Natto có ngừa đột quỵ thật không? Bằng chứng khoa học về nattokinase

Nhiều người truyền tai nhau rằng ăn natto hoặc uống nattokinase ngừa đột quỵ tức thì, tan nhanh mọi huyết khối. Thực tế không đơn giản như vậy. Nghiên cứu chỉ ra enzyme này có tiềm năng hỗ trợ tim mạch, nhưng không thay thế được thuốc chống đông theo đơn ^[1].

Cần hiểu đúng bản chất sinh học, bằng chứng lâm sàng và giới hạn thực tế của hoạt chất này để tránh rủi ro tai biến nguy hiểm.

Nattokinase là gì và cơ chế tác động

Nattokinase là một enzyme serine protease tự nhiên được phân lập từ vi khuẩn Bacillus subtilis trong quá trình lên men đậu nành [1, 3, 7]. Món natto truyền thống đã được sử dụng hơn 2.000 năm tại các quốc gia châu Á và được xem là yếu tố hỗ trợ tuổi thọ của người Nhật Bản ^[2].

Cơ chế sinh học nổi bật nhất của nattokinase là phân hủy trực tiếp mạng lưới fibrin – thành phần khung tạo nên cục máu đông [1, 4]. Ngoài ra, enzyme này hoạt động như một cơ chất cho plasmin, hỗ trợ làm loãng máu tự nhiên ^[1]. Một số dữ liệu tiền lâm sàng cho thấy enzyme này có thể ức chế chuyển hóa angiotensinogen thành AngII, tăng ly giải kininogen để hạ áp, đồng thời tăng nồng độ paraoxonase 1 giúp ngăn cản tiến trình xơ vữa động mạch ^[3].

Nghiên cứu gần đây còn ghi nhận enzyme này giảm các con đường phân tử liên quan đến viêm và stress oxy hóa, đóng vai trò như liệu pháp bổ trợ tiềm năng trong các bệnh không lây nhiễm ^[4].

Bằng chứng khoa học: Thử nghiệm phòng thí nghiệm và động vật

Hoạt tính sinh học của nattokinase được chứng minh qua nhiều mô hình in vitro và in vivo.

Một nghiên cứu công bố năm 2023 thực hiện biểu hiện enzyme tái tổ hợp trong vi khuẩn Escherichia coli BL21(DE3) ^[5]. Các nhà nghiên cứu dùng phương pháp sắc ký ái lực Ni-NTA tinh chế hoạt chất, tối ưu hóa môi trường qua phương pháp đáp ứng bề mặt (RSM) cho sản lượng 1805,50 mg/L ^[5]. Hoạt tính tiêu sợi huyết của protein tái tổ hợp đạt 58 FU/mg, cao gấp 5 lần so với thuốc orokinase đối chứng (11 FU/mg) ^[5]. Thử nghiệm khẳng định khả năng làm tan cục máu đông trực tiếp trong môi trường nuôi cấy nhân tạo ^[5].

Năm 2019, thử nghiệm độc tính cấp và độc tính di truyền trên chuột cho thấy chuột dung nạp liều tối đa lên tới 480.000 FU/kg/ngày qua đường uống, không ghi nhận tử vong hay dấu hiệu bất thường ^[6]. Liều này cao gấp 1.000 lần mức khuyến nghị hàng ngày ở người ^[6]. Thử nghiệm Ames và vi nhân không phát hiện đột biến gen hay sai lệch nhiễm sắc thể ^[6].

Ở khía cạnh thần kinh, nghiên cứu năm 2023 trên mô hình chuột bị đột quỵ thiếu máu não cục bộ cấp ghi nhận enzyme này thúc đẩy tạo tế bào thần kinh mới sau đột quỵ và cải thiện nhận thức nhờ làm tăng nồng độ irisin ngoại vi trong máu ^[7].

Thử nghiệm trên người và tác động tim mạch

Bằng chứng lâm sàng trên người của nattokinase chủ yếu tập trung vào các chỉ số đại diện như huyết áp và xơ vữa, chưa có thử nghiệm đối đầu quy mô lớn chứng minh thay thế thuốc chống đông cấp cứu.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên do Kim và cộng sự thực hiện trên 86 tình nguyện viên (từ 20 đến 80 tuổi) có huyết áp tâm thu ban đầu từ 130 đến 159 mmHg ^[3]. Nhóm can thiệp được cho uống nattokinase liều 2.000 FU/viên mỗi ngày trong vòng 8 tuần liên tục ^[3]. Kết quả ghi nhận mức giảm có ý nghĩa thống kê ở cả huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương ^[3].

Các dữ liệu quan sát cộng đồng cũng cho thấy việc tiêu thụ nhiều natto liên quan đến giảm tỷ lệ tử vong do bệnh tim mạch nói chung và thiếu máu cơ tim cục bộ nói riêng ^[2]. Dù vậy, các nghiên cứu này chỉ phản ánh mối liên hệ dịch tễ hoặc hiệu quả hỗ trợ kiểm soát huyết áp, không đồng nghĩa với khả năng cắt đứt cơn đột quỵ đang diễn tiến.

So sánh nattokinase với thuốc chống đông chuẩn

Để kiểm soát huyết khối, y học hiện đại dựa vào các nhóm thuốc chuẩn như thuốc chống đông đường uống thế hệ mới (NOACs) hay Aspirin [2, 4].

NOACs là nhóm thuốc tổng hợp được chứng minh vượt trội so với thuốc kháng vitamin K trong ngăn ngừa biến cố thuyên tắc mạch ^[1]. Ưu điểm lâm sàng của NOACs bao gồm liều cố định, không cần theo dõi xét nghiệm liên tục, ít tương tác thuốc và thực phẩm ^[1]. Ngược lại, nattokinase là enzyme nguồn gốc thực phẩm, hoạt động nhẹ hơn và đóng vai trò hỗ trợ tuần hoàn, giảm kết tập tiểu cầu, hạ áp chứ không mang chỉ định điều trị thay thế NOACs [3, 4].

Mặt khác, Aspirin vốn tiềm ẩn nguy cơ xuất huyết tiêu hóa nghiêm trọng, khiến cơ quan quản lý y tế cân nhắc hạn chế trong phòng ngừa biến cố tim mạch nguyên phát ^[6]. Nattokinase được xem là hoạt chất tiềm năng ít độc tính hơn để hỗ trợ dự phòng ^[6], nhưng tuyệt đối không thể tự ý bỏ thuốc kê đơn để chuyển sang dùng enzyme này.

Hiểu lầm thường gặp về natto

Nhiều người lầm tưởng ăn natto là giải pháp tức thì làm tan cục máu đông trong cơn đột quỵ cấp. Đây là suy nghĩ sai lầm.

Trong cấp cứu đột quỵ thiếu máu cục bộ, bệnh nhân cần thuốc tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch chuẩn hoặc can thiệp lấy huyết khối trong "khung giờ vàng". Nattokinase đường uống hấp thu qua tiêu hóa chậm, không có giá trị cấp cứu.

Quan niệm "sản phẩm tự nhiên hoàn toàn không có tác dụng phụ" cũng không chính xác. Hoạt tính chống đông của enzyme vẫn có thể gây rủi ro nếu cơ địa dễ chảy máu hoặc dùng sai cách ^[8].

Ai cần thận trọng và nguy cơ xuất huyết

Nattokinase chống chỉ định dùng bừa bãi cùng các thuốc điều trị đông máu khác do nguy cơ hiệp đồng gây xuất huyết phủ tạng hoặc xuất huyết nội sọ.

Báo cáo lâm sàng năm 2008 ghi nhận một bệnh nhân có vi xuất huyết não đang dùng Aspirin ngừa đột quỵ tái phát đã bị xuất huyết tiểu não cấp sau khi tự ý uống thêm nattokinase liều 400 mg mỗi ngày trong 7 ngày liên tục ^[8]. Hình ảnh MRI xác nhận tổn thương xuất huyết mới kèm đa vi xuất huyết ^[8].

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng:

• Người đang dùng thuốc chống đông (NOACs, kháng vitamin K) hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu (Aspirin, clopidogrel) [4, 5].
• Người có bệnh lý mạch máu não thoái hóa vi mạch, tiền sử xuất huyết não ^[8].
• Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc có bệnh lý rối loạn đông máu.

Những trường hợp này bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm chứa nattokinase nào.

Cách áp dụng thực tế và chế độ ăn

Với người khỏe mạnh muốn bổ sung hỗ trợ sức khỏe tuần hoàn, việc đưa natto vào thực đơn là một lựa chọn dinh dưỡng hợp lý.

Có thể ăn natto trực tiếp cùng cơm, trứng gà hoặc hành lá theo văn hóa ẩm thực Nhật Bản. Nếu sử dụng dạng viên chiết xuất, mức liều thường được nghiên cứu áp dụng an toàn trên người là khoảng 2.000 FU/ngày ^[3]. Không nên tự ý tăng liều cao vượt khuyến cáo mà không có chỉ định y khoa.

Bên cạnh việc dùng thực phẩm bổ sung, kiểm soát huyết áp bằng lối sống cân bằng, giảm muối, duy trì vận động thể chất và khám sức khỏe định kỳ vẫn là nền tảng cốt lõi nhất để ngăn chặn đột quỵ xuất hiện.

Nattokinase từ natto có hoạt tính tiêu sợi huyết và hạ áp thực sự trên các mô hình khoa học [1, 8]. Tuy nhiên, hoạt chất này chỉ đóng vai trò hỗ trợ phòng ngừa, không thể thay thế phác đồ điều trị đột quỵ bằng thuốc y khoa ^[1].