Chế độ ăn DASH được thiết kế nhằm hỗ trợ kiểm soát huyết áp và tim mạch nhờ ưu tiên rau xanh, củ quả và ngũ cốc nguyên hạt. Tuy nhiên, nhiều vận động viên khi muốn ăn uống lành mạnh đã áp dụng chế độ này mà không điều chỉnh phù hợp với cường độ tập luyện. Lượng chất xơ dồi dào cùng mật độ năng lượng thấp trong DASH có thể cản trở việc nạp đủ calo cho cơ thể.

Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá trực tiếp việc áp dụng nguyên bản thực đơn DASH trên các vận động viên thể thao chuyên nghiệp. Các bằng chứng tổng hợp từ nghiên cứu dinh dưỡng cho thấy thực phẩm giàu chất xơ làm giảm cảm giác thèm ăn và giảm tổng năng lượng nạp vào, điều này dễ dẫn đến nguy cơ thiếu hụt năng lượng tương đối ở người vận động cường độ cao.

Nguy cơ thiếu calo từ thực phẩm giàu chất xơ và mật độ năng lượng thấp

Thực đơn DASH tập trung vào rau củ, trái cây, các loại hạt, đậu và ngũ cốc nguyên hạt giàu kali, magie và chất xơ [1]. Chất xơ kháng lại sự phân giải của enzyme đường tiêu hóa, khiến các nhóm thực phẩm này có mật độ năng lượng rất thấp [2].

Chính lượng chất xơ dồi dào làm tăng cảm giác no, giảm sự thèm ăn và giảm mật độ năng lượng toàn phần của khẩu phần [1]. Đối với người cần giảm cân, thực phẩm nhiều nước và chất xơ giúp no lâu hơn mà không cần cắt giảm lượng thức ăn [3]. Ngược lại, với vận động viên cần bù đắp mức tiêu hao thể lực lớn, việc nhanh no sẽ gây cản trở hấp thu đủ khối lượng calo trong ngày.

Nhu cầu năng lượng lớn ở vận động viên và hệ quả thiếu hụt

Vận động viên đòi hỏi mức năng lượng duy trì rất cao tùy theo bộ môn và thể trạng. Nghiên cứu dinh dưỡng thể thao ghi nhận nhóm vận động viên khuyết tật được khuyến nghị mức năng lượng khoảng 32,6 kcal/kg thể trọng mỗi ngày, tương đương khoảng 1.500 đến 2.300 kcal/ngày cho vận động viên thành tích cao [4]. Chất béo cũng cần chiếm từ 25 đến 30% tổng năng lượng để đáp ứng đủ nhu cầu sinh học [4].

Khi năng lượng nạp vào không đủ bù cho mức tiêu hao trong tập luyện, cơ thể rơi vào trạng thái thiếu hụt năng lượng khả dụng. Một nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng kéo dài 12 tuần trên 21 nữ vận động viên bóng ném chuyên nghiệp ghi nhận toàn bộ người tham gia đều có mức sẵn có năng lượng dưới ngưỡng tiêu chuẩn 30 kcal/kg khối lượng nạc mỗi ngày [5]. Tình trạng thiếu năng lượng kéo dài có thể gây tổn hại cho sức khỏe và làm suy giảm hiệu suất vận động [5].

Nghiên cứu nói gì về chế độ ăn giàu chất xơ và thể thao?

Một nghiên cứu quan sát năm 2019 về vi sinh vật đường ruột của vận động viên cho thấy sự cân bằng dinh dưỡng đóng vai trò rất quan trọng [6]. Khi các vận động viên chạy cự ly dài nạp ít carbohydrate và chất xơ, lượng protein tăng lên lại làm suy giảm độ đa dạng của hệ vi sinh vật đường ruột [6]. Ngược lại, nếu chế độ ăn đáp ứng đủ cả carbohydrate và chất xơ, hệ vi sinh đường ruột sẽ phát triển đa dạng hơn [6].

Mặt khác, tổng quan năm 2015 chỉ ra rằng việc giảm mật độ năng lượng qua chất xơ và nước tuy hiệu quả để ép cân nhưng đòi hỏi phải phân bổ thời gian ăn uống hợp lý [3]. Việc nhịn ăn, bỏ bữa (đặc biệt là bỏ bữa sáng) để ép cân là thực hành thiếu lành mạnh, khiến cơ thể cạn kiệt năng lượng trước các buổi tập kéo dài [3].

Hiểu lầm thường gặp khi vận động viên áp dụng chế độ ăn kiêng

Hiểu lầm phổ biến là chế độ ăn tốt cho tim mạch của người ít vận động sẽ hoàn toàn thích hợp cho vận động viên chuyên nghiệp. Một tổng quan năm 2021 chỉ ra phần lớn nghiên cứu về DASH tập trung vào nguy cơ hội chứng chuyển hóa, giảm huyết áp và mỡ máu ở người thừa cân hoặc mắc bệnh [1].

Thực đơn hạn chế chất béo và cắt giảm mật độ năng lượng của DASH vốn nhắm tới mục tiêu giảm cân và cải thiện độ nhạy insulin [1]. Nếu người tập luyện bền bỉ áp dụng nguyên bản mô hình này mà không tăng thêm nguồn năng lượng đậm đặc, tình trạng sụt giảm thể lực là khó tránh khỏi.

Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại

Các tài liệu hiện có chưa cung cấp dữ liệu thử nghiệm can thiệp của chế độ ăn DASH đối với thành tích thi đấu hoặc khả năng phục hồi cơ bắp của vận động viên đỉnh cao. Chưa có hướng dẫn cụ thể về tỷ lệ điều chỉnh chất xơ trong thực đơn DASH dành riêng cho từng bộ môn thể thao sức bền hoặc thể thao kháng lực. Tác động dài hạn của việc kết hợp DASH với cường độ vận động khắc nghiệt lên trục nội tiết thể thao vẫn là khoảng trống cần nghiên cứu thêm.

Ai nên thận trọng với chế độ giàu chất xơ như DASH?

Vận động viên sức bền (như chạy cự ly dài, đạp xe) cần nạp lượng calo lớn trong thời gian ngắn không nên áp dụng máy móc chế độ giàu xơ sát giờ thi đấu [3, 4]. Lượng xơ quá lớn làm chậm tiêu hóa và gây no sớm, cản trở việc bổ sung carbohydrate kịp thời.

Vận động viên nữ có nguy cơ thiếu năng lượng khả dụng cần đặc biệt cẩn trọng với các chế độ ăn cắt giảm mật độ calo [5]. Vận động viên có các vấn đề đường ruột đặc thù cũng cần tham khảo chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh lượng xơ phù hợp với chức năng tiêu hóa [4].

Gợi ý điều chỉnh thực tế cho người tập luyện

Thời điểm nạp thức ăn quanh các buổi tập cần được tính toán kỹ để đảm bảo cung cấp đủ dinh dưỡng cho mô cơ phục hồi và ngăn ngừa kiệt sức [3]. Thay vì dồn toàn bộ khẩu phần vào các bữa chính nhiều chất xơ, vận động viên nên chia nhỏ các bữa ăn và bữa phụ trong ngày [3].

Để duy trì đủ mức năng lượng khuyến nghị (như mức khoảng 32,6 kcal/kg/ngày hoặc cao hơn tùy môn), nên phối hợp nguồn chất béo lành mạnh (chiếm 25-30% tổng năng lượng) cùng các dung dịch bổ sung carbohydrate, nước điện giải chuyên dụng [4]. Vận động viên nên tham vấn chuyên gia dinh dưỡng thể thao để cá nhân hóa khẩu phần ăn, tránh tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng điều trị bệnh.