Nhiều nam giới lo ngại ăn đậu nành gây ảnh hưởng nội tiết hoặc suy giảm phong độ phái mạnh. Thực tế, tỷ lệ mắc ung thư tuyến tiền liệt ở các nước châu Á truyền thống thấp hơn rõ rệt so với phương Tây [1]. Điều này khiến giới y khoa đặt câu hỏi liệu thói quen dùng đậu nành có thực sự bảo vệ tuyến tiền liệt hay không.
Các bằng chứng dịch tễ cho thấy tiêu thụ đậu nành, đặc biệt là nhóm chưa lên men, gắn liền với việc giảm nguy cơ mắc ung thư tuyến tiền liệt [2], [3]. Dưỡng chất then chốt tạo nên tác động này là isoflavone, một nhóm phytoestrogen thực vật [1]. Bổ sung thực phẩm đậu nành vào bữa ăn hàng tuần là giải pháp dinh dưỡng an toàn cho phần lớn nam giới.
Dưỡng chất bảo vệ trong hạt đậu nành
Đậu nành cùng các chế phẩm như đậu phụ, sữa đậu nành hay súp miso chứa hàm lượng cao isoflavone [1]. Đây là các hợp chất phytoestrogen có nguồn gốc thực vật được nghiên cứu nhiều nhất về mặt cơ chế [1]. Hai hoạt chất isoflavone phong phú và đóng vai trò sinh học chủ đạo trong hạt đậu nành là genistein và daidzein [1].
Ở cấp độ tế bào, các hợp chất này có khả năng làm giảm kích thước của các ổ tân sinh tiền ung thư [3]. Nhờ đó, chúng thể hiện hoạt tính can thiệp ngay trong giai đoạn tiến triển của bệnh, giúp giảm bớt độ nghiêm trọng [3]. Sự hiện diện thường xuyên của isoflavone trong khẩu phần giúp làm chậm quá trình nhân lên bất thường của tế bào tuyến tiền liệt.
Tại các quốc gia xem đậu nành là món ăn quen thuộc hàng ngày, điển hình là phần lớn Đông Nam Á, tỷ lệ ung thư tuyến tiền liệt thấp hơn đáng kể so với Bắc Mỹ [1]. Dân số châu Á từ lâu đã duy trì mức tiêu thụ cao các sản phẩm từ đậu nành, tạo nên sự khác biệt tự nhiên về dịch tễ [1], [3]. Khẩu phần ăn giàu đậu tương truyền thống cung cấp nguồn isoflavone đều đặn cho cơ thể suốt nhiều năm [3].
Dữ liệu từ các nghiên cứu dịch tễ lớn
Nhiều phân tích gộp quốc tế đã tổng hợp các công trình dịch tễ để làm rõ mối liên hệ giữa đậu nành và ung thư tuyến tiền liệt. Một phân tích gộp công bố năm 2005 tổng hợp dữ liệu từ 2 nghiên cứu đoàn hệ và 6 nghiên cứu bệnh chứng [4]. Kết quả tính toán trên mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên cho thấy nhóm nam giới tiêu thụ đậu nành có nguy cơ mắc bệnh giảm với tỷ số nguy cơ gộp là 0,70 (khoảng tin cậy 95%: 0,59-0,83; p < 0,001) [4].
Đến năm 2009, một phân tích tổng quan mở rộng đã xem xét 15 ấn phẩm dịch tễ về tiêu thụ đậu nành và 9 ấn phẩm về isoflavone [2]. Nhóm tiêu thụ đậu nành nói chung đạt chỉ số nguy cơ gộp tương đương 0,74 (khoảng tin cậy 95%: 0,63-0,89; p = 0,01) [2]. Đáng chú ý, khi phân tích riêng theo khu vực địa lý, mức giảm nguy cơ ở nhóm dân số châu Á rất rõ rệt với tỷ số 0,52 (khoảng tin cậy 95%: 0,34-0,81; p = 0,01) [2]. Trái lại, ở nhóm dân cư phương Tây, chỉ số này là 0,99 (khoảng tin cậy 95%: 0,85-1,16; p = 0,91), cho thấy mức tiêu thụ thấp tại các nước này chưa đủ để tạo ra khác biệt [2], [5].
Cũng trong năm 2009, một nghiên cứu phân tích gộp thu thập dữ liệu từ 5 nghiên cứu đoàn hệ và 8 nghiên cứu bệnh chứng qua nhiều cơ sở dữ liệu y khoa [6]. Kết quả cho thấy tỷ số chênh gộp (OR) đối với tổng lượng đậu nành là 0,69 (khoảng tin cậy 95%: 0,57-0,84) [6]. Hai hoạt chất đơn lẻ là genistein và daidzein đều liên kết trực tiếp với nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt thấp hơn [6].
Nghiên cứu tổng quan năm 2021 tiếp tục củng cố nhận định trên khi dẫn lại phân tích của tác giả Yan và Spitznagel gồm 14 bài báo về đậu nành và 8 bài báo về isoflavone [3]. Kết quả ghi nhận mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa tăng tiêu thụ đậu tương hoặc isoflavone với việc giảm 26% nguy cơ mắc ung thư tuyến tiền liệt (khoảng tin cậy 95%: 0,63-0,89) [3]. Lượng tiêu thụ lớn các sản phẩm từ đậu nành còn liên quan đến giảm tỷ lệ tử vong ở người mắc bệnh [3].
Sự khác biệt giữa đậu nành chưa lên men và lên men
Không phải mọi chế phẩm từ đậu nành đều đem lại tác động giống nhau đối với tuyến tiền liệt. Nghiên cứu năm 2009 chỉ ra rằng các sản phẩm đậu nành chưa lên men mang lại chỉ số nguy cơ gộp là 0,70 (khoảng tin cậy 95%: 0,56-0,88; p = 0,01) [2]. Trong khi đó, các món đậu nành lên men ghi nhận chỉ số 1,02 (khoảng tin cậy 95%: 0,73-1,42; p = 0,92), không thể hiện tác dụng phòng ngừa có ý nghĩa thống kê [2].
Phân tích năm 2021 cũng xác nhận các sản phẩm đậu nành không lên men giúp giảm nguy cơ mắc bệnh nhiều hơn, đạt chỉ số gộp 0,70 (khoảng tin cậy 95%: 0,56-0,88) [3]. Ngược lại, việc dung nạp các sản phẩm đậu nành lên men không cho thấy mối liên hệ rõ rệt nào với việc giảm thiểu căn bệnh này [3]. Sự khác nhau về hàm lượng hoạt chất sau quá trình chế biến và vi sinh vật chuyển hóa có thể là nguyên nhân chính dẫn tới sự phân hóa trên.
Xét trên từng món ăn cụ thể, phân tích gộp năm 2009 phát hiện trong số các thực phẩm riêng lẻ, chỉ có đậu phụ đem lại giá trị bảo vệ rõ ràng với OR là 0,73 (khoảng tin cậy 95%: 0,57-0,92) [6]. Việc tiêu thụ sữa đậu nành, tương miso hay natto trong phân tích này không ghi nhận mức giảm nguy cơ có ý nghĩa thống kê đối với ung thư tuyến tiền liệt [6]. Tuy nhiên, một nghiên cứu tiến cứu tại California ở nhóm nam giới Cơ Đốc Phục Lâm lại ghi nhận lượng uống sữa đậu nành cao có liên quan tới nguy cơ bệnh giảm [5].
Bằng chứng từ các thử nghiệm can thiệp lâm sàng
Bên cạnh quan sát dịch tễ, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm can thiệp trên người để đo lường hiệu quả trực tiếp. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 100 nam giới Nhật Bản đã sinh thiết tuyến tiền liệt và xác định chưa mắc ung thư [1]. Nhóm can thiệp dùng 40 mg isoflavone (gồm 66% daidzein, 24% glycitin, 10% genistein) kết hợp 100 mg curcumin hàng ngày trong 6 tháng, đối chứng với nhóm dùng giả dược [1]. Kết quả sau thử nghiệm cho thấy nồng độ PSA huyết thanh không có sự khác biệt rõ rệt giữa hai nhóm: nhóm giả dược từ 8,0 ± 6,7 ng/ml giảm xuống 7,1 ± 5,6 ng/ml, nhóm can thiệp từ 10,5 ± 9,5 ng/ml xuống 7,4 ± 4,6 ng/ml [1].
Một thử nghiệm khác thực hiện trên 58 nam giới có nguy cơ cao (tổn thương tiền ung thư) hoặc ung thư độ ác tính thấp trong vòng 6 tháng [1]. Những người này được phân bổ ngẫu nhiên dùng một trong ba dạng đạm đậu nành: đạm đậu nành cô lập, đạm đậu nành chiết xuất cồn hoặc đạm sữa đậu nành cô lập [1]. Sau 6 tháng, số ca tiến triển thành ung thư tuyến tiền liệt ghi nhận ít hơn ở nhóm dùng đạm đậu nành (p = 0,01), dẫu cho các dấu ấn sinh học mô chưa thay đổi rõ [1]. Trong một can thiệp khác trên 47 bệnh nhân chuẩn bị cắt tuyến tiền liệt triệt căn, việc bổ sung 30 mg genistein mỗi ngày cũng được đưa vào thử nghiệm nhằm khảo sát chỉ số PSA [1].
Nghiên cứu tổng quan năm 2021 dẫn phân tích gộp của Van Die cùng cộng sự trên các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, sử dụng chất bổ sung đậu nành hoặc isoflavone với liều 60-107 mg isoflavone/ngày hoặc 30-450 mg phytoestrogen đơn lẻ/ngày [3]. Kết quả chứng minh việc nạp isoflavone giúp giảm đáng kể tỷ lệ chẩn đoán ung thư tuyến tiền liệt ở nam giới có nguy cơ lâm sàng xác định, với tỷ số nguy cơ là 0,49 (khoảng tin cậy 95%: 0,26-0,95) [3]. Dù vậy, phân tích này không tìm thấy tác động can thiệp rõ rệt nào lên nồng độ kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA) trong máu ở những người đã mắc bệnh tuyến tiền liệt [3].
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện nay
Dù dữ liệu dịch tễ học đem lại nhiều tín hiệu tích cực, các nhà nghiên cứu lưu ý cần diễn giải kết quả một cách cẩn trọng [7], [6]. Nghiên cứu năm 2018 chỉ ra rằng sự khác biệt trong cấu trúc bữa ăn tổng thể hoặc các yếu tố lối sống chưa được đo lường có thể ảnh hưởng đến kết quả [7]. Các nghiên cứu quan sát thường phụ thuộc vào bảng hỏi tần suất thực phẩm (FFQ) hoặc trí nhớ của người tham gia, dễ phát sinh sai số nhớ lại [7], [5].
Bên cạnh đó, việc định lượng thức ăn từ đậu nành chưa có sự đồng nhất tuyệt đối giữa các cơ sở dữ liệu dinh dưỡng [7]. Không phải công trình dịch tễ nào cũng kiểm soát triệt để các biến số gây nhiễu quan trọng như tiền sử gia đình mắc bệnh ung thư tuyến tiền liệt, chỉ số khối cơ thể (BMI), thói quen hút thuốc hay tổng năng lượng nạp vào [7]. Các phân tích hồi quy sau đó cho thấy chất lượng nghiên cứu, cỡ mẫu hay thời gian theo dõi không làm đảo lộn kết quả chính, nhưng tính không đồng nhất về liều lượng thực tế vẫn tồn tại [7].
Mặt khác, các nghiên cứu dịch tễ tại phương Tây thường không cho thấy mối liên hệ rõ rệt, chủ yếu vì mức tiêu thụ đậu nành nói chung ở người da trắng quá thấp so với người châu Á [2], [5]. Do đó, ngưỡng tiêu thụ tối thiểu để phát huy tác dụng phòng ngừa vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu sâu hơn. Thực phẩm đậu nành không phải là "thần dược" chữa bệnh mà chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều chỉnh lối sống phòng ngừa ung thư biểu mô [3], [7].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Dù đậu nành là thực phẩm lành tính, một số nhóm người cần lưu ý khi bổ sung lượng lớn vào chế độ ăn. Người có cơ địa dị ứng đậu nành hoặc dị ứng các loại hạt họ đậu cần tránh sử dụng để phòng ngừa các phản ứng quá mẫn, phát ban hoặc khó thở. Người đang gặp các vấn đề nghiêm trọng về đường tiêu hóa cần thử lượng nhỏ trước, vì một số chế phẩm đậu nành nguyên hạt chứa nhiều chất xơ hòa tan có thể gây đầy hơi.
Đặc biệt, nam giới đã được chẩn đoán mắc các bệnh lý tuyến tiền liệt hoặc đang điều trị ung thư cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi tự ý dùng các viên uống bổ sung isoflavone liều cao. Các chất bổ sung tinh chế với liều lượng từ vài chục đến hàng trăm miligam phytoestrogen mỗi ngày có thể tương tác với các phác đồ điều trị nội tiết [3]. Việc thay đổi chế độ dinh dưỡng không bao giờ được phép thay thế cho chỉ định khám chữa bệnh của nhân viên y tế.
Ứng dụng đậu nành an toàn vào bữa ăn hàng ngày
Đối với nam giới khỏe mạnh muốn tăng cường bảo vệ cơ thể, bổ sung đậu nành qua đường thực phẩm tự nhiên là lựa chọn an toàn và hiệu quả nhất. Đậu phụ truyền thống là chế phẩm đã được chứng minh mang lại lợi ích giảm nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt tốt nhất trong các nghiên cứu dịch tễ [6]. Bên cạnh đó, sữa đậu nành không lên men cũng là nguồn bổ sung isoflavone quen thuộc, tiện lợi [1], [5].
Về lượng dùng, nam giới có thể duy trì dùng 2-3 bữa đậu phụ mỗi tuần hoặc uống 1 ly sữa đậu nành nguyên chất mỗi ngày để đạt mức bổ sung tương tự khẩu phần của người dân châu Á [2], [6]. Trong các thử nghiệm lâm sàng, lượng isoflavone tương ứng 40-100 mg mỗi ngày cho thấy sự an toàn trên các đối tượng theo dõi [1], [3]. Ưu tiên các phương pháp chế biến lành mạnh như hấp, luộc, nấu canh hoặc sốt cà chua ít dầu mỡ thay vì chiên ngập dầu ở nhiệt độ cao.
Nên kết hợp đậu nành cùng chế độ ăn giàu rau xanh, hoa quả tươi, tập thể dục đều đặn và duy trì cân nặng hợp lý. Việc ăn uống cân bằng, duy trì lối sống lành mạnh và kiểm tra sức khỏe định kỳ sau tuổi 50 là chìa khóa toàn diện để giữ gìn sức khỏe tuyến tiền liệt bền vững.
