Đậu phụ, sữa đậu nành hay tàu hũ vốn là những món ăn dân dã, quen thuộc trên mâm cơm của nhiều gia đình Việt Nam nhờ hương vị thanh đạm và giá trị dinh dưỡng cao. Tuy nhiên, không ít đấng mày râu vẫn ngần ngại khi sử dụng các thực phẩm này vì lời đồn đại rằng đậu nành chứa chất gây "nữ hóa", làm suy giảm testosterone và ảnh hưởng đến bản lĩnh đàn ông.
Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng y học hiện đại là việc ăn đậu nành hoặc tàu hũ với lượng thông thường hoàn toàn không làm giảm nội tiết tố nam. Nam giới có thể yên tâm đưa các món ăn chế biến từ đậu nành vào chế độ dinh dưỡng hàng ngày mà không phải lo sợ tình trạng suy giảm phong độ hay rối loạn hormone sinh dục.
Bản chất của isoflavone: Vì sao bị hiểu lầm là estrogen?
Mối lo ngại về việc đậu nành gây nữ hóa bắt nguồn từ việc loại hạt này chứa hàm lượng cao isoflavone, một hợp chất thuộc nhóm phytoestrogen hay còn gọi là estrogen thực vật [1]. Do có cấu trúc hóa học mang một số nét tương đồng với nội tiết tố nữ, nhiều người lầm tưởng rằng khi nam giới nạp isoflavone vào cơ thể, chất này sẽ hoạt động giống hệt estrogen nội sinh và lấn át testosterone [1].
Một số nghiên cứu trong ống nghiệm và trên mô sống từng ghi nhận isoflavone có thể kích thích hoạt tính aromatase làm tăng tổng hợp estrogen và làm giảm tiết hormone sinh dục nam [2]. Ngoài ra, protein đậu nành phân lập cũng từng được ghi nhận làm tăng đào thải estradiol qua nước tiểu [2]. Những cơ chế sinh học phân tử này khi bị diễn giải tách rời khỏi bối cảnh chuyển hóa toàn vẹn của cơ thể người đã vô tình tạo nên tâm lý e dè đối với thực phẩm từ đậu nành suốt nhiều năm qua [1].
Tuy nhiên, phytoestrogen thực chất chỉ là hợp chất thực vật và không hoạt động tương đương với hormone sinh dục của người [3]. Chuyển hóa của isoflavone trong cơ thể người có sự khác biệt rất lớn so với các phản ứng đơn lẻ trong phòng thí nghiệm [3]. Do đó, sự hiện diện của isoflavone trong thức ăn không đồng nghĩa với việc nồng độ hormone nữ trong máu của nam giới sẽ tăng lên [1], [3].
Các phân tích gộp quy mô lớn khẳng định điều gì?
Để giải tỏa dứt điểm những hoài nghi kéo dài, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều công trình tổng hợp và phân tích dữ liệu lâm sàng chất lượng cao trên người [1], [4]. Một phân tích gộp công bố năm 2010 đã đánh giá dữ liệu từ 15 nhóm điều trị có đối chứng giả dược đo lường trước và sau can thiệp, cùng 32 báo cáo khác liên quan đến 36 nhóm can thiệp [4]. Kết quả chỉ ra rằng việc bổ sung protein đậu nành hoặc isoflavone hoàn toàn không gây ra tác động đáng kể nào lên testosterone toàn phần, globulin gắn kết hormone sinh dục (SHBG), testosterone tự do hay chỉ số androgen tự do ở nam giới [4].
Đến năm 2021, một phân tích gộp cập nhật và mở rộng hơn nữa đã được công bố sau khi tra cứu hệ thống cơ sở dữ liệu PubMed và CAB Abstracts trong giai đoạn từ năm 2010 đến tháng 4 năm 2020 [1]. Tổng cộng có 41 nghiên cứu lâm sàng trên người trưởng thành tiêu thụ thực phẩm từ đậu nành, đạm đậu nành hoặc chiết xuất isoflavone được đưa vào phân tích [1]. Trong đó, chỉ số testosterone toàn phần được theo dõi trên 1753 nam giới, testosterone tự do trên 752 nam giới, estradiol trên 1000 nam giới, estrone trên 239 nam giới và SHBG trên 967 nam giới [1].
Kết quả tổng hợp từ 41 nghiên cứu này chứng minh rằng bất kể áp dụng mô hình thống kê nào, lượng protein đậu nành hay isoflavone nạp vào đều không gây tác động đáng kể lên bất kỳ chỉ số hormone sinh sản nào [1]. Ngay cả khi phân tích sâu theo từng nhóm liều lượng isoflavone và thời gian can thiệp, các nhà nghiên cứu cũng không tìm thấy bất kỳ sự suy giảm testosterone hay gia tăng estrogen nào [1]. Phân tích mở rộng này khẳng định chắc chắn rằng đậu nành không làm biến đổi nội tiết tố nam dù dùng ở liều lượng nào hay trong thời gian bao lâu [1].
Thử nghiệm trên động vật và sự khác biệt với cơ thể người
Nhiều thông tin tiêu cực về đậu nành xuất phát từ các thí nghiệm thực hiện trên loài gặm nhấm, vốn không thể phản ánh chính xác tác động trên cơ thể người [3]. Một nghiên cứu năm 2002 trên chuột cống đực Sprague-Dawley ghi nhận việc ăn bột đậu nành hoặc chiết xuất isoflavone bán tinh khiết trong 1 tuần làm giảm dihydrotestosterone (DHT) huyết tương đồng thời làm tăng androgen toàn phần [5]. Hiện tượng này được giải thích là do isoflavone ức chế men 5 alpha-reductase, một loại enzyme chuyển đổi testosterone thành DHT [5].
Ở một nghiên cứu khác công bố năm 2004, chuột cống đực thế hệ F1 được cho ăn các chế độ ăn có hàm lượng isoflavone khác nhau từ mức 0 mg/kg đến 1046,6 mg/kg thức ăn [6]. Kết quả cho thấy những con chuột ăn chế độ chứa 235,6 mg/kg và 1046,6 mg/kg (mô phỏng liều lượng cao gấp 5 đến 10 lần mức tiêu thụ thông thường) lại có nồng độ testosterone và DHT huyết thanh duy trì ở mức cao đáng kể vào ngày thứ 120 sau sinh [6]. Thậm chí nồng độ testosterone trong tinh hoàn của chuột cũng tăng lên [6].
Những phát hiện trái chiều từ động vật cho thấy phản ứng sinh học ở loài gặm nhấm rất phức tạp và không đồng nhất [3], [6], [5]. Các chuyên gia tổng quan năm 2010 nhấn mạnh rằng những phát hiện từ nghiên cứu động vật gợi ý nguy cơ rối loạn cương dương hay biến đổi nội tiết không thể áp dụng cho nam giới [3]. Nguyên nhân là do có sự khác biệt căn bản về chuyển hóa isoflavone giữa loài gặm nhấm và con người, bên cạnh việc động vật trong phòng thí nghiệm thường bị cho phơi nhiễm với lượng isoflavone cao quá mức [3].
Nguồn gốc lời đồn: Hai ca bệnh cá biệt dùng liều cực đoan
Nỗi ám ảnh về tác dụng gây nữ hóa của đậu nành phần lớn bắt nguồn từ hai báo cáo ca bệnh riêng lẻ từng được công bố trong y văn [7]. Những ca bệnh này ghi nhận các biểu hiện nữ hóa được cho là xuất hiện sau khi người bệnh tiêu thụ thực phẩm từ đậu nành [7]. Một trường hợp ghi nhận sự sụt giảm testosterone, trong khi trường hợp còn lại ghi nhận sự gia tăng nồng độ estrogen lưu hành trong máu [7].
Tuy nhiên, một bài tổng quan y khoa năm 2016 đã làm rõ bản chất thực sự phía sau hai trường hợp hy hữu này [7]. Cả hai cá nhân đều tiêu thụ tới 360 mg isoflavone mỗi ngày, tức cao gấp khoảng 9 lần mức tiêu thụ trung bình của những người đàn ông lớn tuổi tại Nhật Bản [7]. Lượng tiêu thụ khổng lồ này diễn ra trong bối cảnh chế độ ăn uống hoàn toàn mất cân bằng và thiếu hụt dinh dưỡng nghiêm trọng, bởi thực phẩm từ đậu nành chiếm phần lớn tổng lượng calo mà họ nạp vào hàng ngày [7].
Ngược lại với trường hợp cá biệt tăng estrogen đó, rất nhiều thử nghiệm lâm sàng can thiệp trên nam giới với liều lượng lên tới 150 mg isoflavone mỗi ngày đều không ghi nhận bất kỳ tác động nào lên nồng độ estrogen [7]. Sự sụt giảm testosterone ở ca bệnh còn lại cũng hoàn toàn mâu thuẫn với đại đa số dữ liệu lâm sàng quy mô lớn [7]. Các chuyên gia kết luận rằng hai ca bệnh này chỉ đơn thuần minh họa cho một nguyên lý dinh dưỡng cơ bản: lạm dụng quá mức bất kỳ loại thực phẩm đơn lẻ nào cũng có thể dẫn tới những bất thường cho sức khỏe [7].
Tác động tới chất lượng sinh sản và tuyến tiền liệt
Bên cạnh câu hỏi về nội tiết tố, nhiều nam giới cũng băn khoăn liệu đậu nành có làm suy giảm số lượng tinh trùng hay ảnh hưởng xấu đến tuyến tiền liệt hay không. Bằng chứng lâm sàng tổng hợp năm 2010 chỉ ra rằng isoflavone không gây tác động tiêu cực lên các thông số của tinh trùng hay tinh dịch [3]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cũng lưu ý giới hạn của dữ liệu này là mới chỉ có 3 nghiên cứu can thiệp được xác định và không có nghiên cứu nào kéo dài quá 3 tháng [3].
Đối với sức khỏe tuyến tiền liệt, một bài tổng quan năm 2016 đã phân tích mối liên hệ giữa isoflavone và chỉ số kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA) [2]. Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược trên 86 bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt dùng isoflavone hoặc giả dược tối đa 6 tuần trước phẫu thuật cho thấy sự thay đổi PSA không có ý nghĩa thống kê [2]. Tương tự, khi can thiệp 83 mg isoflavone mỗi ngày trong suốt 12 tháng trên 112 nam giới khỏe mạnh từ 50 đến 80 tuổi, chỉ số PSA cũng không hề suy giảm [2].
Ngoài ra, phân tích trên 824 nam giới trên 40 tuổi không mắc ung thư tuyến tiền liệt cho thấy nồng độ isoflavone trong nước tiểu không có mối liên quan nào với nồng độ PSA trong huyết thanh [2]. Nhìn chung, các thử nghiệm lâm sàng hiện tại cho thấy isoflavone từ đậu nành không làm biến đổi đáng kể chỉ số PSA ở nam giới khỏe mạnh cũng như người có nguy cơ [2]. Dù một số nghiên cứu trên chuột cho thấy đậu nành có thể liên quan đến việc giảm nguy cơ bệnh tuyến tiền liệt nhờ ức chế DHT, bằng chứng tác động trực tiếp trên người vẫn cần được tiếp tục làm rõ thêm [5], [2].
Ai nên thận trọng khi tiêu thụ thực phẩm từ đậu nành?
Mặc dù đậu nành an toàn với hệ nội tiết của đa số nam giới, một số nhóm đối tượng vẫn cần lưu ý khi sử dụng thực phẩm này trong chế độ ăn hàng ngày. Trước hết là những người có cơ địa dị ứng với đậu nành, cần tránh hoàn toàn để phòng ngừa phản ứng quá mẫn.
Một mối lo ngại khác là ảnh hưởng của đậu nành đối với chức năng tuyến giáp, vốn xuất phát từ các nghiên cứu trong ống nghiệm và trên động vật dùng isoflavone cô lập [7]. Trong lịch sử, một số trường hợp bướu cổ từng được ghi nhận do sử dụng sữa công thức đậu nành cho trẻ sơ sinh, nhưng vấn đề này đã được loại bỏ hoàn toàn từ giữa thập niên 1960 nhờ việc bổ sung i-ốt vào công thức [7]. Đánh giá toàn diện vào năm 2006 bao gồm 14 thử nghiệm lâm sàng cho thấy toàn bộ bằng chứng chứng minh cả thực phẩm đậu nành lẫn isoflavone đều không gây ảnh hưởng bất lợi lên chức năng tuyến giáp ở những người có tuyến giáp bình thường [7].
Dẫu vậy, những người đang mắc các bệnh lý tuyến giáp hoặc đang điều trị bằng thuốc hormone tuyến giáp nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để được hướng dẫn về thời điểm ăn đậu nành cách xa giờ uống thuốc. Bất kỳ ai có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc kê đơn cũng nên duy trì chế độ ăn đa dạng, không nên tự ý sử dụng các loại thực phẩm bổ sung isoflavone chiết xuất liều cao khi chưa có chỉ định chuyên môn.
Cách bổ sung đậu nành khoa học trong thực đơn phái mạnh
Để tận dụng nguồn đạm thực vật dồi dào, ít chất béo bão hòa từ đậu nành mà không lo ngại rủi ro, nam giới nên áp dụng chế độ ăn uống cân bằng và đa dạng hóa nguồn dưỡng chất. Thay vì lạm dụng các sản phẩm tinh chế hay viên uống bổ sung isoflavone liều cao, việc lựa chọn các món ăn truyền thống được chế biến từ hạt đậu nành nguyên bản là giải pháp tối ưu.
Mỗi tuần, phái mạnh có thể bổ sung từ 2 đến 3 bữa ăn có các món chế biến từ đậu nành như đậu phụ luộc, đậu phụ sốt cà chua, canh đậu phụ nấu nấm hoặc uống 1 ly sữa đậu nành không đường hoặc ít đường. Các món ăn này nên được kết hợp hài hòa cùng các nguồn đạm động vật lành mạnh như cá, thịt nạc, trứng và phong phú các loại rau xanh. Lượng isoflavone tiêu thụ từ các món ăn truyền thống này tương đương hoặc thấp hơn mức ăn uống điển hình của nam giới châu Á, mức độ đã được khoa học chứng minh là an toàn tuyệt đối và không gây nữ hóa [3], [7].
Tuyệt đối tránh thói quen ăn uống lệch lạc, dùng đậu nành thay thế hoàn toàn cho mọi bữa ăn trong ngày như các ca bệnh cá biệt từng được ghi nhận [7]. Việc chế biến cũng nên ưu tiên các phương pháp thanh đạm như luộc, hấp, nấu canh, hạn chế chiên rán nhiều dầu mỡ để bảo vệ sức khỏe tim mạch và kiểm soát cân nặng tốt hơn.
Tóm lại, những lo ngại về việc nam giới ăn đậu nành bị suy giảm nội tiết tố, teo cơ hay nữ hóa hoàn toàn là những hiểu lầm không có cơ sở khoa học vững chắc [1], [3]. Các phân tích gộp trên hàng nghìn nam giới đã chứng minh đậu nành không làm thay đổi testosterone hay estrogen trong cơ thể [1], [4]. Một chế độ dinh dưỡng cân bằng, kết hợp đa dạng các nhóm thực phẩm và lối sống vận động tích cực chính là chìa khóa vàng giúp phái mạnh duy trì phong độ và sức khỏe dẻo dai.