Ung thư đại trực tràng hiện là một trong những gánh nặng y tế lớn trên toàn cầu [1]. Nhiều người băn khoăn liệu việc thay đổi khẩu phần ăn hằng ngày, đặc biệt là thói quen ăn gạo lứt hay ngũ cốc nguyên hạt, có thực sự giúp phòng tránh được căn bệnh nguy hiểm này hay không.

Câu trả lời được khoa học củng cố là có: sử dụng ngũ cốc nguyên hạt thường xuyên đóng vai trò tích cực trong việc giảm thiểu nguy cơ mắc ung thư đại trực tràng [1, 2, 3]. Tác động bảo vệ này bắt nguồn từ cấu trúc giàu chất xơ và các hợp chất thực vật hoạt tính sinh học [3, 7].

Cơ chế tống xuất độc chất từ chất xơ và axit ferulic

Ngũ cốc nguyên hạt chưa qua tinh chế giữ lại toàn bộ lớp cám và mầm hạt [2]. Đây là nguồn cung cấp dồi dào chất xơ không hòa tan cùng các axit phenolic tự nhiên [3, 6, 7].

Chất xơ khi đi vào ruột giúp gia tăng thể tích phân và kích thích nhu động [3]. Quá trình này rút ngắn đáng kể thời gian lưu chuyển của chất thải trong lòng ruột, từ đó làm loãng tác nhân sinh ung và giảm cơ hội tiếp xúc của chúng với biểu mô ruột già [3]. Bên cạnh đó, vi khuẩn đường ruột lên men chất xơ thành các axit béo chuỗi ngắn, tiêu biểu là butyrate – nguồn năng lượng duy trì sự khỏe mạnh của tế bào niêm mạc [3].

Song song với hoạt động cơ học của chất xơ, các chất chống oxy hóa tự nhiên như axit ferulic và axit p-coumaric trong lớp cám giúp giảm thiểu các tổn thương oxy hóa ở cấp độ tế bào [6, 7]. Các nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận axit ferulic có khả năng điều hòa chu kỳ phân chia tế bào, hỗ trợ ức chế sự nhân lên và xâm lấn của các tế bào ung thư ruột kết [6, 7].

Bằng chứng từ các phân tích tổng hợp quy mô lớn

Dữ liệu dịch tễ học trong nhiều năm qua đã chỉ ra mối liên hệ nhất quán giữa ngũ cốc nguyên hạt và việc giảm thiểu bệnh lý ung thư đường tiêu hóa [1, 3].

Một tổng quan hệ thống năm 2020 trên cơ sở dữ liệu PubMed, Web of Science và Cochrane bao gồm 17 ấn phẩm với 54 phân tích gộp về ngũ cốc nguyên hạt đã khẳng định: tiêu thụ thực phẩm này liên tục gắn liền với việc giảm nguy cơ mắc ung thư đại trực tràng, ung thư dạ dày, tụy và thực quản [4]. Ngược lại, nhóm ngũ cốc tinh chế có liên quan đến việc gia tăng nguy cơ ung thư đại tràng và dạ dày [4].

Một phân tích gộp liều-đáp ứng năm 2011 khảo sát trên 25 nghiên cứu quan sát tiến cứu cho thấy cứ tăng 10 gam chất xơ tổng số mỗi ngày, nguy cơ mắc ung thư đại trực tràng giảm tương đối 10% (RR = 0,90; khoảng tin cậy 95%: 0,86 - 0,94) [1]. Đặc biệt, riêng việc bổ sung 3 khẩu phần ngũ cốc nguyên hạt mỗi ngày giúp giảm 17% nguy cơ mắc bệnh (RR = 0,83; khoảng tin cậy 95%: 0,78 - 0,89) [1]. Mức giảm 17% cho mỗi 90 gam ngũ cốc nguyên hạt/ngày cũng được tái khẳng định qua các dữ liệu tổng hợp độc lập khác [3, 6].

Các đoàn hệ lâm sàng dài hạn theo dõi hàng chục nghìn người

Các nghiên cứu theo dõi tiến cứu trên các nhóm dân số đông đảo cung cấp cái nhìn chi tiết hơn về tác động bảo vệ theo từng vị trí khối u [4, 5].

Một phân tích gộp từ 11 nghiên cứu đoàn hệ theo dõi 1.719.590 cá nhân ở độ tuổi 25-76 trong thời gian 6 đến 16 năm ghi nhận 7.745 ca mắc ung thư [5]. Kết quả cho thấy ngũ cốc nguyên hạt tỷ lệ nghịch với nguy cơ mắc bệnh, với nguy cơ tương đối ở khối u đại tràng là 0,93 (khoảng tin cậy 95%: 0,83 - 1,02) và trực tràng là 0,89 (khoảng tin cậy 95%: 0,79 - 1,00) [5].

Tại Thụy Điển, đoàn hệ nghiên cứu trên 61.433 phụ nữ được theo dõi trung bình 14,8 năm đã phát hiện 805 ca mắc ung thư đại trực tràng [6]. Nhóm phụ nữ dùng lượng ngũ cốc nguyên hạt cao nhất (từ 4,5 khẩu phần/ngày trở lên) có tỷ lệ mắc ung thư đại tràng thấp hơn đáng kể so với nhóm ăn dưới 1,5 khẩu phần/ngày, với tỷ suất nguy cơ hiệu chỉnh là 0,67 (khoảng tin cậy 95%: 0,47 - 0,96) [6]. Nghiên cứu này ghi nhận hiệu quả rõ ở ung thư đại tràng nhưng không tìm thấy mối liên quan với ung thư trực tràng [6].

Một nghiên cứu đoàn hệ khác tại Mỹ (NIH-AARP) trên 291.988 nam giới và 197.623 nữ giới cũng báo cáo mức giảm 21% nguy cơ ung thư đại trực tràng ở người tiêu thụ nhiều ngũ cốc nguyên hạt [7].

Hiệu quả bảo vệ và vai trò của hệ vi sinh đường ruột

Bằng chứng mới nhất cho thấy tác dụng phòng ngừa của ngũ cốc nguyên hạt không hoàn toàn giống nhau ở mỗi cá nhân mà phụ thuộc vào hệ vi sinh và gene chuyển hóa [8].

Nghiên cứu công bố năm 2023 trên 114.217 người thuộc cơ sở dữ liệu UK Biobank (theo dõi trung vị 9,4 năm, ghi nhận 1.193 ca ung thư đại trực tràng) phát hiện rằng việc ăn nhiều tinh bột ngũ cốc nguyên hạt chỉ giảm nguy cơ bệnh rõ rệt ở những người có điểm số di truyền dự đoán khả năng sản xuất butyrate cao trong lòng ruột [8]. Khi mở rộng phân tích trên 343.621 người, việc bổ sung mỗi 5 gam chất xơ từ bánh mì và ngũ cốc mỗi ngày cũng chỉ hạ nguy cơ ung thư ở nhóm có vi sinh tạo butyrate vượt trội [8].

Điều này chứng minh hiệu quả bảo vệ cần có sự phối hợp giữa chất nền dinh dưỡng từ thức ăn và hoạt động lên men thực tế của vi khuẩn có lợi bên trong đại tràng [3, 8].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Ngũ cốc nguyên hạt rõ ràng đem lại nhiều giá trị phòng ngừa bệnh mạn tính, giảm từ 21% đến 43% nguy cơ ung thư tiêu hóa nói chung và giảm tỷ lệ tử vong tổng thể [7].

Dù vậy, các bằng chứng hiện hành chủ yếu dựa trên các nghiên cứu đoàn hệ quan sát và phân tích gộp dịch tễ học [1, 2, 4, 6]. Do bản chất hình thành ung thư kéo dài hàng chục năm, các thử nghiệm lâm sàng can thiệp trực tiếp để kết luận cơ chế nguyên nhân - kết quả tuyệt đối vẫn còn thiếu hụt [7].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu trên 58.279 nam giới không tìm thấy mối liên hệ giữa chất xơ và ung thư đại trực tràng, nhắc nhở rằng ngũ cốc nguyên hạt không phải là biện pháp loại trừ hoàn toàn nguy cơ [7]. Việc dùng thực phẩm tự nhiên chỉ mang tính hỗ trợ phòng ngừa, không thể thay thế cho các phương pháp chẩn đoán chuyên khoa hoặc phác đồ điều trị y tế.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng ngũ cốc

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần chọn các loại bánh mì có màu nâu hoặc các loại bánh quy dán nhãn "ngũ cốc" là đạt hiệu quả phòng bệnh. Thực tế, nhiều sản phẩm thương mại chứa phần lớn bột ngũ cốc tinh chế, đường và chất béo [4]. Nghiên cứu chỉ ra việc tiêu thụ lượng lớn ngũ cốc tinh chế làm tăng nguy cơ ung thư dạ dày và đại tràng [4].

Một hiểu lầm khác là ngũ cốc có thể bảo vệ tuyệt đối ngay cả khi lối sống đi kèm không lành mạnh. Chế độ ăn nhiều thịt đỏ, thịt chế biến sẵn và lạm dụng rượu bia là những yếu tố nguy cơ hàng đầu đã được xác định, dễ dàng triệt tiêu lợi ích từ chất xơ [1].

Những ai cần thận trọng khi tăng lượng ngũ cốc?

Mặc dù ngũ cốc nguyên hạt mang lại nhiều lợi ích cho niêm mạc ruột, việc bổ sung ồ ạt không phù hợp cho tất cả mọi người.

Những người đang trong đợt viêm ruột cấp tính, hẹp đường tiêu hóa hoặc vừa trải qua phẫu thuật đại trực tràng cần tham khảo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi tăng lượng chất xơ thô. Bổ sung quá đột ngột chất xơ không hòa tan có thể gây đầy hơi, trướng bụng, khó tiêu hoặc cản trở hấp thu ở người có đường tiêu hóa nhạy cảm.

Bệnh nhân mắc các bệnh chuyển hóa hoặc có bệnh nền mạn tính cần trao đổi với bác sĩ dinh dưỡng để phân bổ khẩu phần hợp lý cùng với phác đồ dùng thuốc hiện tại.

Gợi ý áp dụng ngũ cốc nguyên hạt vào bữa ăn

Để đạt hiệu quả tương đương các nghiên cứu dịch tễ, người trưởng thành nên duy trì khoảng 3 khẩu phần (tương đương 90 gam) ngũ cốc nguyên hạt mỗi ngày [2, 6].

Có thể bắt đầu thay thế một phần cơm trắng bằng gạo lứt, yến mạch nguyên cám, lúa mạch hoặc hạt kê trong các bữa chính. Khi chế biến, nên ngâm hạt trước khi nấu để làm mềm màng cám, giúp hệ tiêu hóa thích nghi dần dần mà không gây cảm giác khó chịu. Hãy đảm bảo uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ chất xơ nở rộng thể tích và phát huy tối đa công năng làm sạch đại tràng [3].

Duy trì thói quen dùng ngũ cốc nguyên hạt kết hợp lối sống năng động, hạn chế thịt chế biến là giải pháp tự nhiên và bền vững để bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa dài lâu.