Nhiều người lựa chọn chế độ ăn thuần chay để thanh lọc cơ thể, bảo vệ môi trường hoặc phòng ngừa các bệnh lý mạn tính. Tuy nhiên, sau một thời gian áp dụng, không ít người rơi vào trạng thái uể oải, mất tập trung, chân tay bủn rủn và đuối sức dù ngủ đủ giấc. Tình trạng kiệt sức kéo dài này thường không đơn thuần do thiếu năng lượng calo, mà bắt nguồn từ sự sụt giảm nghiêm trọng của các vi chất dinh dưỡng thiết yếu.

Khi người ăn chay trường đối mặt với tình trạng mệt mỏi vô cớ và dai dẳng, chỉ số đầu tiên và quan trọng nhất cần kiểm tra là vitamin B12 (cobalamin). Bên cạnh đó, xét nghiệm cần kết hợp đo lường vitamin D, sắt, kẽm, nồng độ homocysteine và các chỉ số tế bào máu để đánh giá toàn diện mức độ thiếu hụt vi chất.

Vì sao người ăn thuần chay dễ kiệt sức do thiếu vitamin B12?

Vitamin B12 là vi chất đóng vai trò sống còn trong quá trình tổng hợp vật chất di truyền (DNA), chuyển hóa năng lượng và tạo hồng cầu [1]. Trong tự nhiên, vitamin B12 được tổng hợp bởi các vi sinh vật kỵ khí trong hệ tiêu hóa của động vật nhai lại như trâu, bò, cừu [1]. Do đó, con người hấp thu vi chất này chủ yếu thông qua việc tiêu thụ thịt, trứng, sữa và các chế phẩm từ động vật [1].

Nguồn thực phẩm thực vật tự nhiên hầu như hoàn toàn không chứa vitamin B12, ngoại trừ một số trường hợp nhiễm vi sinh vật từ phân bón [1]. Khi loại bỏ hoàn toàn thức ăn từ động vật mà không sử dụng các nguồn bổ sung thay thế, nguồn cung B12 cho cơ thể sẽ bị cắt đứt [1].

Hậu quả sinh học trực tiếp của tình trạng này là quá trình sản xuất tế bào hồng cầu bị đình trệ hoặc sai lệch [1]. Tế bào máu không thể phân chia bình thường mà biến dạng thành các tế bào hồng cầu to bất thường nhưng rỗng và kém chức năng [1]. Khi lượng hồng cầu khỏe mạnh suy giảm, khả năng vận chuyển oxy đi nuôi các cơ quan và mô bị suy giảm nghiêm trọng, gây ra cảm giác đuối sức triền miên [2]. Đồng thời, vitamin B12 rất cần thiết để duy trì lớp vỏ myelin bảo vệ dây thần kinh, nên khi thiếu hụt, người bệnh còn gặp phải các rối loạn dẫn truyền thần kinh vận động và cảm giác [3].

Nghiên cứu chỉ ra tỷ lệ thiếu hụt đáng báo động

Các tài liệu y khoa quốc tế đã nhiều lần cảnh báo về nguy cơ thiếu hụt cobalamin lan rộng ở những người thực hành ăn chay nếu không có biện pháp phòng ngừa chủ động [3].

Một tổng quan hệ thống năm 2014 đã tổng hợp dữ liệu từ 40 công trình nghiên cứu khoa học sử dụng các cơ sở dữ liệu lớn như PubMed, Medline để đánh giá nồng độ vitamin B12 trong huyết thanh của người ăn chay [3]. Kết quả tổng quan cho thấy tỷ lệ thiếu vitamin B12 ở nhóm người trưởng thành và người cao tuổi ăn chay dao động trong khoảng từ 0% đến 86,5% [3]. Đáng chú ý, tỷ lệ thiếu hụt ở những người ăn thuần chay cao hơn hẳn so với những người ăn chay có dùng trứng hoặc sữa [3]. Nhóm nghiên cứu nhấn mạnh rằng những người ăn thuần chay không sử dụng chế phẩm bổ sung vitamin B12 phải đối mặt với nguy cơ thiếu hụt đặc biệt cao [3]. Tỷ lệ thiếu hụt vi chất này cũng được ghi nhận lên đến 45% ở trẻ sơ sinh, từ 0 đến 33,3% ở trẻ em và thanh thiếu niên, và từ 17 đến 39% ở phụ nữ mang thai tùy theo từng giai đoạn thai kỳ [3].

Dữ liệu từ nghiên cứu đoàn hệ EPIC-Oxford tại Vương quốc Anh cũng cho thấy có khoảng 50% số người ăn thuần chay bị thiếu hụt vitamin B12 [1]. Con số này giải thích tại sao mệt mỏi và suy giảm hiệu suất vận động lại là vấn đề rất phổ biến ở nhóm đối tượng này [1].

Triệu chứng thể chất và tâm thần qua các ca bệnh thực tế

Tình trạng thiếu vitamin B12 không chỉ âm thầm làm giảm hồng cầu mà còn bộc phát thành những bệnh cảnh lâm sàng phức tạp tác động nặng nề lên cả thể xác lẫn tinh thần.

Một báo cáo ca bệnh năm 2022 đã ghi nhận trường hợp một nữ thiếu niên tìm kiếm sự trợ giúp tâm lý vì gặp phải hàng loạt vấn đề như ác mộng, lo âu và trầm cảm [4]. Bệnh nhân đồng thời xuất hiện các triệu chứng thể chất gồm rối loạn chu kỳ kinh nguyệt, kiệt sức, suy nhược cơ thể, hôn mê li bì, chóng mặt, đau bụng không rõ nguyên nhân kèm buồn nôn và tăng cân [4]. Khai thác bệnh sử cho thấy bệnh nhân đã ăn chay 4 năm và chuyển sang ăn thuần chay hoàn toàn được 2 tháng [4]. Kết quả xét nghiệm máu cho thấy nồng độ vitamin B12 giảm xuống mức 130 pmol/L, kèm theo suy giảm 25-Hydroxy-Vitamin D ở mức 47 nmol/L và nồng độ hormone kích thích tuyến giáp TSH tăng nhẹ lên 4,2x10^-3 IU/L [4]. Bệnh nhân sau đó đã được chỉ định điều trị kết hợp liệu pháp tâm lý và bổ sung các vitamin bị thiếu hụt [4].

Trong một trường hợp khác được công bố vào năm 2015, một người đàn ông 39 tuổi ăn thuần chay đã phải nhập viện với tình trạng thiếu máu hồng cầu to nghiêm trọng do thiếu hụt vitamin B12 [2]. Đồng thời, bệnh nhân này còn mắc hội chứng cường tuyến cận giáp thứ phát xuất phát từ tình trạng thiếu vitamin D trầm trọng [2]. Nghiên cứu nhấn mạnh rằng thiếu máu dinh dưỡng ở người ăn thuần chay phần lớn bắt nguồn từ sự thiếu vắng vitamin B12 do vi chất này chỉ có trong sản phẩm từ động vật [2].

Không chỉ dừng lại ở thiếu máu, việc thiếu B12 lâu dài có thể dẫn đến tổn thương cấu trúc tế bào não bộ. Năm 2005, các bác sĩ đã báo cáo trường hợp một bé gái 9,5 tháng tuổi bị chậm phát triển thể chất và giảm trương lực cơ nghiêm trọng do bú mẹ thuần chay [5]. Bé gái bị thiếu máu hồng cầu to thứ phát do thiếu vitamin B12 và hình ảnh chụp cộng hưởng từ (MRI) ghi nhận tình trạng teo não [5]. Khám xét nghiệm cho thấy người mẹ cũng bị thiếu hụt vitamin B12 và đã có dấu hiệu thiếu máu hồng cầu to từ thời điểm xuất viện sau sinh do duy trì chế độ thuần chay mà không được bù đắp vi chất [5].

Dự trữ B12 suy kiệt nhanh thế nào khi ngừng bổ sung?

Nhiều người tin rằng gan có khả năng tích trữ lượng vitamin B12 đủ dùng trong nhiều năm, nên việc ngừng uống bổ sung trong vài tháng sẽ không gây hại. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng hiện đại cho thấy các chỉ số vi chất hoạt tính giảm sút nhanh hơn rất nhiều so với suy nghĩ thông thường.

Một nghiên cứu theo dõi sát sao năm 2024 đã mô tả diễn biến sức khỏe của một người đàn ông khỏe mạnh ngoài 30 tuổi đã duy trì chế độ ăn thuần chay khoảng 10 năm [6]. Trước đó, do hiểu rõ nguy cơ, anh thường xuyên uống methylcobalamin với liều 500 microgam từ 3 đến 4 lần mỗi tuần để giữ nồng độ vi chất ổn định [6]. Đến cuối năm 2023, người này quyết định dừng sử dụng viên uống bổ sung [6]. Quá trình theo dõi định kỳ sau đó cho thấy nồng độ vitamin B12 và holotranscobalamin (holo-TC - dạng hoạt tính của B12) bắt đầu sụt giảm dần chỉ sau 4 tuần dừng uống [6].

Đến tuần thứ 16, tình trạng thiếu hụt đã đến mức bắt buộc phải cho bệnh nhân sử dụng lại chế phẩm bổ sung [6]. Đến tuần thứ 20, chỉ số homocysteine trong máu của người này đã tăng vọt lên mức 18,2 micromol/L [6]. Từ ca bệnh này, các tác giả kết luận rằng việc tạm ngừng uống B12 ngắn hạn có thể được dung nạp nếu nồng độ dự trữ đang tốt, nhưng nếu gián đoạn quá 8 tuần, người ăn thuần chay sẽ bước vào giai đoạn suy giảm tiến tới thiếu hụt dưới mức tối ưu [6].

Bên cạnh yếu tố ăn uống, khả năng hấp thu của đường tiêu hóa cũng đóng vai trò quyết định. Một báo cáo năm 1978 về một người đàn ông ăn thuần chay suốt 25 năm đã phát triển các tổn thương thần kinh nghiêm trọng do thiếu B12 [7]. Dù khẩu phần ăn của người này cung cấp tối đa khoảng 1,2 microgam B12 mỗi ngày và nghiệm pháp Schilling cho kết quả bình thường, bệnh nhân vẫn hấp thu B12 kém khi vi chất này gắn với protein ovalbumin [7]. Nguyên nhân được xác định là do tình trạng viêm dạ dày, chứng vô toan dạ dày và giảm tiết yếu tố nội tại đi kèm [7]. Điều này chứng minh rằng việc thiếu hụt dinh dưỡng từ khẩu phần ăn kết hợp với chứng kém hấp thu tiềm ẩn có thể thúc đẩy biến chứng thần kinh xuất hiện nhanh và nặng hơn [7].

Những hiểu lầm phổ biến của người ăn chay trường

Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người ăn chay là cho rằng cơ thể có thể lấy đủ vitamin B12 từ các loại thực phẩm thực vật lên men, nấm hoặc rong biển. Trên thực tế, các phân tích dinh dưỡng đã xác nhận thực vật hoàn toàn không thể tự tổng hợp cobalamin có hoạt tính sinh học cho con người [1].

Nhiều người cũng chủ quan cho rằng các xét nghiệm công thức máu thông thường là đủ để tầm soát. Tuy nhiên, chỉ số B12 toàn phần trong huyết thanh đôi khi không phản ánh chính xác lượng vi chất sẵn sàng cho mô sử dụng, đòi hỏi phải theo dõi thêm các chỉ số chuyên sâu như holotranscobalamin hay homocysteine [6].

Một sai lầm khác là cho rằng ăn chay chỉ thiếu duy nhất vitamin B12. Chế độ ăn hoàn toàn từ thực vật nếu không được thiết kế khoa học còn rất dễ thiếu hụt sắt, kẽm, canxi, iod, vitamin D và riboflavin (vitamin B2) [4, 8]. Một báo cáo năm 2022 đã ghi nhận trường hợp một bé trai sơ sinh gặp biến chứng hạ đường huyết và nhiễm toan lactic nguy hiểm đến tính mạng do thiếu hụt vitamin B2 nghiêm trọng [8]. Người mẹ của bé tuân thủ chế độ ăn thuần chay nghiêm ngặt và chỉ bổ sung ngắt quãng sắt, kẽm, vitamin B12, vitamin D, axit folic và omega 3 [8]. Việc thiếu hụt đa vi chất cùng lúc sẽ càng làm trầm trọng thêm cảm giác kiệt sức và suy nhược của cơ thể [1, 2].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Mọi người ăn chay trường đều có nguy cơ thiếu vi chất, nhưng có những nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nghiêm trọng nếu nồng độ B12 suy giảm:

  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Tình trạng thiếu B12 ở người mẹ có thể gây thiếu máu hồng cầu to cho cả mẹ và thai nhi, đồng thời đe dọa trực tiếp sự phát triển hệ thần kinh của trẻ bú mẹ, dẫn tới nguy cơ teo não và giảm trương lực cơ [3, 7].
  • Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ và thanh thiếu niên: Đây là giai đoạn cơ thể cần lượng vi chất rất lớn để hoàn thiện hệ thần kinh, tạo máu và phát triển trí não [1, 3]. Thiếu hụt B12 ở tuổi học đường có thể gây rối loạn tâm lý, trầm cảm, suy giảm khả năng học tập và rối loạn nội tiết [4].
  • Người cao tuổi và người có vấn đề về dạ dày: Người cao tuổi có tỷ lệ thiếu hụt B12 trong các nghiên cứu lên tới 86,5% [3]. Những người bị viêm teo dạ dày, giảm tiết axit dịch vị hoặc suy giảm yếu tố nội tại sẽ không thể tách và hấp thu B12 hiệu quả từ thức ăn [7].
  • Vận động viên và người tập luyện thể thao: Chế độ thuần chay nghèo vi chất sẽ làm suy giảm tổng hợp hồng cầu, giảm sức bền cơ bắp và cản trở hồi phục thể lực nếu không có chiến lược bổ sung hợp lý [1].

Các chỉ số cần kiểm tra và hướng xử trí thực tế

Khi xuất hiện cảm giác mệt mỏi kéo dài, người ăn chay trường không nên tự ý mua sắm các loại thuốc bổ mà cần đến cơ sở y tế để thực hiện xét nghiệm máu chuyên sâu:

  • Định lượng vitamin B12 huyết thanh: Giúp nhận diện tình trạng thiếu hụt cobalamin nền tảng [1, 3].
  • Định lượng Holotranscobalamin (holo-TC): Chỉ số này phản ánh lượng B12 có hoạt tính sinh học trong tuần hoàn, nhạy cảm hơn và sụt giảm rất sớm sau khi thiếu hụt nguồn cung [6].
  • Định lượng Homocysteine: Chỉ số này sẽ tăng cao khi cơ thể thiếu hụt vitamin B12, phản ánh tình trạng rối loạn chuyển hóa tế bào [5, 8].
  • Định lượng 25-Hydroxy-Vitamin D: Nhằm phát hiện tình trạng thiếu hụt vitamin D kết hợp, vốn rất hay đi kèm với thiếu B12 ở người ăn chay trường [1, 2].
  • Tổng phân tích tế bào máu ngoại vi: Kiểm tra số lượng hồng cầu và thể tích trung bình hồng cầu (MCV) để phát hiện sớm dấu hiệu thiếu máu hồng cầu to [2, 7].

Để phòng ngừa và khắc phục, người ăn thuần chay bắt buộc phải bổ sung vitamin B12 đều đặn qua viên uống bổ sung hoặc thực phẩm tăng cường vi chất [3, 8]. Một phác đồ thường được áp dụng là sử dụng methylcobalamin dạng uống với liều lượng khoảng 500 microgam từ 3 đến 4 lần mỗi tuần để duy trì nồng độ vi chất ổn định trong máu [6]. Tuyệt đối không nên tự ý ngừng bổ sung vi chất quá 8 tuần vì lượng dự trữ sẽ tụt giảm nhanh chóng về ngưỡng thiếu hụt [6].

Chế độ ăn chay trường đem lại nhiều giá trị tích cực cho sức khỏe tim mạch nhưng cũng đi kèm nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng nghiêm trọng nếu áp dụng thiếu hiểu biết khoa học [1, 8]. Việc chủ động xét nghiệm định kỳ chỉ số vitamin B12 và các vi chất liên quan là giải pháp thiết yếu giúp người ăn chay duy trì lối sống lành mạnh mà không bị kiệt sức hay đối mặt với những tổn thương thần kinh không thể đảo ngược [3, 8].