Nhiều người có thói quen ngậm kẹo vitamin C mỗi khi cảm thấy mệt mỏi, chớm cảm cúm hoặc đơn giản xem như một món ăn vặt thơm ngon giúp thơm miệng và tăng đề kháng. Vị chua ngọt thanh mát tạo cảm giác sảng khoái tức thì, khiến không ít người duy trì thói quen này hàng ngày, thậm chí ngậm nhiều viên trong thời gian dài.
Thói quen ngậm kẹo hoặc viên nhai vitamin C thường xuyên hoàn toàn có thể làm mòn men răng một cách nghiêm trọng. Bản chất hóa học của vitamin C cùng cách thức ngậm tan chậm rãi trong khoang miệng chính là nguyên nhân trực tiếp bào mòn lớp bảo vệ cứng nhất của răng mà nhiều người không hề hay biết.
Cơ chế phá hủy men răng của axit ascorbic
Hiện tượng mòn men răng do axit là quá trình hòa tan hóa học các lớp mô khoáng bề mặt của răng mà không có sự tham gia của vi khuẩn gây sâu răng [1]. Khác với cơ chế sâu răng thông thường do vi khuẩn lên men đường sinh ra axit, tình trạng xói mòn này xuất phát trực tiếp từ các axit có sẵn trong thực phẩm hoặc dược phẩm [1].
Thành phần hoạt chất chính của vitamin C là axit ascorbic, một hợp chất hữu cơ có tính axit rõ rệt. Khi ngậm một viên vitamin C, axit ascorbic hòa tan dần vào nước bọt và tạo ra một môi trường có tính axit bao phủ toàn bộ bề mặt răng. Khoảng thời gian viên kẹo tan dần trong miệng cũng chính là lúc độ pH của nước bọt sụt giảm nhanh chóng [2]. Khi độ pH tụt xuống dưới ngưỡng an toàn, nồng độ các ion canxi và photphat trong nước bọt suy giảm, khiến quá trình hòa tan khoáng chất ở men răng bắt đầu diễn ra [2].
Nhiều sản phẩm kẹo ngậm vitamin C thương mại có bổ sung natri ascorbat như một chất đệm nhằm giảm bớt độ chua. Tuy nhiên, lượng chất đệm này trong phần lớn chế phẩm thường không đủ để trung hòa hoàn toàn lượng axit có trong viên ngậm [2]. Việc tiếp xúc kéo dài và liên tục với môi trường axit làm lớp men răng ngoài cùng mềm đi, mỏng dần và không thể tự tái tạo lại như ban đầu [1].
Bằng chứng phòng thí nghiệm về mức độ xói mòn
Các thử nghiệm trong ống nghiệm đã cung cấp số liệu rõ ràng về khả năng gây mòn men răng của các viên bổ sung vitamin. Trong một nghiên cứu công bố năm 2024, các nhà khoa học đã chuẩn bị 42 mẫu men răng người và chia ngẫu nhiên thành 7 nhóm (mỗi nhóm 6 mẫu) [3]. Sáu nhóm được ngâm trong các dung dịch viên vitamin nhai khác nhau pha với nước khử ion, nhóm còn lại là nhóm đối chứng chỉ ngâm nước khử ion [3].
Mỗi viên vitamin trước đó đều được nghiền mịn và đo nồng độ pH, sau đó các mẫu răng được ngâm luân phiên theo chu kỳ giữa dung dịch vitamin và nước bọt nhân tạo trong suốt 14 ngày [3]. Kết quả đo lường cho thấy tất cả các sản phẩm vitamin nhai thử nghiệm đều có tính axit, với độ pH dao động trong khoảng từ 2,99 đến 4,77 [3]. Đa số các nhóm vitamin đều khiến mẫu răng sụt giảm trọng lượng đáng kể, trong đó mức độ mất trọng lượng ở các nhóm vitamin C cao hơn rõ rệt so với các nhóm multivitamin thông thường [3]. Hình ảnh chụp bằng kính hiển vi điện tử quét (SEM) xác nhận bề mặt men răng bị xói mòn và phá hủy cấu trúc rõ rệt sau thời gian tiếp xúc [3].
Trước đó, một nghiên cứu thực nghiệm năm 1986 cũng đã kiểm tra tác động của 8 chế phẩm sủi và 1 chế phẩm nhai vitamin C lên các mẫu răng bò bằng cách ngâm liên tục 100 giờ trong 100 ml dung dịch thử nghiệm, đồng thời đối chứng với 2 chế phẩm canxi sủi [4]. Kết quả ghi nhận toàn bộ các sản phẩm vitamin C đều gây ra tình trạng xói mòn rõ rệt và làm lộ ngà răng, điều hoàn toàn không xuất hiện ở các chế phẩm canxi [4]. Tốc độ giải phóng canxi từ các mẫu răng dao động từ 1,08 đến 12,99 microgam Ca/mm2/h [4]. Đáng chú ý, hiện tượng mềm mô răng được đánh giá qua đơn vị độ cứng Vickers xuất hiện rõ nét nhất ở những mẫu có lượng canxi thoát ra nhiều nhất [4].
Tính chất xói mòn này cũng được ghi nhận ở các dạng viên sủi hòa tan. Năm 2016, một nghiên cứu trên 192 mẫu men răng bò chia thành 16 nhóm (12 mẫu mỗi nhóm) đã đánh giá các viên sủi bổ sung vitamin lưu hành tại Thụy Sĩ qua các chu kỳ xói mòn kéo dài 120 giây [5]. Kết quả đo độ sâu xói mòn men răng sau 20 chu kỳ cho thấy toàn bộ các sản phẩm sủi chỉ chứa vitamin đơn thuần đều làm mất men răng [5]. Trong đó, sản phẩm sủi Sunlife Multivitamin làm mất men răng cao nhất với mức 8,45 micromet, còn sản phẩm Actilife Multivitamin làm mất 5,61 micromet [5]. Ngay cả một số viên sủi kết hợp khoáng chất như Isostar hay Qualite & Prix Mg + Vit C cũng ghi nhận mức mất men răng lần lượt là 5,26 micromet và 5,12 micromet sau 20 chu kỳ [5].
Những tổn thương răng vĩnh viễn từ các ca bệnh thực tế
Tác hại của việc dùng viên nhai, kẹo ngậm vitamin C không chỉ dừng lại ở phòng thí nghiệm mà đã được ghi nhận trên nhiều bệnh nhân thực tế. Báo cáo lâm sàng từ năm 1983 đã mô tả trường hợp một bệnh nhân bị xói mòn men răng nghiêm trọng xuất phát chủ yếu từ thói quen nhai viên vitamin C mỗi ngày kéo dài suốt 3 năm [6]. Các thử nghiệm sau đó khẳng định tính axit của viên vitamin C và khả năng làm mất khoáng men răng nhanh chóng của dung dịch tạo ra từ viên uống này [6].
Một báo cáo lâm sàng khác vào năm 2014 cũng ghi nhận tình trạng mòn men răng cục bộ nghiêm trọng do tiêu thụ vitamin C quá mức [1]. Bệnh nhân bị mất mô răng ở những vị trí tiếp xúc trực tiếp và thường xuyên với viên thuốc nhai, đòi hỏi các bác sĩ phải can thiệp phục hình phức tạp bằng vật liệu composite theo nguyên tắc Dahl để bù đắp phần mô răng đã mất [1]. Báo cáo nhấn mạnh rằng nếu sự tiếp xúc với một tác nhân gây mất khoáng như vitamin C diễn ra thường xuyên và kéo dài, tổn thương sẽ không chỉ dừng lại ở bề mặt men mà còn tiến sâu vào cấu trúc nâng đỡ của răng [1].
Tổn thương răng không do sâu (ETW - erosive tooth wear) có thể xảy ra trên cả răng sữa lẫn răng vĩnh viễn và có khả năng lan rộng vào ngà răng [7]. Tổn thương xói mòn do hóa chất này cần được phân biệt với tổn thương tiêu mòn do nghiến răng (attrition) vốn tạo ra các diện mòn phẳng và bóng khớp giữa hai hàm, hoặc tổn thương mài mòn cơ học (abrasion) do thói quen đánh răng sai cách [7]. Việc thường xuyên ngậm giữ viên kẹo vitamin C trong khoang miệng khiến axit đọng lại tại một vùng nhất định, tạo nên các vết xói mòn cục bộ rất đặc trưng [1].
Vai trò của nước bọt và dạng bào chế
Nước bọt đóng vai trò như một hệ đệm tự nhiên vô cùng quan trọng giúp trung hòa axit và bảo vệ men răng. Trong thử nghiệm lâm sàng năm 1986, khi các đối tượng nghiên cứu sử dụng lượng vitamin C gấp 6,6 lần liều khuyến nghị hàng ngày trong vòng 1 tuần, các chỉ số sức khỏe răng miệng tổng thể không bị ảnh hưởng tiêu cực nếu lưu lượng nước bọt bình thường [4]. Sự gia tăng tiết nước bọt xuất hiện sau khi dùng vitamin C khoảng 30 phút đã hỗ trợ rửa trôi và làm loãng nồng độ axit [4]. Do đó, việc tiêu thụ ngắn hạn các chế phẩm vitamin C ở người có lưu lượng nước bọt bình thường có thể xem là không gây hại cho răng [4].
Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng nhấn mạnh rằng tất cả các chế phẩm vitamin C đều có khả năng gây xói mòn nghiêm trọng nếu chúng tiếp xúc trực tiếp và kéo dài với bề mặt răng [4]. Khi một người ngậm kẹo C, viên kẹo nằm tựa vào bề mặt răng trong nhiều phút, tạo ra một vùng tập trung nồng độ axit ascorbic cực cao tại chỗ mà dòng chảy nước bọt khó có thể trung hòa kịp thời [2].
Dạng bào chế của sản phẩm cũng quyết định mức độ nguy hại. Các viên bổ sung chứa vitamin đơn thuần thường có độ axit cao và gây xói mòn mạnh hơn, trong khi tiềm năng gây xói mòn giảm đi rõ rệt ở những chế phẩm có bổ sung khoáng chất [3]. Nghiên cứu năm 2016 cũng ghi nhận nhiều viên sủi kết hợp vitamin và khoáng chất không gây ra hiện tượng mất men răng trên mẫu thử sau các chu kỳ tiếp xúc [5]. Điều này cho thấy sự hiện diện của các ion khoáng có thể giúp hạn chế phần nào tác động hòa tan canxi từ men răng của axit hữu cơ [3], [5].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng kẹo ngậm vitamin C
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem kẹo vitamin C như một loại kẹo bổ hoàn toàn lành tính, ngậm càng nhiều càng giúp sát khuẩn khoang miệng và chắc nướu. Thực tế, vitamin C không mang lại bất kỳ giá trị điều trị hay bảo vệ tại chỗ nào cho bề mặt răng [2]. Bất kỳ lợi ích miễn dịch nào của vitamin C cũng chỉ phát huy sau khi chất này được hấp thu qua đường tiêu hóa vào máu [2]. Việc giữ viên thuốc tiếp xúc trực tiếp trên bề mặt răng chỉ đem lại tác hại làm mòn men chứ không mang lại lợi ích cục bộ nào [4], [2].
Nhiều người cũng tin rằng nếu sản phẩm có vị ngọt dịu hoặc ghi nhãn có chứa chất đệm thì men răng sẽ được an toàn. Sự thật là các chất tạo ngọt và hương liệu trong viên nhai chỉ có tác dụng đánh lừa vị giác, trong khi độ pH của dung dịch vẫn ở mức axit rất thấp từ 2,99 đến 4,77 [3]. Lượng muối đệm natri ascorbat có trong viên ngậm thường không đủ để ngăn cản sự sụt giảm độ pH của nước bọt xuống dưới mức nguy hiểm [2].
Một sai lầm tai hại khác là vội vàng đánh răng ngay sau khi ngậm kẹo vitamin C để làm sạch răng. Khi vừa tiếp xúc với axit ascorbic, bề mặt men răng đang bị khử khoáng và trở nên rất mềm [4]. Lông bàn chải và lực chà xát cơ học lúc này sẽ vô tình mài mòn lớp men đã suy yếu, làm trầm trọng thêm mức độ mất chất khoáng [7].
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Nhóm đối tượng đầu tiên cần lưu ý là những người bị suy giảm lưu lượng nước bọt hoặc mắc chứng khô miệng. Một số loại thuốc điều trị có tác dụng phụ làm giảm tiết nước bọt, từ đó gián tiếp thúc đẩy nhanh hơn quá trình xói mòn răng do các tác nhân axit gây ra [7]. Khi thiếu đi lượng nước bọt cần thiết để đệm và rửa trôi, axit từ kẹo ngậm vitamin C sẽ lưu lại lâu hơn và tàn phá men răng dữ dội hơn [4], [7].
Trẻ em là đối tượng sử dụng viên nhai, kẹo ngậm vitamin C rất phổ biến do hương vị ngọt ngào hấp dẫn [3]. Tuy nhiên, men răng sữa và răng vĩnh viễn mới mọc của trẻ có lớp khoáng hóa chưa hoàn thiện và độ dày mỏng hơn người lớn, khiến tổn thương xói mòn dễ lan sâu vào ngà răng hơn [7]. Phụ huynh không nên để trẻ xem các viên bổ sung này như kẹo ăn vặt hàng ngày [3], [1].
Những người đã có tiền sử tổn thương răng không do sâu hoặc mắc bệnh lý trào ngược dạ dày thực quản cũng phải hết sức cẩn trọng [7]. Khảo sát trên bệnh nhân có tổn thương răng không do sâu cho thấy có 21% người từng bị trào ngược hoặc sử dụng các loại thuốc có khả năng gây xói mòn men răng [7]. Sự kết hợp giữa axit nội sinh từ dạ dày và axit ngoại sinh từ viên ngậm vitamin C sẽ đẩy nhanh tốc độ hủy hoại hàm răng [1], [7].
Hướng dẫn sử dụng vitamin C an toàn cho men răng
Để bảo vệ cấu trúc răng mà vẫn nhận đủ lượng vi chất cần thiết, người tiêu dùng nên thay đổi hoàn toàn thói quen tiêu thụ các sản phẩm chứa vitamin C. Các chuyên gia khuyến cáo với các sản phẩm chứa vitamin C, cách sử dụng tốt nhất là nuốt trực tiếp với nước thay vì nhai hoặc ngậm kéo dài trong miệng [2].
Đối với những người có nguy cơ cao bị xói mòn răng, việc tiêu thụ các loại đồ uống hay thực phẩm có tính axit nên được tiết chế và giảm tần suất, tốt nhất chỉ nên dùng trong các bữa ăn chính [7]. Bữa ăn kích thích lượng nước bọt dồi dào và thức ăn giúp trung hòa bớt tính axit, hạn chế tác động tiêu cực lên men răng [4], [7]. Nếu sử dụng viên sủi, bạn nên uống nhanh bằng ống hút để hạn chế dung dịch tiếp xúc với răng, sau đó uống thêm một ngụm nước lọc sạch để súc miệng.
Sau khi tiếp xúc với các chế phẩm vitamin C, bạn không nên chải răng ngay lập tức mà chỉ cần súc miệng bằng nước lọc để giúp đưa độ pH khoang miệng trở lại trạng thái cân bằng. Người dùng cần tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn về liều lượng của nhà sản xuất, tuyệt đối không lạm dụng viên nhai vượt mức khuyến cáo [1]. Nếu đang có bệnh lý răng miệng, mòn cổ chân răng hoặc bệnh nền, người dân nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi bổ sung bất kỳ chế phẩm vitamin liều cao nào.
Hiểu đúng về bản chất của axit ascorbic giúp bạn chủ động phòng tránh những tổn hại men răng không thể phục hồi. Vitamin C là dưỡng chất thiết yếu cho sức khỏe, nhưng chỉ phát huy giá trị tốt nhất khi được đưa vào cơ thể đúng liều, đúng cách và không gây ảnh hưởng đến nụ cười của bạn.
