Nhiều người thừa cân thường tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn ép cân nhanh mà không phải ăn kiêng khắt khe. Trong số đó, Hoodia gordonii – loài cây mọng nước có nguồn gốc từ vùng Nam Phi – từng được quảng bá rầm rộ như một cứu cánh ức chế cảm giác thèm ăn [2, 3]. Không ít người mắc bệnh huyết áp cao cũng tò mò liệu thảo dược này có an toàn để siết cân hay không.

Câu trả lời dứt khoát từ bằng chứng khoa học hiện tại là: Người bị cao huyết áp tuyệt đối không nên dùng Hoodia để giảm cân. Thảo dược này không những không đem lại hiệu quả giảm mỡ rõ rệt trên lâm sàng mà còn gây tác dụng phụ nguy hiểm là làm tăng huyết áp và tăng nhịp tim thứ phát [1, 2].

Bối cảnh và cơn sốt tìm kiếm thảo dược siết cân

Thừa cân và béo phì đang trở thành một vấn đề y tế cộng đồng nghiêm trọng trên toàn cầu, với tỷ lệ tử vong liên quan đến thừa cân ngày càng gia tăng [1]. Nhu cầu tìm kiếm các liệu pháp hỗ trợ giảm béo là rất lớn, tuy nhiên các thuốc điều trị béo phì được phê duyệt chính thức hiện nay còn rất hạn chế do nhiều hoạt chất trước đây bộc lộ tác dụng phụ nghiêm trọng [1]. Chính khoảng cách giữa nhu cầu siết cân và số lượng thuốc được cấp phép ít ỏi đã thúc đẩy người tiêu dùng đổ xô tìm đến các sản phẩm tự nhiên trôi nổi [1].

Trong bối cảnh đó, loài cây mọng nước Hoodia gordonii thuộc họ La bố ma (Apocynaceae) đã nổi lên như một hiện tượng [1]. Loài cây này vốn được người thổ dân sinh sống tại khu vực phía nam châu Phi nhai nhằm mục đích kiềm chế cơn đói và khát trong những chuyến săn bắn dài ngày [2, 3]. Nhiều nhà sản xuất thực phẩm chức năng đã nhanh chóng nắm bắt đặc tính này để tung ra thị trường vô số chế phẩm hỗ trợ giảm béo với lời hứa hẹn ức chế thèm ăn [1].

Tuy nhiên, đằng sau những lời tiếp thị hào nhoáng, bằng chứng khoa học chứng minh hiệu quả và mức độ an toàn của Hoodia trên cơ thể người thực tế lại vô cùng khan hiếm [2, 5]. Sự thiếu hụt nghiên cứu tin cậy kết hợp cùng tâm lý chuộng thảo dược thiên nhiên đã khiến nhiều người, đặc biệt là những người có sẵn bệnh lý tim mạch, vô tình đặt mình vào rủi ro sức khỏe lớn [1, 2].

Cơ chế tác động: Tại sao Hoodia làm tăng huyết áp và nhịp tim?

Các nghiên cứu dược lý đã chỉ ra rằng tác động tiêu cực của Hoodia đối với hệ tuần hoàn xuất phát từ hoạt tính cường giao cảm của các hoạt chất bên trong nó [2, 3]. Hoạt tính này kích thích trực tiếp và gián tiếp lên hệ thống thần kinh tự chủ điều hòa tim mạch, dẫn tới hiện tượng tăng huyết áp và thúc đẩy tần số tim đập nhanh hơn [2, 3].

Một nghiên cứu công bố năm 2013 nhằm tìm hiểu cơ chế gây tác dụng phụ tim mạch của sản phẩm chứa Hoodia gordonii đã tiến hành thử nghiệm trên các vòng cơ trơn tử cung cô lập của chuột [1]. Kết quả ghi nhận tác dụng làm giãn cơ trơn của sản phẩm được trung gian chủ yếu thông qua các thụ thể beta-adrenergic [1]. Các nhà khoa học kết luận rằng tác động tim mạch quan sát thấy trên thực tế có liên quan trực tiếp đến các thành phần hóa học tự nhiên hiện diện trong chính loài cây này chứ không đơn thuần do pha trộn tạp chất [1].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên động vật cũng cho thấy chiết xuất loài cây này có khả năng can thiệp sâu sắc vào hệ thống monoamine của hệ thần kinh trung ương [2]. Khi dùng cho chuột, chiết xuất thực vật này làm biến đổi hoạt động của hệ thống dẫn truyền thần kinh noradrenergic, dopaminergic và serotonergic [2]. Việc làm gia tăng các chất trung gian như norepinephrine đã góp phần giải thích rõ hơn tình trạng cường giao cảm, thúc đẩy mạch máu co thắt và tim tăng tốc độ co bóp [2].

Các nghiên cứu lâm sàng và thực nghiệm nói lên điều gì?

Để đánh giá tính an toàn và khả năng kiểm soát cân nặng thực tế, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, đối chứng giả dược có can thiệp ngẫu nhiên đã được tiến hành vào năm 2011 trên người [3]. Thử nghiệm được đăng ký trên hệ thống ClinicalTrials.gov với mã định danh NCT01306422, quy tụ đối tượng tham gia là những phụ nữ thừa cân khỏe mạnh và được phân tầng theo tỷ lệ mỡ cơ thể [3].

Quy trình nghiên cứu diễn ra nghiêm ngặt trong điều kiện nội trú tại bệnh viện để đảm bảo độ chuẩn xác [3]. Sau giai đoạn khởi động kéo dài 4 ngày, các tình nguyện viên bước vào đợt can thiệp liên tục trong 15 ngày [3]. Nhóm can thiệp gồm 25 phụ nữ được chỉ định dùng chiết xuất tinh chế của Hoodia gordonii (HgPE) với liều lượng 1110 mg mỗi lần, ngày 2 lần (pha trong thức uống sữa chua) vào thời điểm 1 giờ trước bữa ăn sáng và bữa ăn tối [3]. Nhóm đối chứng gồm 24 phụ nữ sử dụng giả dược có hình thức tương đương theo lịch trình giống hệt [3]. Cả hai nhóm đều được ăn tự do theo thực đơn chuẩn hóa của bệnh viện [3].

Kết quả sau 15 ngày theo dõi cho thấy sự khác biệt đáng lo ngại giữa hai nhóm [3]:

  • Về tính an toàn sinh hiệu: Nhóm sử dụng chiết xuất HgPE có sự gia tăng có ý nghĩa thống kê (P < 0.05) về các chỉ số huyết áp, mạch và nhịp tim so với nhóm dùng giả dược [3]. Đồng thời, các xét nghiệm cận lâm sàng cũng ghi nhận sự tăng vọt có ý nghĩa thống kê (P < 0.05) của men phosphatase kiềm và bilirubin huyết thanh, gợi ý dấu hiệu gánh nặng chuyển hóa hoặc ảnh hưởng đến gan [3].
  • Về khả năng dung nạp: Sản phẩm chứa chiết xuất HgPE dung nạp kém hơn hẳn so với giả dược, gây ra nhiều đợt buồn nôn, nôn ói và rối loạn cảm giác ở da trên các đối tượng sử dụng [3].
  • Về hiệu quả giảm cân: Điểm gây thất vọng lớn nhất là lượng calo tiêu thụ tự do và cân nặng cơ thể trung bình giữa nhóm dùng chiết xuất thảo dược và nhóm giả dược không hề có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (P > 0.05) [3].

Nghiên cứu trên động vật công bố năm 2015 trên chuột qua thử nghiệm bơi cưỡng bức (FST) cũng xác nhận tác động kích thích thần kinh của thảo dược này [2]. Chuột được cho uống chiết xuất Hoodia gordonii ở các mức liều 25 mg/kg và 50 mg/kg theo cả hai hình thức dùng cấp tính và dùng lặp lại trong 15 ngày [2]. Phân tích hóa thần kinh sau dùng mạn tính cho thấy nồng độ serotonin, norepinephrine và dopamine trong thể vân của não chuột đều tăng lên rõ rệt, khẳng định loài cây này có khả năng kích hoạt phản ứng giao cảm mạnh mẽ [2].

Hiệu quả siết cân mơ hồ nhưng rủi ro tim mạch rõ rệt

Trước đây, một vài nghiên cứu sơ khai trên động vật từng cho rằng chiết xuất của loài thảo mộc này có thể làm giảm lượng thức ăn đưa vào cơ thể và hạ trọng lượng [3]. Giả thuyết được đưa ra là hợp chất glycoside oxypregnane có tên P57 kích thích sản xuất ATP ở vùng dưới đồi, từ đó truyền tín hiệu no giả tạo [1].

Tuy nhiên, khoảng cách từ mô hình động vật đến ứng dụng lâm sàng ở con người là rất lớn. Thử nghiệm chuẩn hóa trên người kéo dài 15 ngày đã chỉ ra rằng tác dụng ức chế nạp năng lượng và giảm cân trên người là không có ý nghĩa thống kê so với giả dược [3]. Điều đó đồng nghĩa với việc lợi ích sinh học kỳ vọng của thảo dược này hoàn toàn chưa được chứng minh một cách vững chắc [3].

Trái lại, các nguy cơ sức khỏe xảy ra lại rất rõ rệt và xuất hiện nhanh chóng chỉ sau một thời gian ngắn dùng [3]. Hiện tượng tăng huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương cùng với nhịp tim tăng nhanh là phản ứng bất lợi trực tiếp [1, 2]. Đối với một người đang tìm kiếm giải pháp siết cân, việc đánh đổi hệ tuần hoàn lấy một hoạt chất không giúp giảm mỡ là một sự mạo hiểm không hề đáng có.

Cảnh báo từ các cơ quan quản lý y tế quốc tế

Tính an toàn yếu kém của các chế phẩm từ cây Hoodia đã thu hút sự giám sát chặt chẽ từ giới chức y tế. Một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2020 về Hệ thống Cảnh báo Nhanh về Thực phẩm và Thức ăn Chăn nuôi của Châu Âu (RASFF) giai đoạn 1988–2019 đã đưa ra những báo cáo đáng chú ý [4].

Theo hệ thống RASFF, chiết xuất từ Hoodia gordonii cùng với một số dược liệu khác bị xếp vào nhóm các sản phẩm không được cấp phép, xuất hiện liên tục trong danh mục cảnh báo thực phẩm bổ sung giảm cân trái phép [4]. Chiết xuất này chưa hề được cấp phép như một "thực phẩm mới" (novel food) theo các quy định nghiêm ngặt của Liên minh châu Âu, bởi mức độ an toàn của nó chưa từng được chứng minh bằng khoa học [4]. Các tài liệu quản lý dược phẩm và thực phẩm liên tục nhấn mạnh nguy cơ làm tăng huyết áp và nhịp tim từ các sản phẩm chứa loài cây này [4].

Hơn nữa, người tiêu dùng rất khó xác định được độ tinh khiết cũng như hàm lượng thực tế của các loại bột hoặc viên uống Hoodia trôi nổi trên mạng internet. Việc sử dụng các chế phẩm không được kiểm định chất lượng càng nhân đôi nguy cơ đối với sức khỏe tim mạch của người bệnh [4].

Ai cần tuyệt đối tránh xa loài cây này?

Dựa trên dữ liệu nghiên cứu về sự tăng huyết áp, nhịp mạch và kích hoạt giao cảm [1, 2], các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt tránh xa Hoodia:

  • Người bị cao huyết áp: Bất kể huyết áp của bạn đang ở giai đoạn tiền tăng huyết áp, giai đoạn 1 hay đang được kiểm soát ổn định bằng thuốc, các thành phần kích thích tim mạch trong thảo dược này có thể làm mất kiểm soát chỉ số huyết áp, gây cơn tăng huyết áp kịch phát [1, 2].
  • Người mắc bệnh mạch vành, thiếu máu cơ tim hoặc tiền sử nhồi máu cơ tim: Tác dụng làm tăng nhịp tim và huyết áp sẽ buộc cơ tim phải làm việc nhiều hơn, tiêu thụ oxy cao hơn, dễ kích hoạt các cơn đau thắt ngực [3].
  • Người bị rối loạn nhịp tim: Tác động cường giao cảm qua trung gian thụ thể beta-adrenergic có thể làm trầm trọng thêm các đợt tim đập nhanh hoặc các rối loạn nhịp nguy hiểm [1, 2].
  • Người có men gan cao hoặc suy giảm chức năng gan: Việc chỉ số bilirubin và phosphatase kiềm tăng lên đáng kể sau khi dùng chiết xuất thảo dược đòi hỏi người có bệnh gan phải thận trọng tối đa [3].
  • Người đang dùng thuốc hướng thần hoặc thuốc điều trị trầm cảm: Vì loài cây này có khả năng biến đổi các chất dẫn truyền monoamine (norepinephrine, dopamine, serotonin), việc tự ý kết hợp có thể gây tương tác bất lợi với các thuốc điều trị thần kinh [2].

Áp dụng thực tế: Phương pháp kiểm soát cân nặng an toàn cho người cao huyết áp

Siết cân đối với người có bệnh lý nền đòi hỏi sự kiên nhẫn và tuân thủ các nguyên tắc y khoa, thay vì phụ thuộc vào các hoạt chất ức chế cảm giác đói nguy hiểm [1, 2]. Nếu bạn đang có huyết áp cao và muốn giảm mỡ, hãy áp dụng các nguyên tắc chuẩn mực sau:

  1. Thâm hụt calo tự nhiên qua dinh dưỡng Thay vì tìm cách ép cơ thể nhịn ăn bằng chất kích thích, hãy chủ động cắt giảm calo thông qua việc tăng cường lượng rau xanh nhiều chất xơ, tiêu thụ protein nạc và kiểm soát khẩu phần tinh bột tinh chế. Chế độ ăn giảm lượng muối (natri) không chỉ hỗ trợ kiểm soát huyết áp mà còn giảm tích trữ nước dưới da, tạo cảm giác người nhẹ nhõm hơn.

  2. Vận động thể chất phù hợp với tim mạch Người tăng huyết áp nên ưu tiên các bài tập cardio cường độ vừa phải như đi bộ nhanh, đạp xe nhẹ nhàng hoặc bơi lội với thời lượng 30–45 phút mỗi ngày. Các bài tập này vừa giúp tiêu hao năng lượng, vừa có tác dụng hỗ trợ hạ huyết áp tự nhiên và rèn luyện độ dẻo dai cho thành mạch. Cần tránh các động tác nín thở gồng sức quá mức có thể làm huyết áp tăng vọt tức thời.

  3. Giám sát các chỉ số cơ thể đều đặn Thường xuyên tự đo huyết áp tại nhà bằng máy đo bắp tay vào các khung giờ cố định. Nếu có ý định thay đổi chế độ ăn, cường độ tập luyện hoặc sử dụng bất kỳ thực phẩm bổ sung nào, hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa tim mạch trước khi thực hiện.

Tóm lại, Hoodia không phải là giải pháp giảm cân thần kỳ, mà ngược lại là một yếu tố nguy cơ trực tiếp gây tăng huyết áp và thúc đẩy nhịp tim [1, 2]. Người bệnh cần tỉnh táo trước các quảng cáo thực phẩm siết cân, kiên trì theo đuổi lối sống lành mạnh và phối hợp chặt chẽ với nhân viên y tế để bảo vệ an toàn cho trái tim.