Nên uống chiết xuất hạt nho trước hay sau bữa ăn để hấp thu tốt nhất?

Nhiều người có thói quen uống viên bổ sung chiết xuất hạt nho (Grape Seed Extract - GSE) ngay khi nhớ ra, lúc thì bụng đói trước bữa sáng, lúc lại uống ngay sau bữa tối nhiều dầu mỡ. Cách dùng ngẫu hứng này khiến không ít độc giả băn khoăn liệu thức ăn, đặc biệt là tinh bột và chất béo (lipid), có làm cản trở hay thay đổi hiệu quả của các hoạt chất polyphenol trong hạt nho hay không.

Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu nghiên cứu là: không có một thời điểm cố định nào tốt tuyệt đối cho mọi mục đích, mà thời điểm uống phụ thuộc vào đích tác dụng bạn mong muốn và cấu trúc bữa ăn đi kèm. Uống chiết xuất hạt nho trước bữa ăn từ 30 đến 60 phút giúp hỗ trợ kiểm soát tổng năng lượng nạp vào ở nhóm người có nhu cầu năng lượng cao ^[1]. Trong khi đó, uống ngay cùng bữa ăn lại phát huy tác dụng trực tiếp lên quá trình tiêu hóa đường và chất béo của chính bữa ăn đó ^[2], ^[3]. Bản thân các phân tử polyphenol trọng lượng phân tử thấp trong chiết xuất hạt nho có khả năng hòa tan nhanh và tỷ lệ hấp thu qua ruột non rất cao ^[4].

Cơ chế hấp thu polyphenol và tương tác với thức ăn

Để hiểu vì sao thời điểm uống lại quan trọng, cần nhìn vào cách chiết xuất hạt nho di chuyển và hoạt động trong đường tiêu hóa. Một nghiên cứu công bố năm 2014 mô phỏng vi mô quá trình hòa tan và hấp thu chiết xuất hạt nho Pais tại ruột non của người đã làm rõ các thông số vật lý và hóa học của quá trình này ^[4]. Kết quả thực nghiệm cho thấy hệ số khuếch tán của chiết xuất đạt 3,45 x 10^-6 cm2/giây và hệ số truyền khối tổng thể giữa lòng ruột và máu (độ thấm hiệu quả) đạt 1,53 x 10^-4 cm/giây ^[4].

Trong mô phỏng tại ruột non, quá trình hòa tan của chiết xuất hạt nho diễn ra nhanh hơn quá trình vận chuyển đối lưu, giúp phân số hấp thu đạt mức rất cao là 85,3% ^[4]. Tuy nhiên, phân tích hóa học xác nhận chỉ những hợp chất có trọng lượng phân tử thấp, chủ yếu là (+)-catechin và (-)-epicatechin, mới trực tiếp khuếch tán qua màng ruột vào máu ^[4]. Hệ số truyền khối tổng thể là thông số nhạy cảm nhất; chỉ một thay đổi nhỏ ở môi trường lòng ruột cũng làm thay đổi đáng kể mức độ hấp thu của chiết xuất ^[4].

Trong khi các phân tử nhỏ như catechin thấm nhanh qua thành ruột, các hợp chất polyphenol còn lại nằm trong lòng ruột sẽ tương tác trực tiếp với thức ăn và hệ enzyme tiêu hóa. Các nghiên cứu trong ống nghiệm (in vitro) chỉ ra rằng chiết xuất hạt nho ức chế enzyme alpha-glucosidase ở ruột và alpha-amylase của tuyến tụy — hai enzyme chủ chốt làm nhiệm vụ phân giải tinh bột và carbohydrate ^[2], ^[5]. Việc làm chậm quá trình tiêu hóa tinh bột ở phần đầu ruột non giúp trì hoãn sự hấp thu đường vào máu ^[2], ^[5].

Không dừng lại ở nhóm bột đường, chiết xuất hạt nho còn tác động mạnh lên quá trình xử lý chất béo (lipid). Một nghiên cứu công bố năm 2003 đánh giá tác dụng của chiết xuất hạt nho (chiết bằng ethanol từ hạt nho nghiền) trên các enzyme chuyển hóa chất béo trong ống nghiệm ^[6]. Kết quả cho thấy chiết xuất hạt nho ức chế hoạt động của enzyme lipase tuyến tụy và lipoprotein lipase ^[6]. Việc ức chế các enzyme này giúp hạn chế sự hấp thu chất béo từ thức ăn tại ruột và giảm tích tụ mỡ tại mô mỡ ^[6]. Ngoài ra, trên mô hình tế bào mỡ chuột 3T3-L1 nuôi cấy, chiết xuất hạt nho còn làm giảm hoạt động phân giải mỡ nội bào, từ đó có thể giúp giảm lượng axit béo tự do lưu hành trong máu vốn liên quan đến tình trạng kháng insulin ^[6]. Một nghiên cứu khác năm 2013 trên tế bào tiền mỡ chuột 3T3-L1 cũng xác nhận phân đoạn procyanidin (gồm dạng oligomeric và polymeric) từ bột hạt nho đã tách béo làm giảm 19% sự tích tụ lipid so với mức đối chứng, dù không thông qua hoạt tính của enzyme phân giải mỡ HSL và LPL ^[7].

Nghiên cứu nói gì về uống trước bữa ăn và uống cùng bữa ăn?

Khi chuyển từ ống nghiệm sang cơ thể người, thời điểm uống chiết xuất hạt nho trước hay trong bữa ăn tạo ra những phản ứng sinh lý khác nhau rõ rệt.

Về phương án uống trước bữa ăn, một nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược và thiết kế bắt chéo công bố năm 2004 đã khảo sát trên 51 người trưởng thành khỏe mạnh (độ tuổi từ 18 đến 65, chỉ số khối cơ thể BMI từ 22 đến 30 kg/m2) ^[1]. Những người tham gia được ăn sáng và bữa phụ tiêu chuẩn, sau đó ăn trưa và ăn tối tự chọn theo nhu cầu tại nhà hàng trong 3 ngày ^[1]. Viên bổ sung chiết xuất hạt nho hoặc giả dược được uống trước mỗi bữa ăn từ 30 đến 60 phút ^[1].

Kết quả trên toàn bộ 51 người không cho thấy sự khác biệt về tổng năng lượng nạp vào trong 24 giờ giữa nhóm dùng hạt nho và giả dược ^[1]. Tuy nhiên, khi phân tích nhóm phụ gồm 23 người có nhu cầu năng lượng từ mức trung vị 7,5 MJ/ngày trở lên, việc uống chiết xuất hạt nho trước ăn 30-60 phút giúp giảm 4% tổng năng lượng nạp vào trong 24 giờ (tương đương giảm 352,1 kJ/24 giờ, có ý nghĩa thống kê với P=0,05) mà không làm thay đổi cảm giác no, tâm trạng hay tỷ lệ các chất dinh dưỡng đa lượng ^[1].

Về phương án uống ngay trong bữa ăn giàu carbohydrate, một nghiên cứu thí điểm năm 2012 với thiết kế ngẫu nhiên, có đối chứng, bắt chéo đã thực hiện trên 8 người khỏe mạnh (4 nam và 4 nữ, tuổi trung bình 21,25, BMI trung bình 20,28 kg/m2) ^[2]. Người tham gia ăn một bữa giàu carbohydrate (chiếm 73,6% năng lượng) kèm hoặc không kèm 100 mg và 300 mg chiết xuất hạt nho ^[2]. Kết quả cho thấy nồng độ đường huyết ở thời điểm 15 phút và 30 phút sau ăn khi dùng kèm 100 mg chiết xuất hạt nho (lần lượt là 5,33 mmol/L và 5,62 mmol/L) hoặc 300 mg chiết xuất hạt nho (lần lượt là 5,27 mmol/L và 5,75 mmol/L) đều thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với khi chỉ ăn bữa giàu carbohydrate (P<0,05) ^[2]. Tổng diện tích dưới đường cong phản ứng đường huyết trong 2 giờ sau ăn cũng giảm rõ rệt khi uống chiết xuất hạt nho cùng bữa ăn ^[2].

Tuy nhiên, không phải lúc nào uống cùng bữa ăn giàu tinh bột cũng làm giảm cảm giác thèm ăn ở bữa kế tiếp. Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược 3 nhánh bắt chéo năm 2015 trên 20 nam giới khỏe mạnh không béo phì (BMI từ 18 đến 28 kg/m2) đã cho người tham gia uống viên nang chiết xuất nho giàu polyphenol liều thấp 500 mg (PGE500), liều cao 1500 mg (PGE1500) hoặc giả dược ngay cùng bữa sáng giàu tinh bột (bánh mì trắng cung cấp 2 MJ năng lượng) ^[5]. Sau đó 3 giờ, họ được ăn bữa trưa tự chọn gồm mì ống và sốt thịt ^[5]. Kết quả cho thấy cả liều 500 mg và 1500 mg uống cùng bữa sáng đều không làm thay đổi cảm giác đói, độ no hay lượng thức ăn tiêu thụ ở bữa trưa so với giả dược (mức chênh lệch năng lượng +5,3% ở nhóm 500 mg và -1,7% ở nhóm 1500 mg đều không có ý nghĩa thống kê, P>0,05) ^[5].

Sự tương tác với chất béo (lipid) trong bữa ăn và thể trạng người dùng còn được thể hiện rõ trong một nghiên cứu công bố năm 2023 ^[3]. Đây là thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược, bắt chéo trên phụ nữ khỏe mạnh có cân nặng bình thường và phụ nữ thừa cân hoặc béo phì, sử dụng chiết xuất bã nho uống ngay cùng bữa ăn ^[3]. Kết quả cho thấy ở nhóm phụ nữ cân nặng bình thường, nồng độ insulin tăng 96,5% ở phút thứ 60, nhưng nồng độ chất béo trung tính (triglyceride - TG) trong máu ở thời điểm 300 phút sau ăn lại giảm mạnh tới 45% so với khi dùng giả dược ^[3]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận các dữ liệu lâm sàng trước đó: khi những người mắc hội chứng chuyển hóa (cả nam và nữ) dùng hạt nho cùng bữa ăn 670 kcal chứa 30% chất béo, phản ứng đường huyết sau ăn đã giảm xuống dù mức insulin không đổi ^[3].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại

Tổng hợp các dữ liệu trên cho thấy lợi ích rõ ràng nhất của việc uống chiết xuất hạt nho cùng bữa ăn là khả năng điều hòa đường huyết ngay sau các bữa ăn nhiều tinh bột (như ở mức 73,6% carbohydrate) hoặc bữa ăn hỗn hợp chứa 30% chất béo ^[2], ^[3]. Đồng thời, hoạt tính ức chế enzyme lipase và khả năng giảm 45% triglyceride sau 300 phút ở người cân nặng bình thường cho thấy tiềm năng hỗ trợ kiểm soát mỡ máu sau ăn ^[3], ^[6]. Với những người ăn khỏe (nhu cầu năng lượng từ 7,5 MJ/ngày trở lên), uống trước bữa ăn 30-60 phút giúp cắt giảm nhẹ lượng calo nạp vào ^[1].

Dù vậy, độc giả cần nhìn nhận các giới hạn của bằng chứng khoa học. Thứ nhất, quy mô mẫu trong nhiều nghiên cứu còn nhỏ: nghiên cứu về đường huyết năm 2012 chỉ có 8 người trẻ tuổi tham gia ^[2], còn nghiên cứu năm 2015 chỉ thực hiện trên 20 nam giới ^[5]. Thứ hai, một số kết quả về khả năng ức chế enzyme tiêu hóa mỡ và giảm tích tụ lipid mới dừng ở mức độ mô hình ống nghiệm (in vitro), mô phỏng máy tính hoặc trên tế bào chuột 3T3-L1 ^[7], ^[4], ^[6].

Thứ ba, kết quả giữa các thử nghiệm trên người có sự không đồng nhất. Nhóm nghiên cứu năm 2023 chỉ ra rằng sự khác biệt này có thể bắt nguồn từ giới tính của người tham gia, chỉ số BMI, thành phần cụ thể của bữa ăn (tỷ lệ tinh bột, tỷ lệ chất béo 30% hay 40%) cũng như thành phần chiết xuất khác nhau ^[3]. Đối với chỉ số triglyceride máu, các tác giả cũng lưu ý rằng có thể cần bổ sung dài hạn mới đạt hiệu quả giảm mỡ máu ổn định chứ không chỉ dựa vào một liều uống sau ăn ^[3].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng chiết xuất hạt nho

Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là cho rằng uống chiết xuất hạt nho liều càng cao trong bữa ăn thì sẽ càng no lâu và tự động bớt ăn ở bữa tiếp theo. Thực tế, thử nghiệm năm 2015 đã chứng minh việc uống tới 1500 mg chiết xuất nho giàu polyphenol cùng bữa sáng nhiều tinh bột hoàn toàn không làm giảm cảm giác đói hay lượng thức ăn nạp vào ở bữa trưa sau đó 3 giờ ^[5].

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng toàn bộ các hợp chất chống oxy hóa trong viên uống hạt nho đều đi thẳng vào máu với tỷ lệ như nhau. Mô hình nghiên cứu tại ruột non cho thấy dù tỷ lệ hấp thu chung đạt 85,3%, chỉ những phân tử có trọng lượng phân tử thấp như (+)-catechin và (-)-epicatechin mới khuếch tán qua màng ruột ^[4]. Các phân tử lớn hơn chủ yếu phát huy tác dụng tại chỗ trong lòng ruột bằng cách ức chế các enzyme tiêu hóa đường và mỡ ^[2], ^[6].

Hiểu lầm thứ ba là xem chiết xuất hạt nho như một giải pháp giảm cân cho tất cả mọi người bất kể chế độ ăn. Nghiên cứu năm 2004 cho thấy viên uống này không làm giảm lượng thức ăn ở nhóm đối tượng chung, mà chỉ giảm 4% năng lượng nạp vào ở nhóm người vốn có nhu cầu tiêu thụ năng lượng cao từ 7,5 MJ/ngày trở lên ^[1].

Ai nên thận trọng khi bổ sung?

Mặc dù các thử nghiệm lâm sàng đều ghi nhận chiết xuất hạt nho hoặc chiết xuất polyphenol từ nho được dung nạp tốt và không gây tác dụng phụ đáng kể trên người khỏe mạnh ^[1], ^[5], một số nhóm đối tượng vẫn cần thận trọng.

Trước hết là những người đang sử dụng thuốc điều trị đái tháo đường hoặc người có cơ địa dễ hạ đường huyết. Do chiết xuất hạt nho làm giảm nồng độ đường huyết sau ăn và có thể làm tăng nồng độ insulin tới 96,5% ở thời điểm 60 phút sau ăn trên người có cân nặng bình thường, việc dùng chung với thuốc hạ đường huyết có thể làm thay đổi phản ứng đường máu ngoài dự kiến ^[2], ^[3].

Tiếp theo, nghiên cứu năm 2023 ghi nhận nồng độ axit uric (UA) trong máu có sự biến động trong khoảng thời gian từ 60 đến 150 phút sau khi dùng chiết xuất nho, và phản ứng này khác nhau giữa người có cân nặng bình thường với người thừa cân, béo phì ^[3]. Do đó, những người có bệnh nền về chuyển hóa, rối loạn axit uric máu hoặc đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng. Chiết xuất hạt nho là thực phẩm bổ sung hỗ trợ sức khỏe, hoàn toàn không phải là thuốc và không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ.

Cách áp dụng thực tế để tối ưu hiệu quả

Từ các bằng chứng khoa học trên, người dùng có thể linh hoạt chọn thời điểm và liều lượng uống chiết xuất hạt nho tùy theo mục tiêu sức khỏe cá nhân và tính chất bữa ăn:

Nếu mục tiêu của bạn là hạn chế sự tăng vọt đường huyết sau các bữa ăn có nhiều cơm trắng, bánh mì, bún phở (nhóm giàu carbohydrate) hoặc muốn hạn chế hấp thu mỡ từ bữa ăn có chất béo, hãy uống chiết xuất hạt nho ngay trong bữa ăn ^[2], ^[3], ^[6]. Liều lượng đã được chứng minh có tác dụng giảm đường huyết sau ăn ở người khỏe mạnh là từ 100 mg đến 300 mg uống cùng bữa ăn ^[2]. Khi uống ở thời điểm này, chiết xuất sẽ tiếp xúc trực tiếp với thức ăn trong ruột non để làm chậm hoạt động của enzyme phân giải tinh bột và enzyme lipase tiêu hóa mỡ ^[2], ^[6].

Nếu mục tiêu của bạn là hỗ trợ quản lý cân nặng thông qua việc kiểm soát lượng thức ăn nạp vào trong ngày (đặc biệt khi bạn là người có khẩu phần ăn lớn), hãy uống chiết xuất hạt nho trước các bữa ăn chính từ 30 đến 60 phút ^[1]. Khi uống lúc bụng rỗng với một cốc nước lọc, các hợp chất trọng lượng phân tử thấp như catechin và epicatechin cũng sẽ nhanh chóng hòa tan và hấp thu qua thành ruột non với hiệu suất cao ^[4].

Nhìn chung, chiết xuất hạt nho là nguồn cung cấp polyphenol dồi dào có khả năng hấp thu tốt tại ruột non và tương tác có lợi với quá trình tiêu hóa đường, mỡ ^[2], ^[4], ^[6]. Việc uống trước ăn 30-60 phút hay uống ngay trong bữa ăn đều mang lại những giá trị riêng biệt cho việc kiểm soát năng lượng hoặc ổn định đường huyết, mỡ máu sau ăn ^[2], ^[3], ^[1]. Để đạt lợi ích bền vững, người dùng nên kết hợp viên uống này cùng một chế độ ăn uống cân bằng, vận động hợp lý và trao đổi với bác sĩ nếu đang có bệnh lý nền.