Nam giới bị gút nên chọn nguồn đạm nào để không làm tăng axit uric?

Nỗi sợ thiếu chất khi nam giới mắc gút kiêng khem quá mức

Nhiều nam giới sau khi nhận chẩn đoán tăng axit uric máu hoặc trải qua cơn viêm khớp gút cấp tính thường rơi vào trạng thái hoang mang tột độ trước mỗi bữa ăn. Nỗi sợ những cơn đau nhức buốt nhói tái phát khiến không ít người vội vã cắt bỏ toàn bộ thực phẩm chứa đạm ra khỏi thực đơn hằng ngày. Họ chỉ dám ăn cơm trắng với vài cọng rau luộc triền miên suốt nhiều tuần lễ.

Cách kiêng khem cực đoan này không chỉ khiến cơ thể suy nhược, teo cơ bắp mà còn làm rối loạn chuyển hóa toàn thân. Việc thiếu hụt chất đạm kéo dài làm suy giảm hệ miễn dịch, gây mệt mỏi và làm giảm chất lượng cuộc sống nghiêm trọng.

Người bệnh gút không cần và tuyệt đối không nên loại bỏ hoàn toàn protein. Vấn đề cốt lõi nằm ở việc lựa chọn đúng loại protein thông minh để vừa nuôi dưỡng cơ thể, vừa kiểm soát nồng độ axit uric ổn định.

Nguồn đạm an toàn: Ưu tiên sữa ít béo, trứng và đạm thực vật

Câu trả lời cho bài toán dinh dưỡng của nam giới bị gút chính là chuyển đổi nguồn đạm từ thịt đỏ và hải sản sang sữa tách béo, sữa chua ít béo, trứng cùng các loại protein từ thực vật.

Các thực phẩm nguồn gốc từ sữa ít béo hoặc không béo không chứa nhân purin gây hại, đồng thời đã được chứng minh mang lại tác dụng hỗ trợ hạ axit uric máu một cách tự nhiên ^[1]. Sữa chua ít béo cũng cung cấp nguồn axit amin dồi dào mà không kích hoạt phản ứng tổng hợp tinh thể urat ^[1].

Bên cạnh đó, protein thực vật từ các loại đậu, đỗ hay chế phẩm đậu nành là giải pháp thay thế an toàn. Việc tiêu thụ đạm thực vật không làm tăng nồng độ axit uric trong huyết thanh và không làm gia tăng nguy cơ bùng phát cơn gút cấp ^[2].

Vì sao đạm động vật làm tăng axit uric còn đạm thực vật thì không?

Axit uric là sản phẩm chuyển hóa cuối cùng của quá trình thoái giáng hợp chất purin trong cơ thể người ^[2], ^[3]. Ở trạng thái sinh lý bình thường, khoảng hai phần ba lượng axit uric được đào thải qua thận và một phần ba được bài tiết qua đường ruột ^[3]. Khi cơ thể sản xuất quá nhiều hoặc bài tiết không đủ, axit uric sẽ tích tụ và kết tủa thành các tinh thể monosodium urat tại khớp gây viêm màng hoạt dịch ^[4], ^[3].

Cơ chế khác biệt giữa đạm động vật và đạm thực vật liên quan trực tiếp đến độ pH của nước tiểu ^[5]. Đạm động vật như thịt gia súc, gia cầm chứa hàm lượng rất lớn các axit amin gốc lưu huỳnh ^[5]. Quá trình dị hóa các axit amin này sản sinh ra nhiều ion hydro tự do, khiến nước tiểu bị axit hóa ^[5].

Nước tiểu có tính axit làm giảm đáng kể khả năng vận chuyển và hòa tan của axit uric, khiến thận khó đào thải chất này ra ngoài ^[5]. Ngược lại, thực phẩm từ thực vật cung cấp nhiều chất chuyển hóa có tính kiềm, giúp nâng cao độ pH nước tiểu ^[5]. Khi nước tiểu được kiềm hóa, tỷ lệ axit uric ở dạng liên hợp hòa tan tăng lên, giúp thận dễ dàng tống xuất axit uric dư thừa ra khỏi cơ thể ^[5].

Các bằng chứng khoa học nói gì về nguồn đạm cho người bệnh gút?

Nhiều công trình nghiên cứu quy mô lớn đã phân tích sâu về mối quan hệ giữa chế độ ăn giàu protein và chuyển hóa purin trong cơ thể người.

Nghiên cứu đoàn hệ CHNS công bố năm 2022 tại Trung Quốc đã theo dõi thói quen ăn uống và nồng độ axit uric của người tham gia ^[2]. Kết quả chỉ ra rằng tiêu thụ thực phẩm giàu purin từ động vật như thịt và hải sản làm tăng axit uric máu, nhưng bản thân việc nạp chất đạm không làm tăng mà lại có xu hướng hỗ trợ hạ nồng độ axit uric ^[2]. Mối liên hệ nghịch đảo với nguy cơ tử vong được ghi nhận chủ yếu ở nhóm tiêu thụ purin từ thực vật ^[2]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận ở nhóm tiêu thụ purin cao nhất, mức axit uric trung bình là 328 micromol/L ^[2].

Một nghiên cứu can thiệp công bố năm 2010 đã theo dõi sự thay đổi của nồng độ axit uric khi điều chỉnh độ pH nước tiểu bằng chế độ ăn ^[5]. Nhóm tác giả nhận thấy lượng axit uric bài tiết qua nước tiểu tăng lên rõ rệt khi nước tiểu được kiềm hóa thông qua việc giảm sinh ion hydro từ chuyển hóa thức ăn ^[5]. Những người ăn khẩu phần nhiều đạm động vật bài tiết nước tiểu có tính axit cao hơn hẳn, dẫn tới việc giữ lại axit uric trong máu ^[5]. Ngược lại, nhóm áp dụng chế độ ăn thực vật giàu tính kiềm đào thải axit uric thuận lợi hơn rất nhiều ^[5].

Đánh giá tổng quan về các yếu tố dinh dưỡng đối với tình trạng tăng axit uric máu công bố năm 2005 khẳng định các sản phẩm sữa không béo và sữa chua ít béo mang lại hiệu quả hạ axit uric máu có ý nghĩa lâm sàng ^[1]. Tài liệu này cũng nhấn mạnh chế độ ăn giàu protein thực vật và một số loại trái cây có khả năng làm giảm nồng độ urat trong huyết thanh ^[1].

Về mặt di truyền và chuyển hóa, nghiên cứu năm 2020 trên 250 bệnh nhân gút nguyên phát và tăng axit uric máu đã phân tích các gen vận chuyển SLC2A9 và SLC22A12 ở thận ^[4]. Các nhà khoa học giải thích rằng axit uric vốn rất kém tan, khi nồng độ trong máu vượt ngưỡng bão hòa sẽ hình thành các tinh thể lắng đọng ở khớp và thận ^[4]. Nghiên cứu công bố năm 2012 cũng chỉ rõ nguy cơ hình thành và kết tủa tinh thể monosodium urat tăng vọt khi nồng độ urat huyết thanh vượt quá mức 380 micromol/L ^[3].

Lợi ích chuyển đổi và giới hạn của các bằng chứng hiện nay

Việc chủ động chuyển đổi nguồn cung cấp đạm từ thịt đỏ sang đạm thực vật và sữa ít béo mang lại lợi ích kép cho sức khỏe nam giới. Không chỉ hỗ trợ kiểm soát chỉ số axit uric, chế độ ăn nhiều rau củ quả và sữa ít béo còn giúp cải thiện độ nhạy insulin, giảm nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa và bệnh tim mạch ^[1]. Tình trạng tăng axit uric máu vốn liên quan mật thiết đến béo phì vùng bụng, tăng huyết áp, rối loạn lipid máu và đái tháo đường típ 2 ^[4], ^[1].

Tuy nhiên, người bệnh cần hiểu đúng về giới hạn của các bằng chứng khoa học. Dinh dưỡng từ thức ăn chỉ đóng góp một phần vào tổng lượng axit uric của cơ thể ^[1]. Phần lớn axit uric nội sinh được sinh ra từ quá trình thoái giáng tế bào tự nhiên ^[3], ^[1].

Do đó, việc điều chỉnh chế độ ăn là biện pháp hỗ trợ quan trọng nhưng không thể thay thế hoàn toàn phác đồ dùng thuốc hạ urat máu khi có chỉ định từ bác sĩ. Hiệu quả đáp ứng với từng loại thực phẩm cũng có sự dao động tùy thuộc vào cơ địa di truyền và chức năng đào thải của thận ở từng bệnh nhân ^[4].

Những hiểu lầm tai hại về việc ăn đạm ở người tăng axit uric

Hiểu lầm phổ biến nhất ở nam giới là quan niệm "đã bị gút thì phải kiêng tuyệt đối mọi loại đậu đỗ". Nhiều người loại bỏ hoàn toàn đậu phụ, sữa đậu nành và các loại hạt vì sợ hàm lượng purin thực vật. Các nghiên cứu dinh dưỡng quy mô lớn đã chứng minh purin từ thực vật không làm tăng nguy cơ mắc gút hay bùng phát cơn đau khớp cấp ^[2], ^[1].

Một sai lầm khác là đánh đồng tất cả các loại thịt gia cầm và trứng. Nhiều người kiêng luôn trứng gà vì sợ nồng độ đạm cao. Thực tế, trứng là nguồn protein hoàn chỉnh có hàm lượng purin cực thấp, hoàn toàn an toàn cho người có axit uric cao nếu sử dụng với số lượng hợp lý.

Nhiều nam giới lại chọn cách uống nước dùng hầm từ xương thịt đậm đặc vì nghĩ rằng "nước thịt không có đạm nên không sợ gút". Đây là sai lầm nguy hiểm, bởi nhân purin trong thịt động vật tan rất mạnh trong nước khi ninh nấu kéo dài. Uống nước canh hầm xương thực chất là dung nạp một lượng lớn purin cô đặc, dễ kích hoạt cơn đau khớp dữ dội.

Ai cần đặc biệt thận trọng khi điều chỉnh chế độ đạm?

Mặc dù đạm thực vật và sữa ít béo rất lành tính, một số nhóm bệnh nhân cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi thay đổi lớn trong khẩu phần:

Người mắc bệnh thận mạn tính kèm theo gút cần được theo dõi sát sao. Khi chức năng lọc cầu thận suy giảm, khả năng bài tiết các chất cặn bã và kiểm soát kali, phospho từ thực vật bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Nhóm đối tượng này cần điều chỉnh tổng lượng protein mỗi ngày theo hướng dẫn của bác sĩ thận học.

Người có tiền sử sỏi thận hoặc sỏi đường tiết niệu cần chú ý đến thành phần khoáng chất trong nước tiểu. Việc thay đổi chế độ ăn để kiềm hóa nước tiểu cần cân đối nhằm tránh tạo điều kiện cho một số loại sỏi khác hình thành.

Những người có bệnh lý đường tiêu hóa như hội chứng ruột kích thích cần thận trọng khi tăng đột ngột lượng đậu đỗ. Việc bổ sung quá nhanh đạm thực vật nhiều chất xơ có thể gây đầy hơi, khó tiêu và chướng bụng.

Hướng dẫn thực hành: Cách chọn, chế biến và phân bổ đạm mỗi ngày

Để duy trì khối cơ bắp săn chắc mà vẫn giữ cho khớp êm dịu, nam giới bị gút có thể áp dụng các bước lựa chọn và chế biến thực phẩm sau:

Về nhóm sữa và trứng, nên uống 1 đến 2 ly sữa tươi không đường tách béo hoặc sử dụng sữa chua ít béo mỗi ngày ^[1]. Trứng có thể dùng từ 3 đến 4 quả mỗi tuần, ưu tiên cách luộc hoặc hấp thay vì chiên ngập dầu mỡ.

Về nhóm đạm thực vật, hãy đưa đậu phụ, đậu nành, đậu xanh, đậu đỏ và đậu lăng vào thực đơn luân phiên giữa các bữa ăn. Cách chế biến tốt nhất là hấp, nấu canh thanh đạm hoặc luộc chín mềm. Tránh chiên rán ngập dầu mỡ hoặc nấu cùng với mỡ động vật đậm đặc.

Về cách kết hợp tổng thể, nên phối hợp đạm thực vật cùng nhiều rau xanh và trái cây tươi để tối ưu hóa quá trình kiềm hóa nước tiểu, hỗ trợ thận đào thải axit uric tốt nhất ^[5]. Luôn duy trì thói quen uống đủ nước lọc rải rác trong ngày nhằm hỗ trợ bàng quang tống xuất cặn lắng liên tục.

Người bệnh nên kiểm tra định kỳ nồng độ axit uric máu và thông báo cho bác sĩ điều trị về chế độ ăn uống của mình để có những điều chỉnh phù hợp nhất cho từng giai đoạn bệnh.