Phân biệt cây vuốt mèo Amazon và cây móng mèo Việt Nam để tránh ngộ độc?

Thị trường thảo dược ngoại nhập gần đây xuất hiện nhiều sản phẩm gắn nhãn "Cat’s Claw" (cây vuốt mèo) quảng cáo giúp tăng đề kháng, giảm viêm. Nhiều người dân thấy tên gọi giống với các loại cây "móng mèo", "câu đằng" mọc hoang ở vùng rừng núi Việt Nam nên tự ý đi hái về sắc uống để tiết kiệm chi phí.

Thực tế, cây vuốt mèo chuẩn quốc tế có tên khoa học là Uncaria tomentosa, một loài dây leo thân gỗ bản địa của lưu vực sông Amazon ở Nam Mỹ ^{[1] [2]}. Tại châu Á, y học cổ truyền cũng sử dụng các loài cùng chi Uncaria như Uncaria rhynchophylla (câu đằng) có thành phần hóa học tương đồng nhưng không hoàn toàn giống hệt ^[2]. Nguy hiểm lớn nhất ở Việt Nam là tên dân gian "móng mèo" hay "vuốt mèo" được đặt cho nhiều loài cây leo có gai cong khác nhau, nếu hái nhầm cây lạ ngoài tự nhiên có thể dẫn đến ngộ độc.

Cây vuốt mèo Amazon và các loài cùng họ khác nhau thế nào?

Tên gọi "Cat's claw" (vuốt mèo) xuất phát từ hình dáng những chiếc gai cong như móng vuốt mèo mọc trên thân dây leo gỗ của loài cây này ^[2]. Đây là một trong những thảo dược bán chạy tại Mỹ và các nước châu Âu nhờ các công dụng được cho là giúp củng cố hệ miễn dịch, ức chế viêm và ức chế sự nhân lên của virus ^[2].

Chi thực vật Uncaria (thuộc họ Cà phê - Rubiaceae) là nguồn cung cấp các hợp chất tự nhiên quan trọng, đặc biệt là nhóm chất alkaloid và triterpene ^[3]. Tuy nhiên, trong số các loài thuộc chi này, loài Uncaria tomentosa có nguồn gốc từ Peru và vùng Amazon Nam Mỹ là loài được xác định có số lượng hợp chất nhiều nhất và hàm lượng alkaloid cao hơn các loài vuốt mèo khác ^{[3] [2]}. Vì lý do này, Uncaria tomentosa luôn được ưu tiên chọn làm nguyên liệu chuẩn cho các sản phẩm Cat's claw trên thế giới ^[2].

Tại khu vực châu Á, một loài cùng chi là Uncaria rhynchophylla thường được sử dụng thay thế lẫn nhau với Uncaria tomentosa trong ứng dụng lâm sàng do có sự tương đồng về thành phần hóa học ^[2]. Dù vậy, một nghiên cứu công bố năm 2021 chỉ ra rằng hiệu lực tác dụng (chẳng hạn như tác dụng chống bệnh Alzheimer) giữa Uncaria rhynchophylla của châu Á và Uncaria tomentosa của Nam Mỹ trước đó vẫn chưa được đặt lên bàn cân so sánh trực tiếp ^[2].

Cơ chế tác động của các hoạt chất trong cây vuốt mèo

Sức hút của chi Uncaria đối với ngành dược phẩm nằm ở kho tàng hóa thực vật phong phú của nó ^{[3] [4]}. Trong vòng 20 năm trước thời điểm tổng hợp nghiên cứu năm 2005, các nhà khoa học đã phân lập được hàng loạt nhóm chất từ chi Uncaria bao gồm alkaloid, terpene, glycoside acid quinovic, flavonoid và coumarin, với 53 cấu trúc chất mới được báo cáo ^[3].

Các hợp chất chuẩn thường được dùng để phân tích trong nhóm này bao gồm các alkaloid như rhynchophylline, isorhynchophylline, corynoxeine, isocorynoxeine, cùng các alkaloid oxindole có hoạt tính sinh học như mitraphylline và isomitraphylline ^{[2] [4]}. Ngoài ra, dịch chiết Uncaria tomentosa còn chứa các hợp chất phenolic mang lại khả năng chống oxy hóa và bảo vệ vật chất di truyền (chống độc gen) ^[1].

Nhờ hệ hoạt chất này, các nghiên cứu dược lý đã ghi nhận Uncaria tomentosa có hoạt tính chống oxy hóa, chống viêm, điều hòa miễn dịch, kháng khuẩn, kháng virus, tác động lên hệ thần kinh trung ương và hệ mạch máu (như hạ huyết áp) ^{[3] [2]}. Tuy nhiên, ngay cả với cây chuẩn ở vùng Amazon, hàm lượng hoạt chất cũng biến thiên rất lớn tùy thuộc vào vị trí địa lý và độ cao nơi cây mọc ^[4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về công dụng và độ an toàn?

Để hiểu rõ giá trị thực sự của Uncaria tomentosa, cần nhìn vào từng nghiên cứu cụ thể thay vì tin vào lời đồn thổi.

Về độ an toàn tế bào, một nghiên cứu công bố năm 1997 đã đánh giá độc tính trong ống nghiệm (in vitro) của dịch chiết nước Uncaria tomentosa (còn gọi là 'Una de gato') trên tế bào buồng trứng chuột đồng Trung Quốc (CHO) và tế bào vi khuẩn Photobacterium phosphoreum ^[5]. Các nhà khoa học sử dụng 4 hệ thống kiểm tra gồm thử nghiệm đỏ trung tính (NR), tổng hàm lượng protein (KB), thử nghiệm tetrazolium (MTT) và Microtox test ^[5]. Kết quả cho thấy dịch chiết nước của Uncaria tomentosa không biểu hiện độc tính ở các nồng độ được thử nghiệm ^[5].

Về khả năng bảo vệ tế bào trước hóa chất độc hại, một nghiên cứu năm 2018 đã thử nghiệm trên mô hình cá ngựa vằn (Danio rerio) phơi nhiễm cấp tính với thuốc diệt cỏ gốc glyphosate-Roundup ở nồng độ 5,0 mg/L trong 96 giờ ^[1]. Kết quả cho thấy dịch chiết Uncaria tomentosa ở nồng độ 1,0 mg/mL đã ngăn chặn sự suy giảm tổng lượng thiol ở não, ngăn sự gia tăng peroxy hóa lipid ở cả não và gan, đồng thời ngăn chặn sự sụt giảm hoạt tính enzyme GPx ở gan cá ^[1]. Dịch chiết này cũng bảo vệ một phần trước sự gia tăng tần suất vi nhân (dấu hiệu tổn thương DNA) ở não cá do thuốc diệt cỏ gây ra ^[1].

Trên động vật có vú, báo cáo năm 2021 ghi nhận các nghiên cứu cho thấy Uncaria tomentosa có thể làm giảm suy giảm nhận thức và trí nhớ ở cả chuột nhắt biến đổi gen APP và chuột cống tuổi trung niên, dù cơ chế phân tử bảo vệ thần kinh vẫn cần khám phá thêm ^[2].

Đặc biệt, trên người, một nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên công bố năm 2014 đã đánh giá hiệu quả của gel Uncaria tomentosa 2% đối với bệnh viêm miệng do hàm giả ^[6]. Nghiên cứu thực hiện trên 50 bệnh nhân, chia ngẫu nhiên làm 3 nhóm dùng gel miconazole 2% (thuốc kháng nấm), giả dược, hoặc gel Uncaria tomentosa 2% ^[6]. Bệnh nhân được đánh giá ngay lập tức, sau 1 tuần điều trị và 1 tuần sau khi ngưng điều trị, kết hợp lấy mẫu nấm (Candida albicans, C. tropicalis, C. glabrata, C. krusei) từ niêm mạc vòm miệng và hàm giả để đếm số đơn vị hình thành khuẩn lạc trên mỗi mililit (CFU/mL) ^[6]. Kết quả cho thấy mức độ viêm và số lượng nấm CFU/mL giảm có ý nghĩa thống kê sau 1 tuần ở các nhóm và duy trì sau 14 ngày; trong đó gel Uncaria tomentosa 2% có hiệu quả tương đương với thuốc chuẩn miconazole 2%, đóng vai trò như một liệu pháp hỗ trợ tại chỗ hiệu quả ^[6].

Sự khác biệt lớn về chất lượng ngay trong cùng một loài

Ngay cả khi tìm đúng cây Uncaria tomentosa tại rừng Amazon, không phải cây nào cũng có lượng hoạt chất giống nhau. Một nghiên cứu năm 2017 khảo sát sự đa dạng di truyền và hóa học của 8 quần thể Uncaria tomentosa tại 3 bang của Brazil (Acre, Para và Amapa) đã chứng minh điều này ^[4].

Khi phân tích mẫu lá bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), hàm lượng chất mitraphylline dao động rất rộng từ 0,57 đến 32,94 mg/g trọng lượng khô, còn chất isomitraphylline dao động từ 0,36 đến 3,75 mg/g trọng lượng khô ^[4]. Đáng chú ý, nồng độ isomitraphylline chịu ảnh hưởng thuận chiều bởi độ cao địa hình: quần thể thu thập ở nơi có độ cao lớn nhất (vùng Tarauaca, bang Acre) có hàm lượng alkaloid cao nhất ^[4]. Sự đa dạng di truyền bên trong mỗi quần thể cũng rất lớn, cao nhất lên tới 95,68% tại vùng Mancio Lima, bang Acre ^[4].

Điều này cho thấy dược liệu thu hái tự nhiên rất khó đồng nhất về hàm lượng hoạt chất. Chưa kể, loài cây này tại Nam Mỹ đang bị đe dọa do nạn phá rừng và thu hái bừa bãi ^[4].

Những hiểu lầm thường gặp của người tiêu dùng Việt

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng tên gọi tiếng Việt. Dịch sát nghĩa "Cat's claw" là "vuốt mèo" hay "móng mèo", khiến nhiều người lầm tưởng đây là các loại cây bụi có gai mọc ở bờ rào, bìa rừng Việt Nam. Việc thu hái cây hoang dại chỉ dựa vào hình dáng chiếc gai cong rất dễ dẫn đến nhầm lẫn sang các loài thực vật có độc tính chưa được kiểm chứng.

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng thảo dược này "chữa bách bệnh" từ ung thư đến mất trí nhớ. Dù có nhiều tiềm năng về điều hòa miễn dịch, chống viêm và các vấn đề mạch máu ^[3], phần lớn các thử nghiệm bảo vệ não hay chống độc gen mới dừng lại ở mô hình chuột và cá ngựa vằn ^{[1] [2]}. Thử nghiệm lâm sàng trên người trong dữ liệu hiện có mới chứng minh tác dụng bôi tại chỗ hỗ trợ trị viêm miệng do hàm giả ^[6], không phải thuốc tiên uống vào để chữa khỏi các bệnh lý mạn tính.

Ai nên thận trọng khi sử dụng các chế phẩm từ cây vuốt mèo?

Dù thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy dịch chiết nước Uncaria tomentosa không gây độc tế bào ở nồng độ thử nghiệm ^[5], chi Uncaria lại chứa nhiều hoạt chất tác động mạnh lên hệ thống sinh lý ^[3].

Các tài liệu tổng quan ghi nhận hoạt tính của chi Uncaria bao gồm khả năng kích thích miễn dịch, hạ huyết áp, tác động lên mạch máu và hệ thần kinh trung ương ^[3]. Do đó, những người đang có bệnh lý huyết áp thấp, người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc điều trị bệnh tim mạch, huyết áp cần hết sức thận trọng.

Người mắc các bệnh tự miễn hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch cũng không nên tự ý sử dụng do đặc tính điều hòa và kích thích miễn dịch của cây ^{[3] [2]}. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú, trẻ nhỏ và người có bệnh nền gan, thận luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ thực phẩm bổ sung nào chứa chiết xuất Uncaria.

Gợi ý sử dụng an toàn và đúng cách trong thực tế

Để tận dụng lợi ích của thảo dược mà không rước họa vào thân, nguyên tắc đầu tiên là tuyệt đối không tự ý ra rừng hay bờ bụi hái các loại dây leo có gai "móng mèo" không rõ danh pháp khoa học về nấu nước uống.

Nếu muốn sử dụng các loài thuộc chi Uncaria có sẵn trong Đông y châu Á như câu đằng (Uncaria rhynchophylla), người bệnh cần đến các phòng khám y học cổ truyền uy tín để được bắt mạch, kê đơn với liều lượng chuẩn xác, vì dù có thành phần tương đồng nhưng chúng vẫn có những khác biệt nhất định so với loài ở Nam Mỹ ^[2].

Khi mua các sản phẩm thực phẩm bảo vệ sức khỏe nhập khẩu từ Mỹ hoặc châu Âu, hãy đọc kỹ bảng thành phần để chắc chắn sản phẩm ghi rõ tên khoa học là Uncaria tomentosa đã được chuẩn hóa hàm lượng alkaloid hoặc hợp chất phenolic ^{[1] [2] [4]}. Việc chọn sản phẩm từ nhà sản xuất uy tín giúp đảm bảo hàm lượng hoạt chất ổn định, tránh mua phải dược liệu thu hái trôi nổi vốn có sự chênh lệch hoạt chất lên tới hàng chục lần tùy vùng đất mọc ^[4].

Tóm lại, cây vuốt mèo (Uncaria tomentosa) vùng Amazon là một dược liệu quý có tiềm năng chống viêm, chống oxy hóa đã được khoa học ghi nhận bước đầu ^{[3] [1]}. Tuy nhiên, người dân không nên tự tìm hái các loại cây "móng mèo" tại Việt Nam để thay thế nhằm tránh nguy cơ nhầm lẫn thực vật gây hại sức khỏe. Khi có vấn đề sức khỏe hoặc đang dùng thuốc điều trị, hãy luôn hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng thêm thảo dược.