Chạy bộ dưới trời nắng gắt hay tập luyện cường độ cao vào những ngày hè oi bức có thể khiến cơ thể tích tụ nhiệt lượng khổng lồ. Khi nhiệt độ bên trong vượt ngưỡng an toàn, cơ thể có nguy cơ rơi vào tình trạng sốc nhiệt gắng sức, đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Trước hình ảnh người bệnh được đưa ngay vào bồn chứa đầy nước đá, nhiều người không khỏi hoang mang liệu cách làm này có gây đột quỵ hay nguy hiểm hay không.

Câu trả lời từ y học hiện đại là hoàn toàn ngược lại: ngâm toàn thân trong nước lạnh hoặc nước đá chính là biện pháp can thiệp chuẩn vàng [1] [2]. Đây là phương pháp hiệu quả nhất để nhanh chóng kéo nhiệt độ lõi của cơ thể xuống mức an toàn, ngăn chặn nguy cơ tổn thương não và tử vong [3] [4].

Vì sao ngâm nước lạnh được coi là tiêu chuẩn vàng?

Sốc nhiệt là một tình trạng y tế khẩn cấp, được định nghĩa bởi mức nhiệt độ lõi cơ thể vượt quá 40 độ C đi kèm với sự rối loạn chức năng của hệ thần kinh trung ương [5] [2] [6]. Tình trạng này được chia thành hai nguyên nhân chính: sốc nhiệt gắng sức xảy ra trong quá trình vận động thể chất mạnh, và sốc nhiệt không do gắng sức (sốc nhiệt kinh điển) xảy ra khi tiếp xúc với môi trường nắng nóng khắc nghiệt mà không vận động [5] [4]. Nếu không được can thiệp kịp thời, cả hai dạng sốc nhiệt đều dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng, làm tăng nguy cơ ngừng tim và dẫn đến tử vong [5].

Cơ chế điều hòa thân nhiệt thông thường bị quá tải khi lượng nhiệt sinh ra từ cơ bắp vượt xa khả năng tản nhiệt của cơ thể qua da và hơi thở [2]. Trong hoàn cảnh nguy cấp này, mục tiêu điều trị hàng đầu là hạ nhiệt độ cơ thể càng nhanh càng tốt, bởi vì mức độ tổn thương và độ nghiêm trọng của bệnh tương quan trực tiếp với thời gian mà nhiệt độ lõi bị duy trì trên ngưỡng nguy hiểm [6].

Nhiều người e ngại việc tiếp xúc nước đá đột ngột sẽ gây co mạch ngoại vi và phản xạ run rẩy làm tăng sinh nhiệt. Tuy nhiên, các nghiên cứu sinh lý học chỉ ra rằng phản xạ điều hòa thân nhiệt được dẫn dắt chủ yếu bởi sự thay đổi của nhiệt độ lõi chứ không phải nhiệt độ bề mặt da [3]. Khi người bệnh đang ở mức nhiệt độ lõi rất cao của sốc nhiệt, phản xạ run thường bị ức chế, do đó hiện tượng run sinh nhiệt không xảy ra ngay cả khi bề mặt da được làm lạnh nhanh chóng [3]. Nước có độ dẫn nhiệt cao gấp 24 lần so với không khí, kết hợp với độ chênh lệch nhiệt độ lớn giữa nước đá và bề mặt da đang quá nhiệt, tạo điều kiện cho nhiệt lượng thoát ra môi trường với tốc độ tối đa [3].

Bằng chứng khoa học về hiệu quả của các mức nhiệt độ nước

Để đánh giá mức độ tin cậy của các biện pháp sơ cứu, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2020 đã thu thập dữ liệu từ 63 nghiên cứu [5]. Nhóm nghiên cứu đã phân tích 37 thử nghiệm có đối chứng, 2 nghiên cứu đoàn hệ và 24 báo cáo loạt ca bệnh liên quan đến cả sốc nhiệt gắng sức và sốc nhiệt không do gắng sức ở người lớn và trẻ em [5].

Kết quả phân tích gộp cho thấy, ở những người trưởng thành bị tăng thân nhiệt do gắng sức, kỹ thuật ngâm toàn thân trong nước có nhiệt độ dao động từ 1 đến 17 độ C giúp hạ thân nhiệt lõi nhanh hơn rõ rệt so với phương pháp làm mát thụ động ngoài không khí [5]. Khi so sánh các dải nhiệt độ khác nhau gồm nước lạnh (14-17 độ C), nước lạnh hơn (8-12 độ C) và nước đá (1-5 độ C), các nhà nghiên cứu không tìm thấy khoảng nhiệt độ nước nào vượt trội hơn hẳn các khoảng còn lại trong việc rút ngắn thời gian hạ nhiệt độ lõi [5]. Dù vậy, việc ngâm trong nước lạnh nói chung (1-17 độ C) vẫn được khẳng định là giải pháp hạ nhiệt nhanh chóng và hiệu quả vượt bậc tại các cơ sở có đủ điều kiện thực hiện [5].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu tổng hợp khác công bố năm 2023 đã phân tích dữ liệu của 54 nam giới và 18 nữ giới từ 7 nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, đồng thời kiểm chứng trên 162 trường hợp sốc nhiệt gắng sức (gồm 98 nam và 64 nữ) được điều trị thực tế tại giải chạy Falmouth Road Race từ năm 1984 đến năm 2011 [1]. Nghiên cứu này nhằm xác định thời gian ngâm an toàn khi không thể đo nhiệt độ trực tràng tại hiện trường [1].

Kết quả cho thấy các yếu tố cá nhân như tuổi tác, chiều cao, cân nặng, diện tích bề mặt cơ thể, tỷ lệ mỡ, khối lượng cơ và mức tiêu thụ oxy tối đa đều có mối liên hệ rất yếu với tốc độ hạ nhiệt về mức an toàn 38,6 độ C (hệ số R bình phương chỉ dao động từ 0,00 đến 0,16) [1]. Dựa trên phân tích đường cong đặc tính hoạt động của bộ thu (ROC) với tiêu chí độ đặc hiệu 0,9, các nhà khoa học khuyến nghị: nếu ngâm trong nước có nhiệt độ từ 9 độ C trở xuống, thời gian ngâm cần thiết là 11 đến 12 phút; nếu sử dụng nước có nhiệt độ từ 10 đến 26 độ C, thời gian ngâm cần thiết là 18 đến 19 phút [1]. Phác đồ thời gian này cho thấy hiệu quả hạ nhiệt thành công cho hơn 90% số bệnh nhân sốc nhiệt gắng sức có nhiệt độ ban đầu từ 39,5 đến 42,8 độ C [1].

Nguyên tắc sinh tử: "Hạ nhiệt trước, vận chuyển sau"

Một trong những sai lầm phổ biến khi sơ cứu người bị sốc nhiệt là vội vã đưa nạn nhân lên xe cấp cứu để chuyển đi bệnh viện ngay lập tức. Trong y học thể thao và cấp cứu ngoài viện hiện nay, chiến lược "hạ nhiệt trước, vận chuyển sau" (cool first, transport second) được nhấn mạnh như một quy chuẩn hành động hàng đầu cho sốc nhiệt gắng sức [1] [7].

Lý do là các phương tiện vận chuyển thông thường không có đủ thiết bị để hạ nhiệt độ lõi nhanh bằng bồn ngâm. Việc trì hoãn làm mát trong suốt quãng đường di chuyển có thể khiến các cơ quan nội tạng và não bộ bị tổn thương không thể phục hồi do ngâm mình quá lâu trong biển nhiệt [6]. Các báo cáo y khoa ghi nhận việc áp dụng ngâm nước lạnh ngay tại hiện trường đã mang lại tỷ lệ hồi phục chức năng thần kinh ngoạn mục [3] [4] [7].

Tại hiện trường ngoài bệnh viện, một phương pháp cải tiến mang tính thực tiễn cao đã được thử nghiệm thành công là sử dụng túi đựng thi thể (body bag) như một bồn ngâm di động [3] [4]. Túi đựng thi thể có đặc tính chống thấm nước, giá thành rẻ (thường dưới 25 USD so với hơn 100 USD của bồn ngâm 150 gallon), dễ gấp gọn, sẵn có tại các cơ sở y tế và dễ triển khai trên diện rộng [3]. Một báo cáo ca lâm sàng năm 2023 đã ghi nhận trường hợp một cụ ông 82 tuổi bị sốc nhiệt không do gắng sức ngoài trời với thân nhiệt vượt quá 107 độ F (khoảng 41,6 độ C) trong tình trạng bất tỉnh [4]. Nạn nhân được đặt vào túi đựng thi thể chứa nước lạnh ngay trên xe cứu thương; chỉ sau 9 phút di chuyển kết hợp ngâm lạnh, thân nhiệt bệnh nhân đã hạ xuống 104,1 độ F, bệnh nhân tỉnh lại, làm theo được y lệnh và trả lời được các câu hỏi cơ bản [4]. Một báo cáo khác năm 2020 cũng ứng dụng phương pháp này cứu sống một bệnh nhân cao tuổi bị bệnh não do nhiệt, giúp người bệnh hồi phục hoàn toàn tri giác và xuất viện an toàn [3].

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Mặc dù ngâm toàn thân trong nước lạnh là giải pháp cứu mạng hàng đầu, việc áp dụng đồng loạt cùng một công thức cho tất cả mọi người đang bộc lộ những khoảng trống kiến thức cần được cá nhân hóa [8].

Đối tượng đầu tiên cần thận trọng là phụ nữ. Một bài tổng quan năm 2022 chỉ ra rằng phần lớn các bằng chứng khoa học nền tảng tạo nên các hướng dẫn điều trị hiện nay đều được thu thập chủ yếu từ nam giới [2]. Thực tế cho thấy phụ nữ khi bị tăng thân nhiệt có tốc độ hạ nhiệt trong nước lạnh nhanh hơn nam giới [2]. Điều này đồng nghĩa với việc nếu áp dụng nguyên xi khung thời gian ngâm nước của nam giới cho nữ giới, bệnh nhân nữ có thể đối mặt với nguy cơ hạ thân nhiệt quá mức nguy hiểm [2]. Do đó, theo dõi sát sao tiến trình hạ nhiệt ở nữ giới là điều hết sức cần thiết.

Đối tượng thứ hai là người cao tuổi. Ngâm nước lạnh vốn được xem là liệu pháp an toàn và thích hợp cho những người trẻ tuổi, có nền tảng thể lực tốt [6]. Tuy nhiên, dữ liệu áp dụng trên bệnh nhân lớn tuổi bị sốc nhiệt kinh điển vẫn còn hạn chế và trước đây từng thiếu sự đồng thuận về tính khả thi ngoài hiện trường [7] [6]. Một báo cáo loạt ca năm 2021 tại bệnh viện đã theo dõi 3 bệnh nhân cao tuổi bị sốc nhiệt nặng được điều trị bằng phương pháp ngâm nước lạnh [6]. Kết quả cho thấy nhiệt độ lõi của cả ba bệnh nhân đều hạ nhanh chóng và không xảy ra biến chứng nào trong suốt quá trình can thiệp [6]. Dù vậy, các chuyên gia nhấn mạnh rằng đối với người già, cần có các biện pháp phòng ngừa đặc biệt và cần thêm các nghiên cứu sâu hơn để hoàn thiện phác đồ phù hợp [6].

Bên cạnh đó, việc phân biệt giữa sốc nhiệt thực sự và tình trạng tăng thân nhiệt sinh lý sau gắng sức là rất quan trọng. Các vận động viên được huấn luyện tốt khi thi đấu trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt có thể ghi nhận mức thân nhiệt lõi vượt trên 40 độ C nhưng hoàn toàn không có triệu chứng rối loạn thần kinh trung ương và không bị sốc nhiệt [2]. Những trường hợp này không nhất thiết phải chịu can thiệp ngâm lạnh cấp cứu nếu chức năng tâm thần vẫn hoàn toàn bình thường [2].

Hiểu lầm phổ biến và khoảng trống điều trị hiện nay

Một hiểu lầm rất tai hại là việc tin rằng các biện pháp như chườm đá vào bẹn, nách, lau khăn ướt hay quạt gió có thể thay thế hoàn toàn cho việc ngâm nước toàn thân. Thực tế, tổng quan hệ thống năm 2020 khẳng định làm mát bằng ngâm nước mang lại tốc độ hạ nhiệt độ lõi vượt trội hoàn toàn so với các kỹ thuật làm mát thụ động thông thường [5].

Một hiểu lầm khác là cho rằng nước phải thật lạnh, thậm chí phải là bồn nước đá đóng băng thì mới mang lại hiệu quả cứu sống. Nghiên cứu năm 2020 chỉ ra rằng nước trong khoảng 1 đến 17 độ C đều có hiệu quả hạ nhiệt tương tự nhau, không có sự khác biệt vượt trội tuyệt đối giữa nước đá và nước lạnh vừa phải [5]. Đồng thời, nghiên cứu năm 2023 cũng chứng minh nước có nhiệt độ lên tới 26 độ C vẫn giúp đưa thân nhiệt bệnh nhân về mức an toàn 38,6 độ C nếu được ngâm đủ thời gian từ 18 đến 19 phút [1]. Do đó, nếu hiện trường không có sẵn đá viên, người sơ cứu hoàn toàn có thể tận dụng nguồn nước máy hoặc nước mát sẵn có để ngâm bệnh nhân thay vì chờ đợi tìm đá.

Ngoài ra, các hướng dẫn thực hành tốt nhất hiện nay vẫn khuyến nghị áp dụng phương pháp ngâm nước lạnh đồng nhất cho tất cả các ca sốc nhiệt gắng sức [8]. Tuy nhiên, giới y khoa thừa nhận vẫn còn thiếu hiểu biết sâu sắc về các yếu tố cụ thể ảnh hưởng đến hiệu quả hạ nhiệt nhằm xây dựng phác đồ cá nhân hóa tối ưu cho từng người bệnh [8].

Cách xử trí và áp dụng thực tế tại hiện trường

Khi phát hiện một người có dấu hiệu sốc nhiệt gắng sức – bao gồm thân nhiệt tăng cao ngùn ngụt sau vận động, da nóng đỏ và xuất hiện các rối loạn chức năng thần kinh như kích thích, lú lẫn, hành vi kỳ lạ hoặc mất ý thức [2] – cần tiến hành các bước sơ cứu khẩn cấp theo khuyến nghị khoa học:

  1. Ưu tiên làm mát ngay tại chỗ: Thực hiện nguyên tắc "hạ nhiệt trước, vận chuyển sau" [1] [7]. Gọi cấp cứu y tế ngay lập tức nhưng không đưa nạn nhân đi ngay nếu chưa tiến hành các bước hạ nhiệt ban đầu.
  2. Chuẩn bị môi trường ngâm: Chuẩn bị bồn ngâm, bạt quây hoặc sử dụng túi bọc chống thấm có chứa nước [3] [4]. Nhiệt độ nước lý tưởng là dưới 10 độ C [1], tốt nhất trong khoảng 2 đến 10 độ C [3]. Nếu không có nước đá, có thể sử dụng nước lạnh thông thường trong khoảng 10 đến 26 độ C [1].
  3. Tiến hành ngâm toàn thân: Đưa nạn nhân vào ngâm ngập toàn bộ thân mình, giữ phần đầu và cổ nổi trên mặt nước.
  4. Kiểm soát thời gian ngâm: Tiêu chuẩn chăm sóc tối ưu là theo dõi nhiệt độ trực tràng theo thời gian thực để dừng ngâm ngay khi thân nhiệt hạ xuống mức an toàn từ 38,6 độ C trở xuống, tránh nguy cơ hạ thân nhiệt quá mức [1]. Trong trường hợp không có nhiệt kế trực tràng chuyên dụng ngoài hiện trường, áp dụng mốc thời gian đã được xác thực: ngâm trong 11-12 phút nếu nước có nhiệt độ từ 9 độ C trở xuống; hoặc ngâm trong 18-19 phút nếu nước có nhiệt độ từ 10 đến 26 độ C [1].
  5. Chuyển giao y tế: Sau khi hoàn thành thời gian hạ nhiệt ban đầu hoặc khi nhiệt độ cơ thể đã kiểm soát được, nhanh chóng chuyển bệnh nhân đến cơ sở y tế gần nhất để tiếp tục theo dõi biến chứng [1].

Ngâm toàn thân trong nước lạnh là một biện pháp y tế khẩn cấp đã được chứng minh hiệu quả qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng [1] [5]. Nắm vững nguyên tắc sơ cứu, hiểu đúng về nhiệt độ và thời gian ngâm sẽ giúp bảo toàn mạng sống cho người bệnh trong những khoảnh khắc vàng sinh tử.