Nhiều người khi nhận kết quả xét nghiệm thấy men gan tăng cao thường có tâm lý lo lắng và tìm kiếm các loại thảo dược, hạt đậu dân dã với hy vọng "làm mát gan", giải độc và hạ men gan nhanh chóng. Trong số các loại ngũ cốc truyền thống, đậu nho nhe (tên khoa học là Vigna umbellata, hay còn gọi là rice bean) được nhiều người truyền tai nhau như một phương thuốc tự nhiên giúp bồi bổ cơ thể và hỗ trợ chức năng gan.
Tuy nhiên, liệu đậu nho nhe có thực sự giúp hạ men gan và chống viêm hiệu quả như lời đồn? Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, các nghiên cứu đã làm sáng tỏ hàm lượng chất chống oxy hóa dồi dào trong loại đậu này, đồng thời chỉ ra tiềm năng bảo vệ tế bào gan của các hợp chất phenolic, dù thực tế vẫn còn những khoảng cách nhất định giữa nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và việc điều trị bệnh trên người.
Hợp chất phenolic trong đậu bảo vệ tế bào gan như thế nào?
Gan là cơ quan tiếp nhận và chuyển hóa hầu hết các chất độc hại từ thực phẩm, đồ uống có cồn, hóa chất và thuốc điều trị. Trong quá trình giải độc này, các phản ứng sinh hóa liên tục tạo ra các gốc tự do và phản ứng viêm, gây ra hiện tượng stress oxy hóa làm tổn hại màng tế bào gan, khiến các enzym nội bào như AST và ALT rò rỉ vào máu, dẫn đến hiện tượng tăng men gan.
Các hợp chất phenolic tự nhiên – nhóm chất chuyển hóa thứ cấp phổ biến trong các loại đậu – được biết đến với khả năng trung hòa các gốc tự do mạnh mẽ. Khi đi vào cơ thể, nhóm chất này hoạt động như một lá chắn bảo vệ, ngăn ngừa quá trình peroxy hóa lipid màng tế bào gan. Nhờ hạn chế được sự phá hủy tế bào do các gốc tự do gây ra, các phenolic giúp duy trì tính toàn vẹn của màng tế bào gan, từ đó hỗ trợ làm giảm nguy cơ tổn thương gan do hóa chất hay độc chất tích tụ.
Bên cạnh đó, các chất chống oxy hóa tự nhiên này còn hỗ trợ ức chế phản ứng viêm nội sinh. Khi tế bào gan không bị tổn thương liên tục bởi các gốc tự do, các tín hiệu kích hoạt chuỗi phản ứng viêm sẽ giảm đi, góp phần làm dịu phản ứng sưng viêm ở các mô gan.
Đậu nho nhe chứa kho tàng polyphenol phong phú
Để hiểu rõ giá trị sinh học của đậu nho nhe, một nghiên cứu chuyên sâu công bố vào năm 2023 đã phân tích chi tiết hồ sơ các hợp chất phenolic dạng tự do và dạng liên kết có trong hạt đậu nho nhe (Vigna umbellata) [1]. Nghiên cứu này chỉ ra rằng đậu nho nhe là một loại cây họ đậu vừa làm thực phẩm vừa làm dược liệu chứa hàm lượng polyphenol rất phong phú [1].
Các nhà nghiên cứu đã sử dụng các phương pháp chiết xuất khác nhau như dùng nước, cồn methanol 80%, thủy phân bằng acid, kiềm và hỗn hợp enzyme để tách các phân đoạn phenolic [1]. Kết quả cho thấy phương pháp thủy phân bằng kiềm mang lại hiệu quả giải phóng phenolic dạng liên kết cao nhất, đạt mức 14,18 mg GAE/g trọng lượng khô [1]. Mức hàm lượng này cao gấp 16,68 lần so với phương pháp thủy phân bằng acid và gấp 56,72 lần so với thủy phân bằng enzyme [1].
Đáng chú ý, lượng polyphenol liên kết được giải phóng qua quá trình thủy phân bằng kiềm chiếm tới 71,15% tổng hàm lượng phenolic có trong hạt đậu nho nhe [1]. Tổng cộng có tới 35 hợp chất phenolic đơn lẻ được xác định trong hạt đậu nho nhe qua nghiên cứu này [1].
Trong phân đoạn tự do, các monomer phenolic chính được phát hiện bao gồm isoquercitrin, procyanidin B1, rutin, taxifolin và catechin [1]. Trong khi đó, ở phân đoạn phenolic liên kết, các hoạt chất chiếm ưu thế là acid gallic, acid protocatechuic, acid p-hydroxybenzoic, catechin và phloroglucinol [1]. So với phân đoạn tự do chiết bằng nước hay methanol, phân đoạn phenolic liên kết sau khi thủy phân bằng kiềm cho thấy hoạt tính chống oxy hóa vượt trội hơn hẳn [1]. Khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ của đậu nho nhe được kết luận là chủ yếu đến từ catechin (xuất hiện dồi dào ở cả hai dạng tự do và liên kết), cùng với acid gallic, acid protocatechuic và acid p-hydroxybenzoic trong phân đoạn liên kết [1].
Bằng chứng về khả năng bảo vệ tế bào gan của hợp chất phenolic
Mặc dù nghiên cứu trực tiếp trên người về tác động hạ men gan của đậu nho nhe còn đang được phát triển, cơ chế bảo vệ tế bào gan của các hợp chất phenolic có nguồn gốc từ đậu đã được làm sáng tỏ qua nhiều mô hình thực nghiệm sinh học. Mối liên hệ giữa hoạt tính chống oxy hóa của các hợp chất phenolic và tác dụng bảo vệ gan đã được nhiều nghiên cứu ghi nhận [2].
Cụ thể, một nghiên cứu năm 2022 thực hiện trên dòng tế bào gan người HuH-7 đã chứng minh rằng các phân đoạn phenolic tự do và phenolic liên kết chiết xuất từ đậu có khả năng làm giảm từ 24,5% đến 85,0% tổn thương oxy hóa do gốc peroxyl (AAPH) gây ra [2]. Hiệu quả bảo vệ tế bào gan này diễn ra phụ thuộc vào nồng độ, với nồng độ chiết xuất càng đậm đặc thì khả năng bảo vệ càng cao [2]. Các chất chống oxy hóa phenolic có khả năng ức chế sự sinh ra các gốc tự do, đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ gan trước sự tấn công của độc tố [2].
Tổn thương gan và tăng men gan thường bị kích hoạt bởi các hóa chất, thuốc giảm đau (như paracetamol), độc tố nấm mốc aflatoxin B1 hay carbon tetrachloride (CCl4) thông qua cơ chế kích hoạt stress oxy hóa [2]. Do đó, sự hiện diện của các chất chống oxy hóa mạnh như catechin, acid gallic và các dẫn xuất acid cinnamic – vốn cũng có mặt dồi dào trong các loại đậu như đậu nho nhe – giúp tế bào gan tăng sức chịu đựng, giảm thiểu hủy hoại màng tế bào trước các tác nhân gây viêm và nhiễm độc [1] [2].
Điểm mạnh và giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Nghiên cứu về đậu nho nhe mở ra triển vọng rất lớn trong việc sử dụng loại hạt truyền thống này như một thực phẩm chức năng tự nhiên hỗ trợ bảo vệ sức khỏe gan [1]. Điểm mạnh của các dữ liệu hiện có là đã định danh chính xác 35 hoạt chất phenolic quý giá và chứng minh hoạt tính dập tắt các gốc tự do mạnh mẽ của chúng trong điều kiện phòng thí nghiệm [1]. Việc phát hiện ra dạng phenolic liên kết chiếm tới hơn 71% tổng lượng polyphenol cũng cung cấp cái nhìn hoàn toàn mới về giá trị dinh dưỡng của loại hạt này [1].
Tuy vậy, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ những giới hạn của bằng chứng khoa học. Các dữ liệu về đậu nho nhe hiện nay chủ yếu tập trung vào phân tích hóa sinh và năng lực chống oxy hóa trong ống nghiệm [1]. Chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân bị viêm gan hoặc tăng men gan được công bố đối với riêng đậu nho nhe.
Ngoài ra, trong cơ thể người, phần lớn phenolic liên kết nằm chặt trong thành tế bào thực vật và cần sự lên men của hệ vi sinh đường ruột hoặc môi trường tiêu hóa đặc biệt để giải phóng [1]. Mức độ hấp thu thực tế vào máu và lượng hoạt chất đến được tế bào gan sau khi ăn đậu qua đường tiêu hóa vẫn cần được làm rõ thêm qua các nghiên cứu dược động học tương lai.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng đậu nho nhe hạ men gan
Rất nhiều người lầm tưởng rằng đậu nho nhe có thể thay thế hoàn toàn cho thuốc điều trị viêm gan hoặc thuốc hạ men gan do bác sĩ kê đơn. Đây là một quan niệm sai lầm và có thể dẫn đến nguy hiểm nếu bệnh nhân tự ý bỏ thuốc kháng virus trong điều trị viêm gan B, C hoặc bỏ các phác đồ điều trị tổn thương gan cấp tính. Đậu nho nhe là thực phẩm dinh dưỡng hỗ trợ, không phải là thuốc chữa bệnh và không thể làm men gan hạ ngay tức thì chỉ sau vài ngày sử dụng.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "uống nước luộc đậu càng đặc càng tốt". Nghiên cứu khoa học cho thấy các hợp chất chống oxy hóa mạnh nhất của đậu nho nhe lại nằm ở dạng liên kết với thành tế bào (chiếm hơn 71%), vốn khó hòa tan hoàn toàn chỉ bằng nước sôi thông thường [1]. Nếu chỉ đun lấy nước uống mà bỏ bã, bạn đã vô tình bỏ qua phần lớn các hoạt chất polyphenol quý giá nhất của hạt đậu.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng có thể dùng đậu nho nhe để "bù trừ" cho thói quen uống rượu bia, ăn đồ cay nóng hoặc thức khuya. Dù các phenolic có khả năng trung hòa gốc tự do [1], nhưng lượng chất chống oxy hóa dung nạp từ thực phẩm không thể triệt tiêu hoàn toàn sự tàn phá tế bào gan do nồng độ cồn cao hay lối sống thiếu lành mạnh gây ra liên tục mỗi ngày.
Ai nên thận trọng khi sử dụng đậu nho nhe?
Mặc dù đậu nho nhe là thực phẩm lành tính với đa số người khỏe mạnh, một số đối tượng vẫn cần cẩn trọng khi bổ sung vào chế độ ăn:
Người có hệ tiêu hóa yếu, dễ đầy bụng khó tiêu: Các loại hạt họ đậu chứa lượng carbohydrate phức hợp và chất xơ dồi dào, có thể gây sinh hơi, chướng bụng nếu tiêu thụ một lượng lớn trong thời gian ngắn hoặc chế biến chưa chín kỹ.
Người mắc bệnh gout hoặc tăng acid uric máu: Giống như nhiều loại đậu hạt khác, đậu nho nhe có chứa một lượng purin nhất định. Việc ăn quá nhiều có thể làm gia tăng tải lượng acid uric, không có lợi cho người đang trong đợt viêm khớp gout cấp.
Bệnh nhân suy thận mạn: Người bệnh thận thường phải kiểm soát nghiêm ngặt lượng kali và phospho dung nạp hàng ngày. Các loại đậu hạt là nguồn cung cấp khoáng chất phong phú, do đó người suy thận cần tham khảo ý kiến của bác sĩ dinh dưỡng trước khi thêm đậu nho nhe vào thực đơn thường xuyên.
Người đang dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh gan mãn tính: Khi muốn dùng đậu nho nhe dưới dạng bột cô đặc hay bài thuốc dân gian dài ngày, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ chuyên khoa để tránh nguy cơ tương tác không mong muốn với các thuốc chuyển hóa qua gan.
Hướng dẫn sử dụng đậu nho nhe đúng cách trong đời sống
Để khai thác tối đa nguồn polyphenol và chất chống oxy hóa tự nhiên trong đậu nho nhe, cách chế biến đóng vai trò vô cùng quan trọng:
Ngâm hạt trước khi nấu: Trước khi chế biến, nên ngâm hạt đậu nho nhe trong nước ấm từ 6-8 tiếng. Việc ngâm không chỉ giúp hạt đậu mềm nhanh chín mà còn kích hoạt enzyme nội sinh, hỗ trợ làm mềm cấu trúc thành tế bào, giúp các hợp chất phenolic liên kết dễ dàng được giải phóng và hấp thu hơn trong quá trình tiêu hóa [1].
Nấu chín kỹ và ăn cả phần cái lẫn nước: Thay vì chỉ đun lấy nước uống giải khát, hãy chế biến đậu nho nhe thành các món ăn như cháo đậu, súp, cơm độn đậu hoặc chè thanh đạm ít đường. Việc ăn toàn bộ hạt đậu giúp cơ thể tiếp nhận trọn vẹn cả phân đoạn phenolic tự do lẫn phân đoạn liên kết cùng lượng chất xơ dồi dào [1].
Liều lượng và tần suất hợp lý: Người trưởng thành khỏe mạnh có thể dùng khoảng 30 đến 50 gram hạt đậu khô mỗi lần, dùng 2 đến 3 lần mỗi tuần như một phần của chế độ ăn đa dạng ngũ cốc. Tránh ăn liên tục với lượng quá nhiều trong một bữa để không gây quá tải cho hệ tiêu hóa.
Kết hợp chế độ sinh hoạt bảo vệ gan: Việc bổ sung đậu nho nhe chỉ thực sự phát huy tác dụng bảo vệ tế bào gan khi đi kèm lối sống khoa học: hạn chế rượu bia, tránh ăn nhiều dầu mỡ màng trans-fat, ngủ đủ giấc trước 23h và uống đủ 1,5 đến 2 lít nước mỗi ngày để hỗ trợ gan đào thải độc chất trơn tru.
Tóm lại, đậu nho nhe là một loại ngũ cốc giàu giá trị dinh dưỡng với kho tàng hợp chất phenolic phong phú có khả năng chống oxy hóa vượt trội trong các nghiên cứu khoa học [1]. Dù vậy, người dân nên nhìn nhận loại hạt này như một phần hỗ trợ chế độ ăn lành mạnh thay vì thần thánh hóa thành phương thuốc hạ men gan tức thì, và luôn cần tham vấn ý kiến y tế chuyên khoa khi gan gặp các vấn đề bất thường.