu phát hiện bất kỳ dấu hiệu sức khỏe bất thường nào ở con trẻ.