Nhiều người tìm đến chế độ ăn chay với mong muốn thanh lọc cơ thể và cải thiện làn da thâm mụn. Tuy nhiên, không ít trường hợp sau khi chuyển sang chế độ ăn chay có trứng và sữa (lacto-ovo vegetarian) lại nhận thấy mụn bùng phát dữ dội hơn. Hiện tượng này khiến nhiều bạn trẻ hoang mang, tự hỏi liệu việc kiêng thịt cá đã thực sự mang lại lợi ích cho da hay chưa.
Thực tế, mụn trứng cá hoàn toàn có thể trở nên nghiêm trọng hơn khi chuyển sang ăn chay trứng sữa nếu người thực hiện tăng lượng tiêu thụ sữa bò, các chế phẩm từ sữa và tinh bột có tải lượng đường cao. Dù chế độ ăn thực vật nói chung hỗ trợ tốt cho việc giảm mụn, nhưng việc giữ lại hoặc lạm dụng sữa bò sẽ kích hoạt các phản ứng sinh học làm tăng tiết bã nhờn và viêm nang lông [5, 8].
Cơ chế khiến sữa bò và hormone kích thích bã nhờn
Chế độ ăn tác động trực tiếp đến sinh học của tuyến bã nhờn thông qua con đường truyền tín hiệu nội tiết [1]. Ba nhóm thực phẩm chính kích thích mụn xuất hiện bao gồm: tinh bột làm tăng đường huyết, sữa cùng các sản phẩm từ sữa, và chất béo bão hòa kết hợp với sự thiếu hụt acid béo omega-3 [1].
Khi tiêu thụ sữa và chế độ ăn kích thích chuyển hóa, nồng độ insulin và yếu tố tăng trưởng tương tự insulin 1 (IGF-1) tăng cao [1]. Tín hiệu insulin/IGF-1 này ức chế hoạt động của yếu tố phiên mã trao đổi chất FoxO1 [1]. Bình thường, FoxO1 đóng vai trò kiểm soát thụ thể androgen và protein liên kết điều hòa sterol 1c (SREBP-1c) [1]. Khi FoxO1 bị ức chế, các yếu tố phiên mã này kích hoạt mạnh mẽ quá trình sản xuất bã nhờn ở nang lông [1].
Đồng thời, tín hiệu từ insulin, IGF-1 cùng các acid amin chuỗi nhánh (BCAA) dồi dào trong sữa và protein động vật sẽ kích hoạt phức hợp đích của rapamycin ở động vật có vú 1 (mTORC1) [2, 8]. mTORC1 là chất điều hòa then chốt kích thích thụ thể PPARgamma và SREBP-1c, thúc đẩy tuyến bã nhờn tăng sinh bã nhờn cả về số lượng lẫn thay đổi chất lượng [1]. Sự biến đổi này tạo điều kiện cho vi khuẩn Propionibacterium acnes (C. acnes) phát triển quá mức, kích thích các yếu tố gây viêm và hình thành nhân mụn [1].
Bằng chứng khoa học về sữa và mụn trứng cá
Nhiều nghiên cứu dịch tễ học và lâm sàng đã làm rõ mối liên hệ giữa các sản phẩm từ sữa bò và nguy cơ phát triển mụn trứng cá.
Một nghiên cứu bệnh - chứng công bố năm 2012 tại Malaysia trên đối tượng thanh niên trẻ đã so sánh chi tiết giữa nhóm bị mụn và nhóm không bị mụn [2]. Kết quả cho thấy tần suất uống sữa từ 1 lần mỗi tuần trở lên làm tăng nguy cơ mắc mụn trứng cá lên gần 4 lần (OR = 3,99; khoảng tin cậy 95%: 1,39 - 11,43) [2]. Việc ăn kem từ 1 lần mỗi tuần trở lên cũng làm tăng nguy cơ bị mụn lên hơn 4 lần (OR = 4,47; khoảng tin cậy 95%: 2,44 - 19,72) [2]. Có tới 86,4% người ở nhóm bị mụn uống sữa hàng tuần so với 61,4% ở nhóm chứng [2].
Một nghiên cứu bệnh - chứng khác thực hiện năm 2020 trên 53 bệnh nhân mụn trứng cá và 53 người khỏe mạnh đối chứng (tương đồng về tuổi, giới tính và chủng tộc) đã sử dụng thang điểm Đánh giá Mụn Toàn cầu (GAGS) [3]. Kết quả ghi nhận lượng tiêu thụ phô mai ở nhóm bệnh nhân mụn trứng cá cao hơn rõ rệt so với nhóm chứng, sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) [3]. Phô mai được xác định là thực phẩm làm gia tăng nguy cơ hình thành mụn mới ở nhóm đối tượng này [3].
Các tổng quan y khoa cũng chỉ ra rằng việc tránh tiêu thụ sữa động vật là một trong những thay đổi dinh dưỡng mang lại hiệu quả rõ rệt nhất để giảm bớt mụn trứng cá [4].
Tải lượng đường cao: Tác nhân cộng hưởng nguy hiểm
Bên cạnh sữa, một cạm bẫy lớn khi chuyển sang ăn chay là xu hướng ăn nhiều cơm trắng, bánh mì, đồ ngọt hoặc thực phẩm chế biến sẵn để bù đắp năng lượng [5]. Tinh bột có chỉ số và tải lượng đường cao (glycemic load - GL) là nguyên nhân hàng đầu khiến mụn sưng viêm nặng hơn [1, 8].
Nghiên cứu năm 2012 ghi nhận sự khác biệt rất lớn về tải lượng đường giữa nhóm mụn và nhóm đối chứng [2]. Ở phân vị thứ 75, chế độ ăn có tải lượng đường trên 175 làm tăng nguy cơ mắc mụn trứng cá lên tới 21 lần [2]. Tải lượng đường càng cao thì nguy cơ nổi mụn càng lớn [2]. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu gồm tiền sử gia đình và tần suất dùng sữa, kem, những người có mức GL từ 175 trở lên vẫn có nguy cơ mắc mụn trứng cá cao gấp 25 lần [2].
Nghiên cứu năm 2020 cũng xác nhận mối tương quan thuận rõ rệt giữa lượng carbohydrate tiêu thụ và điểm số mức độ nghiêm trọng của mụn (p < 0,01) [3]. Carbohydrate làm tăng mức độ nặng của mụn viêm, trong khi lượng chất béo nói chung trong khẩu phần lại cho thấy mối tương quan nghịch với điểm số mụn (p < 0,01) và không làm tăng độ nặng của bệnh [3].
Vai trò của acid amin Leucine và hệ vi sinh đường ruột
Khi cắt bỏ thịt đỏ và gia cầm, cơ thể giảm bớt nồng độ acid amin leucine [6]. Chế độ ăn dựa trên thịt và đạm từ sữa chứa hàm lượng leucine rất cao, dẫn tới kích hoạt mạnh mẽ mTORC1 [6]. Phức hợp này tiếp tục kích hoạt con đường tín hiệu NF-kappaB, làm bùng phát các phản ứng viêm liên quan đến mụn trứng cá [6].
Nếu người ăn chay trứng sữa loại bỏ thịt nhưng lại bù đắp bằng sữa bò đặc, phô mai hay bột whey thì lượng leucine và tín hiệu mTORC1 vẫn được duy trì ở mức cao [2, 8]. Một nghiên cứu hồi cứu của Stewart và Bazergy trên 453 bệnh nhân mụn và 150 người đối chứng ghi nhận tỷ lệ ăn thuần chay không có sự khác biệt rõ rệt giữa hai nhóm [6]. Điều này được giải thích là do chế độ ăn thuần thực vật nếu không kiểm soát tốt các yếu tố như GL và GI thì vẫn có thể kích thích mụn [6].
Bên cạnh đó, hệ vi sinh vật đường ruột và da đóng vai trò rất lớn trong cơ chế bệnh sinh của mụn [2, 5]. Bệnh nhân mụn trứng cá đã được phát hiện có độc tố nội sinh (endotoxin) lưu hành trong máu mà không thấy ở người khỏe mạnh [6]. Các lợi khuẩn probiotic như Streptococcus salivarius hay Bifidobacterium lactis có khả năng ức chế vi khuẩn C. acnes và cải thiện chuyển hóa glucose, mở ra hướng hỗ trợ điều trị song song cùng chế độ ăn [6].
Lợi ích và giới hạn từ các bằng chứng khoa học
Việc chuyển hướng sang ăn nhiều rau củ, thực vật giàu chất xơ mang lại lợi thế lớn cho cơ thể. Nghiên cứu dịch tễ ghi nhận những người ăn chay nhận được lượng chất xơ dồi dào, beta-carotene và magnesi [7]. Đồng thời, các mô hình thực vật cung cấp đủ lượng acid béo omega-3 thiết yếu dạng ALA (nhu cầu khuyến nghị là 1,1 g/ngày ở nữ và 1,6 g/ngày ở nam) [8]. Tỷ lệ acid béo không bão hòa đa so với chất béo bão hòa ở người ăn chay luôn ở mức có lợi [5].
Tuy nhiên, các dữ liệu về chế độ ăn và mụn trứng cá hiện nay vẫn có một số giới hạn nhất định. Nhiều nghiên cứu được thực hiện dưới dạng bệnh - chứng hoặc hồi cứu, dựa trên bảng hỏi ghi nhớ khẩu phần ăn của đối tượng tham gia nên khó tránh khỏi sai lệch nhớ lại [1, 2, 3]. Ngoài ra, ảnh hưởng của trứng đến mụn trứng cá chưa được tách biệt rõ ràng trong các thống kê như sữa bò hay carbohydrate [1, 3]. Các nghiên cứu can thiệp dài hạn trên từng nhóm ăn chay cụ thể vẫn cần được thực hiện thêm để đưa ra kết luận tuyệt đối [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi ăn chay trị mụn
Nhiều người lầm tưởng rằng "ăn chay là hoàn toàn lành mạnh, thanh lọc da". Thực tế, nếu ăn chay bằng cách chiên rán nhiều dầu thực vật kém chất lượng, uống nước ngọt có ga, ăn nhiều bánh mì ngọt hoặc chè giải khát, tải lượng đường cao sẽ khiến mụn viêm nghiêm trọng hơn nhiều lần so với khi ăn thịt nạc cùng rau xanh [1, 8].
Một hiểu lầm phổ biến khác là xem sữa tươi không đường là thức uống vô hại với da mụn. Dù không chứa đường bổ sung, sữa bò tự nhiên vẫn chứa carbohydrate nội tại, leucine dồi dào và kích thích trực tiếp trục hormone IGF-1/mTORC1 làm tăng tiết dầu nhờn [1]. Uống sữa bò đều đặn hàng tuần, dù là sữa nguyên kem hay ít béo, đều duy trì nguy cơ bùng phát mụn [2].
Nhóm đối tượng nên thận trọng
Những người đang trong độ tuổi dậy thì hoặc người trưởng thành có cơ địa da dầu, viêm da tiết bã, mụn trứng cá bọc nang nên đặc biệt lưu tâm khi áp dụng chế độ ăn chay trứng sữa. Đây là nhóm đối tượng có trục hormone IGF-1 tự nhiên vốn đang hoạt động mạnh hoặc nang lông rất nhạy cảm với các biến đổi nội tiết [1].
Người ăn chay trường hoặc ăn chay loại bỏ hoàn toàn đạm động vật cũng cần chú ý cân bằng vi chất. Dữ liệu dinh dưỡng cho thấy người kiêng hoàn toàn thịt có thể bị thiếu hụt cholin (chỉ đạt 44,18 - 57,18% nhu cầu khuyến nghị nếu không ăn trứng) hoặc thiếu vitamin B12, iod và riboflavin [4, 6]. Nếu có bệnh nền về tuyến giáp, rối loạn chuyển hóa hoặc đang dùng thuốc điều trị da liễu kê đơn (như retinoid, kháng sinh), cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi thực đơn hàng ngày [4, 5, 7].
Hướng dẫn xây dựng thực đơn chay thân thiện với làn da
Để chuyển sang ăn chay mà không làm da bị nổi mụn, cần áp dụng các bước điều chỉnh khoa học:
Thứ nhất, cắt giảm hoặc thay thế hoàn toàn sữa bò và phô mai [3, 5]. Thay vì dùng sữa bò, có thể lựa chọn các loại sữa hạt không thêm đường như sữa hạnh nhân, sữa đậu nành, sữa yến mạch nguyên chất. Sữa hạt thay thế cung cấp lượng cholin cao gấp đôi sữa bò (52,89 mg so với 25,67 mg trong mỗi cốc quy đổi) [8].
Thứ hai, kiểm soát chặt chẽ tải lượng đường trong khẩu phần [2]. Thay thế gạo trắng, bánh kẹo, tinh bột tinh chế bằng ngũ cốc nguyên hạt, yến mạch, các loại đậu và gạo lứt để giữ mức GL thấp, tránh đẩy nồng độ insulin lên cao [1, 8].
Thứ ba, bổ sung nguồn chất béo tốt và lợi khuẩn. Ăn thêm các loại quả hạch, hạt lanh, hạt chia để đảm bảo đủ lượng ALA omega-3 nhằm kháng viêm [6, 8]. Đồng thời, có thể bổ sung men vi sinh probiotic để củng cố hệ vi sinh vật và hỗ trợ chuyển hóa đường [6].
Chế độ ăn chay trứng sữa hoàn toàn có thể khiến mụn trứng cá bùng phát nếu người thực hiện vô tình nạp nhiều sữa bò, phô mai và tinh bột có tải lượng đường cao. Việc ăn uống lành mạnh cần sự cân bằng giữa các nhóm chất và lắng nghe phản ứng của cơ thể. Hãy chủ động cắt giảm sữa bò, hạn chế đường tinh chế và thăm khám bác sĩ da liễu để có phác đồ điều trị mụn toàn diện nhất.
