Cơn ho do nhiễm trùng đường hô hấp trên thường bùng phát về đêm, gây mệt mỏi và xáo trộn giấc ngủ của cả gia đình. Nhiều người phân vân nên mua siro giảm ho thông thường hay dùng thìa mật ong có sẵn trong gian bếp.

Dữ liệu y khoa thực tế chứng minh mật ong là lựa chọn hỗ trợ làm dịu họng, giảm tần suất ho hiệu quả tương đương hoặc nhỉnh hơn một số biện pháp chăm sóc thông thường, đồng thời giúp cải thiện giấc ngủ. Cơ quan y tế tại Anh như Viện Y tế và Chất lượng Điều trị Quốc gia (NICE) cùng Cơ quan Y tế Công cộng Anh (PHE) khuyến cáo mật ong là lựa chọn điều trị đầu tay đối với chứng ho do nhiễm trùng hô hấp trên [1].

Cơ chế tác động: Vừa tạo màng bọc, vừa điều hòa miễn dịch

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mật ong được xác định là chất làm dịu niêm mạc giúp giảm kích ứng đường thở [2]. Khi nuốt chậm, kết cấu quánh đặc của mật bọc lấy thành hầu họng, ngăn chặn tác nhân kích thích tiếp xúc với thụ thể gây ho. Mật ong có thể khử trùng hầu họng an toàn, giữ hạt virus và sở hữu đặc tính kháng khuẩn [1, 3].

Ở mức độ phân tử, mật ong Manuka giúp điều hòa sự giải phóng các cytokine, chemokine và enzyme phân giải nền [1]. Các yếu tố này giữ vai trò điều tiết phản ứng viêm và đáp ứng miễn dịch của cơ thể [1]. Ngoài ra, keo ong chứa lượng lớn flavonoid và hợp chất phenolic trị liệu giúp can thiệp vào quá trình trưởng thành, sao chép của virus, đồng thời giảm phản ứng viêm quá mức [1].

Bằng chứng tổng hợp: Mật ong vượt trội hơn chăm sóc thông thường

Một phân tích tổng hợp công bố năm 2021 tổng hợp 1.345 hồ sơ và chọn ra 14 nghiên cứu nhằm đánh giá hiệu quả của mật ong trong viêm đường hô hấp trên [3]. Đánh giá chung cho thấy nguy cơ sai lệch của các nghiên cứu ở mức vừa phải [3].

Kết quả chỉ ra rằng so với chăm sóc thông thường, mật ong cải thiện rõ rệt điểm triệu chứng kết hợp (3 nghiên cứu, khác biệt trung bình -3,96, khoảng tin cậy 95% CI -5,42 đến -2,51) [3]. Về tần suất ho, mật ong làm giảm có ý nghĩa thống kê (8 nghiên cứu, SMD -0,36, 95% CI -0,50 đến -0,21) [3]. Mức độ nghiêm trọng của cơn ho cũng giảm đáng kể khi dùng mật ong (5 nghiên cứu, SMD -0,44, 95% CI -0,64 đến -0,25) [3]. Khi gộp 2 nghiên cứu đối chứng giả dược, nhóm mật ong ghi nhận SMD -0,63 (95% CI -1,44 đến 0,18) đối với điểm triệu chứng chung [3].

So sánh với thuốc tây: Dextromethorphan có thực sự tốt hơn?

Nhiều bậc phụ huynh ưu tiên tìm đến thuốc ức chế ho tây y như dextromethorphan (DM). Nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên năm 2007 thực hiện tại một phòng khám nhi trên 105 trẻ từ 2 đến 18 tuổi bị nhiễm trùng hô hấp có thời gian bệnh dưới 7 ngày đã so sánh mật ong kiều mạch, siro DM hương mật ong và không điều trị [4]. Can thiệp bằng liều đơn trước giờ ngủ 30 phút cho thấy mật ong vượt trội hơn nhóm không can thiệp về tần suất ho và điểm triệu chứng tổng thể [4]. Ngược lại, thuốc DM không vượt trội hơn nhóm không điều trị ở bất kỳ tiêu chí nào [4]. Khi so trực tiếp mật ong với DM, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê [4].

Dữ liệu tổng quan hệ thống năm 2010 từ Cochrane phân tích thử nghiệm trên 108 trẻ bị nhiễm trùng hô hấp trên [5]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng mật ong giảm tần suất ho tốt hơn nhóm không điều trị (khác biệt trung bình MD -0,99; 95% CI -1,63 đến -0,35), giảm mức độ phiền toái của cơn ho (MD -0,93; 95% CI -1,76 đến -0,10) và cải thiện chất lượng giấc ngủ của trẻ (MD -0,92; 95% CI -1,77 đến -0,07) [5]. Mức độ nghiêm trọng của ho giữa nhóm mật ong và không điều trị không thấy khác biệt đáng kể (MD -0,69; 95% CI -1,46 đến 0,07) [5]. Báo cáo năm 2009 từ Bệnh viện Hoàng gia Manchester cũng kết luận mật ong phát huy hiệu quả làm giảm một số triệu chứng viêm đường hô hấp trên [6].

Tranh cãi khoa học: Tác dụng dược lý hay hiệu ứng giả dược?

Dù nhiều báo cáo ca ngợi mật ong, giới nghiên cứu vẫn ghi nhận kết quả trái chiều khi kiểm soát mù đôi nghiêm ngặt. Thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược đa trung tâm công bố năm 2022 thực hiện tại 13 phòng khám nhi ở Nhật Bản từ 20/11/2021 đến 28/02/2022 trên 161 bệnh nhi (1-5 tuổi) ho dưới 7 ngày [7]. Bệnh nhi được chia làm 2 nhóm: 78 trẻ dùng mật ong keo (acacia honey) và 83 trẻ dùng siro giả dược hương mật ong trong vòng 1 giờ trước khi đi ngủ suốt 2 đêm liên tiếp [7].

Kết quả đo bằng thang điểm Likert 7 điểm cho thấy cả hai nhóm đều cải thiện cơn ho đêm và khó ngủ, không xuất hiện sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa mật ong và siro hương mật ong [7]. Nhóm tác giả kết luận mật ong không chứng minh được tác dụng dược lý vượt trội hơn siro giả dược [7]. Do đó, đặc tính sánh ngọt làm dịu cơ học hoặc hiệu ứng tâm lý có thể đóng góp một phần vào hiệu quả cắt cơn ho thực tế.

Hiểu lầm thường gặp: Mật ong thay thế hoàn toàn kháng sinh?

Nhiều người lầm tưởng mật ong diệt được mọi mầm bệnh nên dùng thay thế toàn bộ thuốc kê đơn. Phân tích năm 2021 chỉ ra mật ong là giải pháp thay thế rẻ, sẵn có giúp hạn chế tình trạng lạm dụng kê đơn kháng sinh cho các bệnh viêm hô hấp trên không biến chứng, từ đó hỗ trợ làm chậm sự phát triển của vi khuẩn kháng thuốc [3]. Mật ong làm giảm triệu chứng khó chịu, không thể thay thế phác đồ điều trị khi xảy ra nhiễm trùng thứ phát nguy hiểm.

Bên cạnh đó, việc lạm dụng thuốc cảm ho tây y cho trẻ nhỏ tiềm ẩn nhiều rủi ro. Đánh giá năm 2022 nêu rõ thuốc trị cảm ho (CCM) chỉ an toàn khi dùng đúng liều điều trị [8]. Năm 2008, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã khuyến cáo không dùng thuốc không kê đơn chứa hoạt chất chống sung huyết hay kháng histamine cho trẻ dưới 2 tuổi do lo ngại về hiệu quả và độ an toàn [8]. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ cũng khuyến cáo không dùng thuốc cảm ho cho trẻ em dưới 6 tuổi [8]. Do nguy cơ tử vong có thể xảy ra ở trẻ dưới 2 tuổi, mật ong được xem là giải pháp thay thế an toàn hơn cho trẻ trên 1 tuổi [8].

Ai nên thận trọng khi dùng mật ong?

Mật ong chỉ an toàn cho đối tượng từ 12 tháng tuổi trở lên [8]. Tuyệt đối không cho trẻ dưới 1 tuổi dùng mật ong dưới bất kỳ hình thức nào do hệ tiêu hóa chưa hoàn thiện, dễ nhiễm độc tố vi khuẩn. Các nghiên cứu đánh giá tính khả thi ghi nhận mật ong áp dụng an toàn cho trẻ từ 1 đến 6 tuổi hoặc từ 2 đến 18 tuổi [2, 5, 6].

Người mắc bệnh đái tháo đường, rối loạn chuyển hóa glucose cần tính toán lượng đường dung nạp khi sử dụng. Nếu tình trạng ho kèm theo sốt cao, khó thở, thở rít, đờm có máu hoặc ho dai dẳng quá 8 tuần (ho mạn tính), người bệnh phải đến cơ sở y tế thăm khám ngay, không tự điều trị tại nhà [2].

Hướng dẫn áp dụng đúng cách tại nhà

Để làm dịu cổ họng hiệu quả, người bệnh nên dùng mật ong nguyên chất uống trực tiếp hoặc pha loãng với nước ấm. Uống mật ong trong khoảng 30 phút đến 1 giờ trước khi đi ngủ giúp giảm tình trạng trằn trọc do ho đêm [6, 8].

Dung dịch mật ong tự nhiên pha loãng còn có thể áp dụng làm nước súc miệng sát khuẩn niêm mạc họng thường nhật [1]. Khi trẻ bị ho do cảm lạnh thông thường, cha mẹ có thể dùng mật ong để kiểm soát triệu chứng khó chịu, tránh việc tự ý mua kháng sinh hay thuốc giảm ho tân dược chứa hoạt chất ức chế thần kinh khi chưa có chỉ định y tế.

Tóm lại, mật ong là liệu pháp tự nhiên có căn cứ khoa học giúp giảm tần suất và độ khó chịu của cơn ho hô hấp trên. Dù không phải thuốc chữa bách bệnh, mật ong vẫn là lựa chọn đầu tay an toàn, tiết kiệm cho người lớn và trẻ trên 1 tuổi trước khi cân nhắc dùng đến tân dược.