Nhiều nam giới khi gặp khó khăn trong việc có con thường mang tâm lý tự ti và có xu hướng tự tìm kiếm các loại thảo dược truyền miệng nhằm cứu vãn tình thế. Trong số đó, chiết xuất hạt dẻ ngựa (Horse Chestnut) chứa hoạt chất chính là aescin đang được nhiều diễn đàn sức khỏe ca tụng như một giải pháp thần kỳ giúp co tĩnh mạch và tăng chất lượng tinh binh.
Tuy nhiên, câu trả lời dựa trên các dữ liệu y học thực chứng là: Hiện nay chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học lâm sàng đáng tin cậy nào chứng minh việc uống hạt dẻ ngựa hay bổ sung hoạt chất aescin có thể khắc phục được tình trạng giãn tĩnh mạch thừng tinh hoặc phục hồi chất lượng tinh trùng ở nam giới hiếm muộn. Giãn tĩnh mạch thừng tinh là một tổn thương giải phẫu thực thể gây ứ trệ máu và làm rối loạn sâu sắc môi trường nuôi dưỡng tinh trùng, không thể chỉ giải quyết bằng việc uống các sản phẩm bổ trợ mạch máu thông thường.
Nỗi lo suy giảm sinh sản và trào lưu tự dùng hạt dẻ ngựa
Hiếm muộn được định nghĩa là tình trạng các cặp đôi không thể thụ thai tự nhiên sau ít nhất một năm quan hệ tình dục đều đặn mà không sử dụng các biện pháp tránh thai [1]. Rối loạn các chỉ số tinh dịch là nguyên nhân liên quan đến nam giới trong khoảng 50% các cặp vợ chồng hiếm muộn [2]. Khi phát hiện bản thân gặp trục trặc, nhiều quý ông e ngại đến các cơ sở y tế chuyên khoa để thăm khám mà vội vàng tìm đến các thực phẩm chức năng được quảng cáo rầm rộ trên mạng xã hội.
Hạt dẻ ngựa và hoạt chất aescin từ lâu đã được ứng dụng trong việc hỗ trợ giảm các triệu chứng suy giãn tĩnh mạch chi dưới nhờ đặc tính hỗ trợ thành mạch. Từ tác dụng này, nhiều người đã suy diễn sai lầm rằng loại thảo dược này cũng có thể làm tiêu biến búi tĩnh mạch thừng tinh bị giãn ở bìu nam giới. Lời đồn thổi này khiến không ít quý ông chậm trễ trong việc tiếp cận các biện pháp điều trị chuyên khoa chuẩn mực, làm lỡ đi khoảng thời gian vàng để cải thiện khả năng sinh sản của bản thân.
Hạt dẻ ngựa và aescin có thực sự cải thiện tinh trùng?
Trên thực tế, cơ chế sinh bệnh học của giãn tĩnh mạch thừng tinh phức tạp hơn rất nhiều so với tình trạng suy tĩnh mạch ngoại biên đơn thuần. Giãn tĩnh mạch thừng tinh tạo ra hiện tượng ứ máu cục bộ, gia tăng áp lực mạch máu tinh hoàn và kích hoạt chuỗi phản ứng gây stress oxy hóa làm hủy hoại tế bào sinh tinh [3]. Bệnh lý này còn gây ra dòng trào ngược của các chất chuyển hóa độc hại từ tĩnh mạch thượng thận đổ về tĩnh mạch thận trái và tinh hoàn [2].
Các dữ liệu nghiên cứu khoa học chính thống về hiếm muộn nam hiện nay hoàn toàn không ghi nhận aescin có khả năng đảo ngược được các tổn thương thực thể nói trên. Việc tự ý sử dụng hạt dẻ ngựa không những không giúp thu nhỏ búi tĩnh mạch bị giãn mà còn không đem lại bất kỳ cải thiện nào được đo lường đối với các thông số tinh dịch đồ. Nam giới tin tưởng mù quáng vào các sản phẩm chưa được kiểm chứng có thể đối mặt với nguy cơ biến chứng và làm tổn thương tinh hoàn tiến triển nặng nề hơn theo thời gian.
Gánh nặng giãn tĩnh mạch thừng tinh đối với nam giới hiếm muộn
Giãn tĩnh mạch thừng tinh là một trong những nguyên nhân phổ biến hàng đầu nhưng hoàn toàn có thể can thiệp điều trị được ở nam giới vô sinh [3]. Tình trạng này xuất hiện ở hơn 40% nam giới vô sinh nguyên phát và con số này có xu hướng gia tăng theo tuổi tác [3]. Một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2021 cho thấy tỷ lệ mắc giãn tĩnh mạch thừng tinh ở nam giới gặp vấn đề hiếm muộn cao gấp đôi so với người bình thường [2]. Đáng chú ý, một nghiên cứu vào năm 2011 được tổng hợp đã chỉ ra rằng giãn tĩnh mạch thừng tinh là thủ phạm chịu trách nhiệm cho 42,7% các trường hợp vô sinh ở nam giới [2].
Tỷ lệ mắc bệnh trong cộng đồng nam giới nói chung cũng không hề nhỏ khi chiếm khoảng 15% đến 20% dân số [4], [5]. Tuy nhiên, khi chuyển sang nhóm nam giới bị vô sinh thứ phát, tỷ lệ xuất hiện của giãn tĩnh mạch thừng tinh có thể tăng vọt lên tới 80% [4]. Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện từ tháng 10/2012 đến tháng 12/2015 trên 5.447 bệnh nhân nam điều trị hiếm muộn tại Bệnh viện trực thuộc Đại học Y Quảng Đông cho thấy tỷ lệ mắc giãn tĩnh mạch thừng tinh là 26,2% (tương đương 1.429 người) [1]. Nhóm bệnh nhân này thường có kích thước tinh hoàn nhỏ hơn và tần suất bất thường ở mào tinh hoàn cao hơn đáng kể [1].
Bằng chứng khoa học về sự suy thoái tinh dịch và hình thái tinh trùng
Nhiệt độ bìu tăng cao là một trong những cơ chế hủy hoại trực tiếp quá trình sinh tinh của bệnh lý này. Một nghiên cứu công bố năm 1990 trên 55 nam giới thuộc các cặp đôi vô sinh và 17 người hiến tinh trùng khỏe mạnh đã ghi nhận nhiệt độ bìu bên trái ở nhóm nam giới vô sinh có giãn tĩnh mạch thừng tinh cao hơn rõ rệt so với các nhóm còn lại [6]. Sự tăng nhiệt kéo dài này khiến cho tinh hoàn không duy trì được môi trường mát mẻ vốn là điều kiện bắt buộc để sản xuất tinh trùng khỏe mạnh [6], [2].
Nghiên cứu tại miền Nam Trung Quốc trên 5.447 bệnh nhân bằng phân tích hồi quy tuyến tính đa biến đã chỉ ra rằng, giãn tĩnh mạch thừng tinh liên quan độc lập với sự sụt giảm thể tích tinh dịch, mật độ tinh trùng, tỷ lệ tinh trùng có hình thái bình thường, độ di động, tổng số lượng tinh trùng và số lượng tinh trùng di động tiến tới [1]. Một nghiên cứu năm 2005 so sánh tinh dịch của 98 nam giới vô sinh bị giãn tĩnh mạch thừng tinh với 130 người hiến tinh trùng bình thường cũng cho thấy tỷ lệ tinh trùng có hình thái bình thường và khả năng di động tiến tới giảm đi rõ rệt [7]. Đặc biệt, dị tật phần đầu được quan sát là dạng bất thường tinh trùng chiếm ưu thế nhất ở nhóm bệnh nhân này [7]. Ngoài ra, tỷ lệ tinh trùng dạng thon nhọn, kéo dài và chưa trưởng thành cũng cao hơn hẳn ở người có giãn tĩnh mạch thừng tinh [6].
Tổn thương đứt gãy DNA và chất nhiễm sắc: Nguy cơ tiềm ẩn
Không chỉ làm biến dạng hình thể bên ngoài, giãn tĩnh mạch thừng tinh còn tác động sâu sắc đến cấu trúc di truyền bên trong của tinh trùng. Giãn tĩnh mạch thừng tinh làm suy giảm chất lượng tinh dịch lẫn tính toàn vẹn của DNA tinh trùng, từ đó kéo giảm tỷ lệ thụ thai và tỷ lệ trẻ sinh sống [3]. Căng thẳng oxy hóa được xem là cơ chế cốt lõi gây ra những tổn hại DNA nghiêm trọng này [3].
Một nghiên cứu vào năm 2008 khảo sát trên 60 nam giới được chia đều thành 3 nhóm (20 nam giới vô sinh có giãn tĩnh mạch thừng tinh, 20 nam giới vô sinh có tinh dịch bất thường và 20 nam giới bình thường) đã đánh giá chi tiết tính toàn vẹn của chất nhiễm sắc bằng các kỹ thuật nhuộm tế bào học [5]. Kết quả kiểm tra bằng các phương pháp nhuộm xanh aniline, toluidine blue, chromomycin A3 và acridine orange đều cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm [5]. Nhóm nam giới có giãn tĩnh mạch thừng tinh chứa tỷ lệ tinh trùng có DNA bất thường và chất nhiễm sắc chưa trưởng thành cao hơn hẳn so với người bình thường và cả người vô sinh không kèm giãn mạch [5]. Tình trạng chất nhiễm sắc kém cô đặc này là một trong những nguyên nhân trực tiếp dẫn tới vô sinh [5].
Can thiệp y khoa: Những phương pháp đã được nghiên cứu chứng thực
Trái ngược hoàn toàn với việc dùng hạt dẻ ngựa không mang lại kết quả, y học hiện đại đã chứng minh các can thiệp xử lý giãn tĩnh mạch thừng tinh mang lại sự cải thiện vượt trội. Đồng thuận y khoa hiện nay khẳng định việc sửa chữa, điều trị giãn tĩnh mạch thừng tinh giúp cải thiện chất lượng tinh dịch và phục hồi DNA tinh trùng, đồng thời làm tăng tỷ lệ mang thai tự nhiên cũng như kết quả hỗ trợ sinh sản [3].
Nghiên cứu năm 2014 đánh giá trên 50 nam giới vô sinh có giãn tĩnh mạch thừng tinh độ 3 được can thiệp bằng phương pháp thuyên tắc mạch [8]. Sau 3 tháng theo dõi, tổng số lượng tinh trùng trung bình đã tăng ngoạn mục từ 25,5 triệu lên 78 triệu [8]. Độ di động của tinh trùng cũng cải thiện từ 31,5% lên 45% [8]. Nồng độ alpha-glucosidase (một loại protein đặc hiệu từ mào tinh hoàn) tăng từ 61,7 U lên 84,7 U, đồng thời lượng giọt bào tương tinh trùng bất thường giảm từ 14,2% xuống 11,0%, chứng minh chức năng sinh học của mào tinh và tinh hoàn đã phục hồi đáng kể sau thủ thuật [8].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2018 trên 30 nam giới hiếm muộn có giãn tĩnh mạch thừng tinh từ độ 1 đến độ 3 đã chứng minh hiệu quả của phẫu thuật vi phẫu [4]. Sau 3 tháng phẫu thuật thắt tĩnh mạch thừng tinh vi phẫu, bệnh nhân ghi nhận sự cải thiện có ý nghĩa thống kê trên cả 4 xét nghiệm chức năng tinh trùng (nhuộm aniline blue, toluidine blue, chromomycin A3 và xét nghiệm TUNEL) [4]. Phẫu thuật cũng mang lại tác động tích cực đối với các chỉ số tinh dịch đồ thông thường, trong đó những bệnh nhân mắc bệnh ở phân độ cao ghi nhận mức độ cải thiện rõ rệt hơn [4].
Những hiểu lầm phổ biến khi điều trị giãn tĩnh mạch thừng tinh
Một trong những sai lầm phổ biến nhất của nam giới là tin rằng giãn tĩnh mạch thừng tinh ở mức độ nhẹ thì chỉ cần uống thảo dược như hạt dẻ ngựa hay bôi thuốc ngoài da là có thể tự khỏi. Giãn tĩnh mạch thừng tinh xuất phát từ khiếm khuyết ở hệ thống van tĩnh mạch hoặc sự gia tăng áp lực tĩnh mạch kéo dài, hoàn toàn không có khả năng tự phục hồi bằng các loại nước uống thảo mộc thông thường.
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chất lượng tinh trùng chỉ bị ảnh hưởng bởi thói quen sinh hoạt và chỉ cần bồi bổ dinh dưỡng là đủ. Mặc dù các yếu tố lối sống như hút thuốc lá, béo phì, uống rượu bia, dùng chất kích thích và căng thẳng tâm lý thực sự gây hại cho chất lượng tinh trùng [2], nhưng chúng không thể xóa bỏ tác hại do ứ trệ mạch máu gây ra. Bệnh nhân có thể duy trì lối sống lành mạnh, song song đó vẫn bắt buộc phải xử lý triệt để nguyên nhân cơ học gây ứ trệ nhiệt độ và độc chất ở bìu [2].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Nam giới khi phát hiện bìu xuất hiện các búi tĩnh mạch ngoằn ngoèo như búi giun, kèm theo cảm giác căng tức nặng nề hoặc nhận thấy tinh hoàn một bên bị teo nhỏ cần lập tức đến các bệnh viện chuyên khoa nam học [1]. Bệnh nhân tuyệt đối không được tự ý đặt mua các chế phẩm chứa chiết xuất hạt dẻ ngựa hoặc các loại viên uống trôi nổi trên mạng để tự điều trị tại nhà. Hạt dẻ ngựa khi dùng không đúng cách có thể gây ra các tác dụng phụ về tiêu hóa, ngộ độc hoặc tương tác với một số loại thuốc khác.
Những nam giới lớn tuổi, người có chỉ số khối cơ thể (BMI) cao hoặc người nghiện thuốc lá cần phải cẩn trọng gấp bội vì đây là những yếu tố cộng hưởng làm tăng nặng tình trạng hiếm muộn [2]. Khi có bệnh nền hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị toàn thân, nam giới bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ trợ nào để tránh làm suy giảm thêm chức năng sinh sản.
Lời khuyên giúp nam giới bảo vệ sức khỏe sinh sản đúng cách
Thay vì trông chờ vào những phương thuốc truyền miệng chưa được khoa học kiểm chứng, nam giới gặp trục trặc sinh sản cần chủ động thăm khám toàn diện. Việc đánh giá tổn thương DNA tinh trùng và phân tích tinh dịch đồ theo tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) là những công cụ vô cùng nhạy bén và thiết thực giúp đánh giá chính xác mức độ tổn hại do giãn tĩnh mạch thừng tinh gây ra [3], [7]. Các xét nghiệm chức năng tinh trùng hiện đại cũng giúp dự đoán chính xác khả năng thành công trước và sau can thiệp y khoa [4].
Song song với việc tuân thủ phác đồ điều trị chuyên khoa của bác sĩ nam học, việc điều chỉnh thói quen sinh hoạt hàng ngày đóng vai trò hỗ trợ vô cùng tích cực. Nam giới nên từ bỏ thuốc lá vì hút thuốc làm tăng nguy cơ tổn hại tinh binh và suy giảm khả năng thụ thai [2]. Bên cạnh đó, kiểm soát cân nặng hợp lý, hạn chế tối đa rượu bia, tránh ngồi lâu một chỗ trong môi trường nóng bức, không mặc đồ lót quá chật và giảm thiểu căng thẳng sẽ tạo điều kiện tốt nhất để nuôi dưỡng tế bào sinh tinh [2].
Tóm lại, hạt dẻ ngựa hay hoạt chất aescin hoàn toàn không phải là giải pháp điều trị cho nam giới hiếm muộn do giãn tĩnh mạch thừng tinh. Để bảo vệ thiên chức làm cha, người bệnh cần sáng suốt lựa chọn các phương pháp can thiệp y khoa chính thống đã được khoa học chứng minh hiệu quả. Một thái độ chủ động thăm khám sớm kết hợp với lối sống lành mạnh sẽ là chìa khóa an toàn và bền vững nhất cho sức khỏe sinh sản nam giới.