Nam giới trên 50 tuổi có nên tự ý uống viên bổ sung sắt?

Nhiều nam giới bước qua tuổi trung niên thường có thói quen mua các loại vitamin tổng hợp hoặc thuốc bổ máu chứa sắt để uống khi cảm thấy mệt mỏi, uể oải. Quan niệm "uống vi chất bổ sung luôn tốt cho cơ thể" khiến không ít người tự ý dùng thêm sắt kéo dài mà không qua thăm khám.

Tuy nhiên, câu trả lời từ các chuyên gia y tế là: Nam giới trên 50 tuổi tuyệt đối không nên tự ý uống viên bổ sung sắt khi chưa có xét nghiệm xác định thiếu máu do thiếu sắt. Việc bổ sung thừa sắt ở nhóm tuổi này không mang lại lợi ích bồi bổ, ngược lại còn đối mặt với rủi ro tích tụ kim loại nặng gây tổn thương gan, mạch máu và tim mạch.

Vì sao nam giới lớn tuổi rất dễ bị ứ đọng sắt?

Khác với phụ nữ tiền mãn kinh bị mất máu định kỳ qua chu kỳ kinh nguyệt, cơ thể nam giới trưởng thành không có cơ chế tự nhiên để chủ động thải trừ lượng sắt dư thừa ^[1]. Nam giới ở mọi giai đoạn của cuộc đời đều cần thận trọng trước nguy cơ ứ đọng sắt ^[1]. Khi lượng sắt nạp vào vượt quá nhu cầu tạo máu, cơ thể sẽ lưu trữ chúng tại các cơ quan nội tạng, đặc biệt là gan và cơ tim [3, 6].

Cơ chế điều hòa ruột có thể ức chế sự hấp thu sắt khi cơ thể đang dư thừa hoặc nhiễm trùng ^[2]. Tuy nhiên, nếu tiếp tục nạp sắt liều cao qua thực phẩm chức năng hoặc đường tiêm truyền, hàng rào này bị vượt qua. Khi đó, sắt tự do không gắn transferrin sẽ xuất hiện trong máu, kích hoạt chuỗi phản ứng stress oxy hóa ^[3]. Quá trình này đẩy nhanh phản ứng peroxy hóa lipid màng tế bào, gây độc tế bào gan và tổn hại chức năng thành mạch ^[3].

Sắt dư thừa đe dọa tim mạch và mạch máu ra sao?

Tại hệ tuần hoàn, tình trạng thừa sắt được ghi nhận là yếu tố làm tăng nguy cơ biến chứng tim mạch trong quần thể nói chung ^[2]. Quá tải sắt thúc đẩy quá trình oxy hóa hạt mỡ lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL) và gây rối loạn chức năng nội mô mạch máu ^[2]. Tình trạng này có thể thúc đẩy tiến trình xơ vữa động mạch thông qua stress oxy hóa kéo dài, làm tăng nguy cơ tổn thương mạch máu và bệnh lý thận ^[3].

Trên mô hình thực nghiệm động vật năm 2004, tình trạng quá tải sắt (tiêm phúc mạc 5 ngày/tuần trong 4 đến 13 tuần) đã làm gia tăng tỷ lệ tử vong, gây rối loạn chức năng tâm thu và tâm trương của tim, tụt huyết áp và chậm nhịp tim ^[4]. Nồng độ sắt tích tụ cao tại cơ tim kích hoạt phản ứng peroxy hóa lipid, làm giảm nồng độ glutathione nội sinh và gây xơ hóa mô kẽ tim ^[4].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2020 trên chuột Wistar đực cho thấy quá tải sắt mạn tính (tiêm 100 mg/kg/ngày trong 4 tuần) đã làm mất đi tác dụng bảo vệ mạch máu của bài tập thể dục nhịp điệu ^[5]. Bình thường, tập luyện 60 phút/ngày trong 8 tuần giúp tăng cường oxit nitric (NO) và giảm co thắt động mạch chủ. Tuy nhiên, sự lắng đọng sắt tại gan, động mạch chủ và cơ bắp chân đã triệt tiêu hoàn toàn khả năng chống co mạch và phản ứng chống oxy hóa từ bài tập ^[5].

Tác động tiêu cực tới gan và cân bằng vi chất

Gan là cơ quan chính lưu trữ sắt dưới dạng ferritin. Khi lượng sắt tích tụ vượt quá ngưỡng lưu trữ an toàn, stress oxy hóa sẽ làm biến đổi chức năng gan [5, 6].

Đáng chú ý, nồng độ sắt tăng cao còn trực tiếp cản trở sự hấp thu và chuyển hóa các vi chất thiết yếu khác. Một nghiên cứu năm 2001 trên chuột ăn khẩu phần giàu sắt cho thấy:

• Khi đồng trong khẩu phần ở mức 2,0 mg/kg, nồng độ sắt cao đã làm giảm đồng tại gan và tim (p<0.008), giảm ceruloplasmin huyết tương, đồng thời làm tăng nồng độ sắt tại gan và cholesterol huyết tương (p<0.02) ^[6].
• Khi hàm lượng đồng trong thức ăn tăng lên 2,5 mg/kg, chế độ ăn nhiều sắt vẫn làm giảm nồng độ đồng trong tim, huyết tương (p<0.04) và tăng tích lũy sắt tại gan (p=0.001) ^[6]. Điều này chứng minh quá tải sắt làm tăng nhu cầu đồng của cơ thể và có thể kích phát bệnh lý tim mạch thứ phát do thiếu hụt đồng nhẹ ^[6].

Giới hạn của bằng chứng và các dữ liệu trái chiều

Mặc dù các mô hình thực nghiệm và quan sát lâm sàng cho thấy sắt dư thừa gây độc tế bào, mối liên hệ giữa nồng độ tích trữ sắt và bệnh tim mạch trên người lớn tuổi vẫn ghi nhận một số kết quả không đồng nhất [4, 8].

Nghiên cứu đoàn hệ Health Professionals Follow-up Study công bố năm 2001 theo dõi 38.244 nam giới không mắc bệnh tim mạch từ năm 1992 trong suốt 4 năm ^[7]. Các nhà khoa học đã ghi nhận 328 ca nhồi máu cơ tim không tử vong và 131 ca tử vong do mạch vành ^[7]. Mặc dù số lần hiến máu trọn đời giúp giảm ferritin huyết tương, nhưng việc hiến máu từ 30 lần trở lên không làm giảm nguy cơ nhồi máu cơ tim so với người chưa từng hiến máu (RR hiệu chỉnh tuổi là 1,2; khoảng tin cậy 95%: 0,8 - 1,8) ^[7]. Kết quả này cho thấy việc chủ động rút bớt kho dự trữ sắt không làm hạ thấp nguy cơ bệnh tim mạch vành ở nam giới khỏe mạnh ^[7].

Tương tự, nghiên cứu năm 2011 trên 150 nam giới được sàng lọc di truyền cho thấy nhóm 51 bệnh nhân mắc đái tháo đường týp 2 tuy lớn tuổi hơn (p=0.017) và giảm chức năng tế bào beta tụy (p<0.001), nhưng không có chỉ số quá tải sắt nào liên quan trực tiếp đến bệnh lý này ^[8]. Do đó, các kết luận khoa học không xem sắt là nguyên nhân đơn độc gây ra chuyển hóa bất thường, mà sự nguy hại chủ yếu đến từ tình trạng dư thừa thực sự gây độc tế bào ^[8].

Ai cần đặc biệt thận trọng với việc bổ sung sắt?

Nam giới từ 50 tuổi trở lên là nhóm đối tượng hàng đầu cần tránh tự ý mua viên sắt để bồi bổ ^[1]. Ngoài ra, những nhóm người sau cần thận trọng tối đa:

• Người mắc bệnh thận mạn hoặc chạy thận nhân tạo: Nồng độ ferritin huyết thanh cao là dấu hiệu chỉ báo nguy cơ mắc bệnh và tử vong, việc dùng sắt liều cao đường tĩnh mạch làm tăng nguy cơ nhập viện và tử vong ^[2].
• Bệnh nhân có nguy cơ nhiễm trùng: Tình trạng quá tải sắt từng được ghi nhận làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn do vi khuẩn sử dụng sắt tự do để phát triển ^[3].
• Người mang gen bệnh thừa sắt (hemochromatosis): Nhóm đối tượng này có sự hấp thu sắt ανε kiểm soát tại ruột, việc uống thêm viên sắt sẽ làm bùng phát tổn thương gan và tim nhanh chóng ^[8].

Cách bổ sung dinh dưỡng an toàn cho nam giới lớn tuổi

Ở độ tuổi trên 50, nếu nam giới thường xuyên mệt mỏi, da xanh xao hoặc giảm thể lực, nguyên nhân có thể xuất phát từ chuyển hóa, bệnh tim mạch hoặc thiếu vi chất khác chứ không chỉ riêng thiếu sắt.

Để đảm bảo sức khỏe an toàn:

• Thăm khám trước khi dùng thuốc: Chỉ uống viên sắt khi có chỉ định bằng văn bản của bác sĩ sau khi xét nghiệm công thức máu và ferritin huyết thanh.
• Đọc kỹ nhãn thực phẩm chức năng: Nam giới trên 50 tuổi nên chọn các dòng vitamin tổng hợp có ghi nhãn "Iron-free" (không chứa sắt) để tránh tình trạng tích lũy ngầm vi chất này mỗi ngày.
• Ưu tiên sắt từ chế độ ăn tự nhiên: Cơ thể tự điều hòa hấp thu sắt heme từ thịt nạc, gia cầm, cá và sắt non-heme từ rau xanh thẫm, các loại đậu. Chế độ ăn uống thông thường rất hiếm khi gây quá tải sắt nếu không dùng viên bổ sung liều cao kéo dài.

Viên sắt là một dạng thuốc điều trị thiếu máu, hoàn toàn không phải là thuốc bổ để dùng tùy tiện. Nam giới sau tuổi 50 không có đường thải trừ sắt tự nhiên nên nguy cơ tích tụ độc tính tại tim và gan rất lớn. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ và làm xét nghiệm máu trước khi quyết định đưa bất kỳ chế phẩm bổ sung vi chất nào vào cơ thể.