Nhiều người thường lầm tưởng muỗi chỉ vo ve tấn công giấc ngủ vào ban đêm, nên ban ngày thường mất cảnh giác. Thực tế, không ít trường hợp cả gia đình mắc sốt xuất huyết dù luôn mắc màn cẩn thận khi đi ngủ lúc nửa đêm.

Câu trả lời nằm ở tập tính sinh học đặc thù của véc tơ truyền bệnh: loài muỗi vằn Aedes aegypti chủ yếu kiếm ăn vào ban ngày và lúc chạng vạng. Khung giờ muỗi hoạt động mạnh nhất và có nguy cơ đốt người cao nhất thường tập trung vào hai mốc: sáng sớm (khoảng 6h00 đến 9h00) và chiều tối (khoảng 16h00 đến 20h00).

Cơ chế sinh học kích thích muỗi săn mồi theo giờ

Muỗi vằn Aedes aegypti và Aedes albopictus là những loài truyền mầm bệnh nguy hiểm như virus sốt xuất huyết Dengue, Chikungunya, sốt vàng da và virus Zika [1] [2]. Không giống như muỗi Culex hay Anopheles chuyên rình rập trong đêm tối, muỗi vằn đã thích nghi để săn mồi theo nhịp ngày đêm hai đỉnh [1] [3].

Tập tính này liên quan mật thiết đến sự thay đổi của các thụ thể khứu giác ở râu muỗi theo chu kỳ chiếu sáng [4]. Một nghiên cứu năm 2018 cho thấy độ nhạy cảm của muỗi với các mùi bắt nguồn từ vật chủ như nonanal và octenol tăng vọt vào giữa và cuối pha sáng trong ngày [4]. Cụ thể, muỗi bị thu hút mạnh bởi chất nonanal vào giữa ngày và octenol vào cuối ngày, buộc chúng phải chuyển hướng ưu tiên từ việc hút dịch đường thực vật sang tích cực lùng sục vật chủ để hút máu [4].

Ngược lại, muỗi có xu hướng bài xích các mùi hương thực vật như benzaldehyde và hexanol vào các khung giờ muộn trong ngày [4]. Điều này giải thích vì sao vào buổi chiều muộn, muỗi cái hầu như không hứng thú với mật hoa mà dồn toàn bộ năng lượng để tìm người hút máu [4]. Đáng chú ý, dù giữa trưa muỗi ít bay lượn tự phát, hệ khứu giác của chúng vẫn rất nhạy với mùi cơ thể người, khiến chúng sẵn sàng tấn công chớp nhoáng khi gặp cơ hội [4].

Những phát hiện thực địa tại các điểm nóng sốt xuất huyết

Để làm sáng tỏ tập tính kiếm ăn của muỗi truyền bệnh, nhiều nghiên cứu thực địa quy mô đã được triển khai trên khắp thế giới. Bằng chứng thực tế cho thấy các đỉnh đốt người này có tính ổn định rất cao qua nhiều khu vực địa lý khác nhau.

Một nghiên cứu công bố năm 2020 tại miền bắc Ghana đã khảo sát tập tính đốt người của loài Aedes aegypti bằng kỹ thuật để muỗi đậu bắt mồi chuẩn trên người trong khung giờ từ 06h00 đến 18h00 GMT ở cả mùa khô và mùa mưa [1]. Trong tổng số 1.206 cá thể muỗi cái thu thập được, muỗi Aedes chiếm 62%, trong đó Aedes aegypti chiếm tới 98% và Aedes vittatus chiếm 2% [1]. Kết quả theo dõi hành vi cho thấy muỗi thể hiện nhịp điệu đốt người hai đỉnh rõ rệt, đỉnh điểm rơi vào khoảng 06h00-08h00 và 15h00-16h00 theo giờ GMT [1]. Phân tích sinh học phân tử trên 110 mẫu còn ghi nhận có sự hiện diện của hai phân loài gồm 69% Ae. aegypti aegypti và 31% Ae. aegypti formosus [1]. Điểm hạn chế của nghiên cứu này là chỉ theo dõi trong khung giờ ban ngày (06h00-18h00) nên chưa ghi nhận được đầy đủ các biến động vào ban đêm [1].

Tại Ethiopia, một nghiên cứu công bố năm 2025 được tiến hành từ tháng 6 đến tháng 9 năm 2023 tại ba thị trấn thuộc huyện Metema [2]. Các nhà khoa học đã sử dụng bẫy ánh sáng CDC-LT hoạt động liên tục suốt 24 giờ gần người ngủ trong màn không tẩm hóa chất, đồng thời đặt bẫy qua đêm gần chuồng gia súc trong bán kính 50 mét [2]. Dữ liệu cho thấy muỗi Aedes aegypti có tính ưa ngoại cảnh cao và hoạt động mạnh vào ban ngày, với đỉnh đốt người ngoài trời cao nhất vào lúc 07h00-08h00 đạt tỷ lệ 4,5 vết đốt/người/giờ, tiếp theo là khung giờ 17h00-18h00 đạt 3,75 vết đốt/người/giờ [2]. Khi vào trong nhà, đỉnh đốt người lại xuất hiện vào khung 19h00-20h00 với 2,00 vết đốt/người/giờ và 08h00-09h00 với 1,50 vết đốt/người/giờ [2]. Đa số muỗi thu được (91,21% ở Ae. aegypti và 89,87% ở Ae. vittatus) đều ở trạng thái chưa hút no máu và tập trung gần chỗ ngủ của con người nhiều hơn chuồng gia súc [2].

Tại châu Mỹ, nghiên cứu kinh điển năm 1988 tại Trinidad theo dõi chu kỳ đáp đậu đốt người của muỗi Aedes aegypti thuần dưỡng từ tháng 1 đến tháng 8 năm 1980 [3]. Kết quả khẳng định 95,2% muỗi cái tìm đến người vào ban ngày hoặc lúc chạng vạng, với hai đỉnh đều đặn xuất hiện vào lúc 06h00-07h00 và 17h00-18h00 [3]. Chu kỳ đáp đậu giữa khu vực trong nhà và ngoài trời gần như giống hệt nhau, dù số lượng muỗi thu được ngoài nhà nhiều hơn trong nhà [3].

Đến năm 2022, một nghiên cứu tại hai thành phố Miami (bang Florida) và Brownsville (bang Texas) của Mỹ đã tiến hành đặt bẫy BG-Sentinel 2 liên tục 96 giờ mỗi tháng, kéo dài từ tháng 5 đến tháng 11 năm 2019 [5]. Các phân tích khẳng định quy luật hai đỉnh của muỗi Aedes aegypti diễn ra với đỉnh sáng từ 07h00 đến 08h00 và đỉnh chiều tối từ 19h00 đến 20h00 [5]. Dù có những biến động theo ngày, tháng, mùa và địa điểm, các đỉnh hoạt động chính vẫn duy trì tính nhất quán [5].

Hoạt động của muỗi truyền bệnh tại các khu vực khác nhau

Tập tính đốt người của muỗi truyền bệnh không bất biến mà có thể dao động tùy theo môi trường sống, sự thay đổi cảnh quan và loài muỗi chiếm ưu thế tại địa phương.

Một bài tổng quan năm 2021 về sinh thái học của muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus tại Tây Phi đã chỉ ra rằng loài muỗi này thể hiện nhịp hai đỉnh vào ban ngày với đỉnh sáng và một đỉnh lớn hơn vào khoảng thời gian mặt trời lặn [6]. Chẳng hạn tại Senegal, phần lớn muỗi Aedes aegypti bị bắt trong một khoảng thời gian ngắn ngủi chỉ 30 phút đốt dữ dội ngoài trời khi hoàng hôn buông xuống [6]. Thậm chí hành vi hút dịch đường của muỗi cũng phản ánh nhịp điệu hai đỉnh tương tự [6]. Trong khi đó, tại Yaounde, loài muỗi hổ châu Á Aedes albopictus được ghi nhận kiếm ăn từ 05h00 đến 19h00, với đỉnh đốt chính dồn vào cuối buổi chiều từ 15h00 đến 19h00, còn đỉnh buổi sáng mờ nhạt hơn nhiều [6].

Cũng theo báo cáo năm 2021, ở khu vực châu Á và Mỹ Latinh, muỗi Aedes aegypti thường có tập tính nội cảnh và ưa trong nhà, tức là chúng chủ yếu đốt người và đậu nghỉ ngay bên trong các ngôi nhà [6]. Ngược lại, loài Aedes albopictus lại có xu hướng ngoại cảnh, thích đốt và nghỉ ngơi ngoài trời [6]. Một nghiên cứu năm 2022 tại các cơ sở nhân giống khỉ đuôi dài ghi nhận Aedes albopictus có thể sinh sống cả trong rừng lẫn vùng ven đô, có thói quen đốt ban ngày hiếm khi đốt đêm và xuất hiện đỉnh hoạt động vào sáng sớm, lúc mặt trời mọc và buổi chiều [7]. Khi có cơ hội lựa chọn, loài này có xu hướng ưu tiên đốt người dù xung quanh có nhiều loài động vật khác [7].

Tại miền đông nam Bờ Biển Ngà, một nghiên cứu năm 2017 đã theo dõi sự biến đổi việc sử dụng đất ảnh hưởng thế nào đến chu kỳ tìm kiếm vật chủ của muỗi trong 12 tháng [8]. Muỗi cái Aedes kiếm ăn kéo dài từ 04h00 sáng đến 20h00 tối, bao trùm cả ban ngày (06h00 đến 18h00) lẫn các khoảng thời gian tối (04h00 đến 06h00 và 18h00 đến 20h00) ở hầu hết các sinh cảnh [8]. Chu kỳ có hai đỉnh với đỉnh chính từ 16h00 đến 17h00 và đỉnh phụ thấp hơn từ 07h00 đến 08h00 [8]. Đáng chú ý, tại các khu nhà ở nông thôn, hoạt động đốt người bị ngắt quãng từ 11h00 trưa đến 14h00 chiều, nhưng lại diễn ra liên tục tại các sinh cảnh trồng xen canh cây trồng [8].

Muỗi vằn có đốt người vào ban đêm không?

Mặc dù được phân loại là loài kiếm ăn ban ngày, các bằng chứng khoa học cho thấy muỗi truyền sốt xuất huyết vẫn có khả năng đốt người khi trời đã tối. Đây là điểm mấu chốt khiến nhiều người dân chủ quan bị muỗi tấn công.

Nghiên cứu tổng quan năm 2021 ghi nhận một số nghiên cứu tại Tây Phi tìm thấy bằng chứng muỗi Aedes aegypti kiếm mồi vào ban đêm [6]. Tại Bờ Biển Ngà, muỗi cái kiếm ăn kéo dài từ 04h00 sáng đến 20h00 tối, lấn sang cả những khoảng thời gian trời tối [6]. Một nghiên cứu tại Niger còn cho thấy muỗi Aedes đốt dữ dội hơn vào nửa đầu đêm (từ 19h00 đến 01h00 sáng) so với nửa sau của đêm (từ 01h00 đến 07h00 sáng) [6]. Hành vi đốt đêm này được ghi nhận rõ rệt hơn vào mùa khô, do nhiệt độ ban đêm mát mẻ hơn tạo điều kiện thuận lợi cho muỗi bay lượn và kiếm ăn [6].

Tại châu Á, một nghiên cứu năm 2022 cũng trích dẫn ghi nhận về hoạt động kiếm mồi ban đêm của cả muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus tại một số khu vực ở Indonesia [7]. Thêm vào đó, tại Ethiopia năm 2023, đỉnh đốt trong nhà của loài Aedes aegypti lại rơi vào khoảng 19h00 đến 20h00 tối [2]. Như vậy, dù ban ngày là thời gian kiếm mồi chủ lực, ánh sáng nhân tạo trong đô thị và nhiệt độ ban đêm dễ chịu có thể khiến muỗi kéo dài thời gian đi tìm máu người.

Điểm mạnh và giới hạn từ các nghiên cứu thực tế

Các nghiên cứu thực địa được trích dẫn đều có giá trị khoa học thực tiễn cao khi sử dụng phương pháp bẫy chuẩn như bẫy mồi người và bẫy CDC-LT, phản ánh trực tiếp nguy cơ phơi nhiễm vết đốt [1] [2] [3]. Việc ghi nhận nhất quán mô hình hai đỉnh ở nhiều châu lục (châu Phi, châu Mỹ, châu Á) khẳng định đây là đặc tính sinh học phổ quát của vector truyền bệnh Dengue [1] [3] [6] [5].

Tuy nhiên, các bằng chứng cũng có những giới hạn nhất định. Nhiều nghiên cứu cũ chỉ thực hiện thu thập mẫu vào ban ngày (từ 06h00 đến 18h00) nên có thể bỏ sót các hoạt động kiếm ăn vào ban đêm [1]. Mật độ và đỉnh đốt cũng thay đổi tùy thuộc vào kiểu khí hậu, thời tiết theo mùa, việc dùng bẫy trong nhà hay ngoài nhà, và sự thay đổi trong thảm thực vật địa phương [2] [8] [5].

Những hiểu lầm tai hại cần xóa bỏ

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng "muỗi vằn chỉ đốt ban ngày nên ban đêm không cần phòng ngừa". Thực tế, muỗi vẫn có thể đốt vào đầu giờ tối hoặc chạng vạng trong nhà [2] [6].

Hiểu lầm thứ hai là "ở trong nhà đóng kín cửa thì hoàn toàn an toàn". Tại châu Á, Aedes aegypti có tính chất nội cảnh cao, chúng thích sống, đậu nghỉ trên quần áo treo trong nhà và tìm người đốt ngay trong không gian kín [6]. Nếu trong nhà có các vật dụng đọng nước chứa bọ gậy, muỗi sẽ nở ra và cư trú ngay bên cạnh bạn.

Hiểu lầm thứ ba là "giữa trưa nắng muỗi hoàn toàn ngủ yên". Dù hoạt động vận động giảm xuống giữa ngày, râu của muỗi vẫn phản ứng rất nhạy với mùi cơ thể người, chỉ cần một người ngồi gần nơi muỗi trú ngụ là chúng sẽ lao tới đốt ngay lập tức [4].

Ai nên đặc biệt thận trọng với muỗi truyền bệnh?

Tất cả mọi người đều có nguy cơ nhiễm bệnh sốt xuất huyết, nhưng một số nhóm đối tượng cần nâng cao cảnh giác tối đa:

Thứ nhất là trẻ nhỏ và học sinh. Trẻ em thường thức dậy đi học vào sáng sớm và vui chơi vào lúc tan tầm buổi chiều, hoàn toàn trùng khớp với hai đỉnh hoạt động mạnh nhất của muỗi vằn [1] [2] [3]. Trẻ cũng có xu hướng ngủ trưa tại các lớp học hoặc nhà trẻ, nơi muỗi có thể ẩn nấp dưới gầm bàn, góc tối.

Thứ hai là người cao tuổi, người có bệnh nền mạn tính và phụ nữ mang thai. Đây là những đối tượng khi mắc sốt xuất huyết dễ chuyển biến nặng, gặp biến chứng nguy hiểm. Nhóm này thường ở trong nhà nhiều vào ban ngày, vô tình trở thành đối tượng để muỗi nội cảnh tấn công [6].

Thứ ba là người làm việc ngoài trời vào lúc sáng sớm và chiều tà, như công nhân vệ sinh, người làm vườn, nông dân hoặc người tập thể dục buổi sáng và hoàng hôn [6] [8].

Hướng dẫn phòng tránh chủ động theo khung giờ

Hiểu được nhịp sinh học của muỗi giúp chúng ta xây dựng chiến lược phòng bệnh thông minh và hiệu quả:

  • Chủ động bảo vệ vào khung giờ vàng: Từ 06h00 đến 09h00 sáng và 16h00 đến 20h00 tối, cần mặc quần áo dài tay sáng màu cho trẻ nhỏ và người lớn [1] [2] [5]. Bôi kem chống muỗi lên các vùng da hở khi phải ra ngoài hoặc làm việc vào các khung giờ này.
  • Mắc màn khi ngủ ban ngày: Nhiều người có thói quen chỉ mắc màn ban đêm. Trẻ em, người già khi ngủ trưa hoặc nghỉ ngơi vào ban ngày bắt buộc phải nằm trong màn để tránh bị muỗi nội cảnh đốt [2] [6].
  • Thời điểm phun hóa chất diệt muỗi: Việc phun không gian diệt muỗi trưởng thành (ULV) nên được các cơ quan y tế dự phòng tính toán trùng khớp với các đỉnh đáp đậu hoạt động của muỗi, đặc biệt là sáng sớm hoặc chiều muộn để đạt hiệu quả tiêu diệt tối ưu [3] [5].
  • Triệt phá nơi sinh sản: Thường xuyên dọn dẹp các vật dụng chứa nước đọng quanh nhà, đậy kín lu chum, thả cá ăn bọ gậy để cắt đứt vòng đời của muỗi ngay từ trong trứng nước.
  • Người dân khi có các triệu chứng sốt cao đột ngột, đau đầu, đau hốc mắt cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và theo dõi, tuyệt đối không tự ý dùng thuốc hạ sốt khi chưa có tư vấn của bác sĩ.

Nắm rõ khung giờ muỗi truyền sốt xuất huyết đi kiếm mồi là chìa khóa quan trọng để phòng bệnh đúng lúc, đúng chỗ. Hãy chủ động bảo vệ bản thân và người thân vào mỗi sáng sớm và chiều tối, kết hợp tiêu diệt lăng quăng bọ gậy xung quanh môi trường sống để đẩy lùi nguy cơ bùng phát dịch bệnh.