Thói quen nhâm nhi tách trà hoa cúc ấm nóng sau bữa ăn vốn rất quen thuộc với nhiều gia đình Việt để thư giãn và thanh nhiệt. Đối với người mắc bệnh tiểu đường (đái tháo đường), nhiều người truyền tai nhau rằng thức uống này còn giúp hạ đường máu tự nhiên. Vậy thực hư tác dụng này ra sao dưới góc nhìn khoa học?

Câu trả lời ngắn gọn là có tiềm năng hỗ trợ, nhưng chỉ dừng ở mức độ bổ trợ chứ không phải thuốc điều trị. Các nghiên cứu thực nghiệm trong ống nghiệm và trên động vật cho thấy chiết xuất từ nhiều giống hoa cúc chứa hoạt chất giúp ức chế các enzyme tiêu hóa tinh bột, đồng thời cải thiện độ nhạy insulin và giảm viêm [1][2][3]. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế khi pha trà uống hàng ngày ở người vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng để khẳng định chắc chắn.

Bài toán đường huyết sau ăn và vai trò của enzyme tiêu hóa

Đái tháo đường là hội chứng rối loạn chuyển hóa đặc trưng bởi tình trạng đường huyết cao mạn tính, dẫn đến tổn thương và suy giảm chức năng của nhiều cơ quan [4][5]. Trong đó, đái tháo đường tuýp 2 chiếm hơn 90% tổng số ca bệnh [5]. Giai đoạn tiền đái tháo đường có mức đường máu cao hơn bình thường nhưng chưa chạm ngưỡng bệnh lý, và lên tới 70% trường hợp này sẽ tiến triển thành đái tháo đường thực sự nếu không được can thiệp [4].

Một trong những nguyên tắc quan trọng để ngăn ngừa và kiểm soát bệnh là kìm hãm sự gia tăng đường huyết đột ngột ngay sau bữa ăn [1]. Khi chúng ta ăn cơm, bún, phở hay bánh mì, hai loại enzyme tại hệ tiêu hóa là alpha-amylase (do tuyến tụy tiết ra) và alpha-glucosidase (nằm ở ruột) sẽ làm nhiệm vụ cắt nhỏ tinh bột và đường đôi thành đường đơn glucose để ruột hấp thu vào máu [4][1].

Nếu làm chậm được hoạt động của hai enzyme này, quá trình phân giải tinh bột thành đường glucose sẽ diễn ra từ từ hơn [4][1]. Nhờ đó, lượng đường đi vào máu sau bữa ăn không bị vọt lên quá cao, giúp giảm tải cho cơ thể [4][1].

Hoa cúc chặn đường hấp thu tinh bột và giảm kháng insulin thế nào?

Hoa cúc (Chrysanthemum indicum L.) từ lâu đã được sử dụng làm trà uống và thảo dược truyền thống nhờ chứa hàm lượng cao nhóm hoạt chất tự nhiên gọi là flavonoid [3]. Các phân tích khoa học chỉ ra rằng flavonoid trong hoa cúc có khả năng bám vào các vị trí gần điểm hoạt động của enzyme alpha-amylase và alpha-glucosidase thông qua tương tác tĩnh điện và liên kết hydro [6]. Sự gắn kết này làm biến đổi cấu trúc không gian của enzyme, khiến chúng không thể tiếp xúc và phân giải tinh bột như bình thường [6].

Bên cạnh cơ chế tại ruột, chiết xuất hoa cúc còn tác động vào con đường tín hiệu insulin bên trong tế bào [2]. Cụ thể, các hoạt chất trong hoa cúc giúp làm giảm mức protein PTP-1B — một yếu tố vốn cản trở hoạt động của insulin — từ đó trực tiếp tăng cường tín hiệu insulin và giảm nguy cơ kháng insulin [2].

Ngoài ra, tình trạng viêm mạn tính và kháng insulin luôn song hành trong các rối loạn chuyển hóa [3]. Chiết xuất hoa cúc giàu hoạt chất buddleoside được chứng minh có khả năng điều hòa sự mất cân bằng của tế bào đại thực bào, chặn đường truyền tín hiệu gây viêm NF-kappaB và giảm tiết các chất trung gian gây viêm [3]. Cơ chế này giúp bảo vệ gan và tế bào beta tuyến tụy khỏi tổn thương do viêm, góp phần cải thiện tình trạng kháng insulin và hạ đường huyết [3].

Các nghiên cứu thực nghiệm về chiết xuất hoa cúc nói gì?

Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã đánh giá khả năng ức chế enzyme tiêu hóa trong ống nghiệm của 5 loại thực vật sấy khô, bao gồm hoa cúc (Chrysanthemum indicum), bụp giấm, dâu tằm, quả bầu nâu và hoa đậu biếc [1]. Nhóm nghiên cứu chiết xuất thảo dược bằng nước cất và sấy phun khô [1]. Kết quả cho thấy hàm lượng hợp chất phenolic tổng số của các chiết xuất khô nằm trong khoảng 230,3–460,0 mg đương lượng axit gallic/g và tổng lượng flavonoid đạt 50,3–114,8 mg đương lượng quercetin/g [1]. Khi thử nghiệm ức chế enzyme tại ruột, chiết xuất hoa cúc đạt giá trị IC50 (nồng độ cần thiết để ức chế 50% hoạt tính enzyme) là 4,24 ± 0,12 mg/ml đối với enzyme maltase và 3,85 ± 0,41 mg/ml đối với enzyme sucrase [1].

Đến năm 2020, một nghiên cứu khác đi sâu phân tích sự tương tác giữa 3 hoạt chất flavonoid chiết xuất từ hoa cúc (Chrysanthemum indicum) gồm luteolin, acacetin và buddleoside với enzyme alpha-amylase bằng kỹ thuật cộng hưởng plasmon bề mặt (SPR) ở độ pH 6.0 [5]. Kết quả đo hằng số phân ly cân bằng (KD) của 3 chất lần lượt là 1,9695 ± 0,12 mM; 2,9240 ± 0,20 mM và 3,2966 ± 0,08 mM, đồng thời lực liên kết này chịu ảnh hưởng bởi các muối KCl, MgCl2 và CaCl2 [5]. Phân tích động học enzyme xác nhận cả 3 chất đều ức chế alpha-amylase theo kiểu không cạnh tranh, với sức mạnh ức chế xếp theo thứ tự: luteolin mạnh hơn acacetin, và acacetin mạnh hơn buddleoside [5].

Một nghiên cứu công bố năm 2025 tiếp tục phân tích chuyển hóa có mục tiêu trên hai loại trà hoàng cúc truyền thống (ký hiệu WYHJ và JSHJ) trong ống nghiệm [6]. Kết quả ghi nhận tổng hàm lượng flavonoid trong loại WYHJ (96,43 ± 1,63 mg QE/g) cao hơn đáng kể so với loại JSHJ (73,16 ± 2,04 mg QE/g), đồng thời WYHJ cũng giàu hoạt chất luteolin và taxifolin hơn [6]. Đáng chú ý, hoạt chất luteolin tinh khiết (độ tinh khiết trên 98%) cho hiệu quả ức chế enzyme alpha-glucosidase mạnh hơn cả thuốc chuẩn acarbose, với chỉ số IC50 của luteolin chỉ là 3,65 ± 0,77 micromol/L so với mức 563,60 ± 40,49 micromol/L của acarbose [6]. Mô phỏng trên máy tính cũng xác nhận chất taxifolin trong trà ức chế cả hai enzyme tiêu hóa nhờ tạo các liên kết hydro và tương tác pi-pi, chứng tỏ tác dụng của trà hoàng cúc đến từ sự hiệp đồng của nhiều flavonoid [6].

Không chỉ dừng ở ống nghiệm, một nghiên cứu năm 2023 đã thử nghiệm chiết xuất cồn-nước (tỷ lệ methanol/nước là 80/20) của loài hoa cúc Chrysanthemum rubellum trên mô hình chuột bị gây tiểu đường bằng chất Streptozotocin (STZ) [2]. Phân tích sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS) tìm thấy 6 hợp chất trong hoa gồm apigenin, diosmin, myricetin, luteolin, luteolin-7-glucoside và quercitrin, trong đó diosmin ức chế alpha-glucosidase mạnh nhất với tỷ lệ 90,39% [2]. Khi thực hiện nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống trên chuột, mức đường huyết ở tất cả các nhóm đạt đỉnh sau 30 phút nạp đường rồi giảm dần [2]. Ở nhóm chuột được dùng chiết xuất hoa cúc, đường huyết đạt mức 141 mg/dL tại thời điểm 30 phút và hạ xuống còn 104 mg/dL sau 120 phút, thấp hơn so với nhóm đối chứng [2].

Bên cạnh nhóm flavonoid, một nghiên cứu năm 2021 trên trà hoa cúc Côn Luân (Coreopsis tinctoria — một loài thảo dược vùng cao nguyên thường dùng hỗ trợ tiểu đường trong dân gian) lại phát hiện vai trò của nhóm đường oligosaccharide [7]. Nhóm nghiên cứu đã phân lập được 3 chuỗi oligosaccharide đồng nhất ký hiệu CT70-1A, CT70-1B và CT70-2 cấu tạo từ glucose, mannose, galactose và arabinose theo các tỷ lệ khác nhau [7]. Cả 3 chất này đều thể hiện khả năng ức chế enzyme alpha-amylase và alpha-glucosidase phụ thuộc vào liều lượng, đồng thời ức chế sản sinh chất gây viêm NO trên tế bào thần kinh đệm BV2 với chỉ số IC50 lần lượt là 0,23 mM, 0,24 mM và 0,27 mM [7].

Ngoài ra, nghiên cứu công bố năm 2024 về chiết xuất hoa cúc Chrysanthemum indicum L. giàu buddleoside (BUDE) trên mô hình chế độ ăn không lành mạnh và mô hình đại thực bào gây viêm bằng LPS cũng khẳng định tác dụng toàn diện của thảo dược này [3]. Chiết xuất BUDE không chỉ giúp hạ đường huyết mà còn hạ huyết áp và giảm mỡ máu, ngăn ngừa sự phát triển của hội chứng chuyển hóa [3].

Hiểu đúng về lợi ích và giới hạn của bằng chứng khoa học

Nhìn vào chuỗi dữ liệu trên, có thể thấy hoa cúc sở hữu nhiều hoạt chất sinh học quý giá giúp kiểm soát đường huyết qua nhiều đích tác động khác nhau [2][3][6]. Điểm sáng là các nhà khoa học đã xác định rõ từng chất cụ thể như luteolin, diosmin, taxifolin, buddleoside hay các chuỗi oligosaccharide cùng cơ chế phân tử rõ ràng của chúng [2][3][6][7].

Tuy nhiên, người bệnh cần tỉnh táo nhận diện giới hạn của các bằng chứng này. Toàn bộ các kết quả khả quan nêu trên đều được thực hiện trong ống nghiệm (in vitro), mô phỏng máy tính hoặc thử nghiệm trên mô hình tế bào và chuột (in vivo) [1][2][3][6][7]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người bệnh đái tháo đường trong các dữ liệu này.

Hơn nữa, nhiều nghiên cứu sử dụng dung môi hữu cơ như methanol pha nước hoặc quy trình chiết xuất, cô đặc và phân lập hoạt chất tinh khiết trong phòng thí nghiệm [2][6][7]. Lượng hoạt chất tan ra khi người dân tự hãm vài bông hoa cúc khô với nước nóng tại nhà chắc chắn sẽ thấp hơn và biến thiên nhiều hơn so với chiết xuất chuẩn hóa.

Những hiểu lầm thường gặp khi uống trà hoa cúc hạ đường huyết

Hiểu lầm phổ biến và nguy hiểm nhất là cho rằng uống trà hoa cúc có thể thay thế thuốc điều trị tiểu đường. Dù trong ống nghiệm, hoạt chất luteolin tinh khiết từ hoa cúc ức chế enzyme mạnh hơn thuốc acarbose [6], nhưng một tách trà pha loãng không thể mang lại nồng độ hoạt chất tương đương viên thuốc tây y đã được định liều chính xác. Việc tự ý bỏ thuốc để uống trà sẽ khiến đường huyết mất kiểm soát nhanh chóng.

Hiểu lầm thứ hai là thói quen cho thêm đường phèn, mật ong hoặc uống các loại trà hoa cúc đóng chai, trà hòa tan có đường. Các sản phẩm tạo ngọt này cung cấp lượng lớn đường hấp thu nhanh, làm phản tác dụng ức chế enzyme của hoa cúc và đẩy đường huyết sau ăn tăng vọt.

Hiểu lầm thứ ba là đánh đồng mọi loại hoa cúc đều giống nhau hoàn toàn. Thực tế, hàm lượng flavonoid tổng số cũng như nồng độ luteolin và taxifolin có sự chênh lệch đáng kể giữa các giống trà cúc khác nhau (như sự khác biệt giữa hai loại trà hoàng cúc WYHJ và JSHJ) [6].

Ai nên thận trọng khi sử dụng trà hoa cúc?

Người đang sử dụng thuốc hạ đường huyết theo đơn (đặc biệt là nhóm thuốc ức chế enzyme tiêu hóa tinh bột như acarbose hoặc thuốc tiêm insulin) cần thận trọng. Do chiết xuất hoa cúc cũng có cơ chế ức chế enzyme tương tự và làm tăng tín hiệu insulin [2][6], việc dùng lượng lớn chiết xuất cô đặc cùng lúc với thuốc tây có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức.

Bên cạnh đó, chiết xuất hoa cúc có đặc tính hạ huyết áp [3]. Những người bệnh tiểu đường kèm theo chứng huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp nên theo dõi sát chỉ số của cơ thể khi uống trà thường xuyên để tránh bị choáng váng, tụt huyết áp.

Người có cơ địa dị ứng với phấn hoa hoặc các loài thực vật thuộc họ Cúc, phụ nữ mang thai, đang cho con bú và người có bệnh lý gan thận mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng trà thảo dược hàng ngày.

Cách pha và thưởng thức trà hoa cúc có lợi cho đường huyết

Để tận dụng khả năng hỗ trợ kiểm soát đường máu của hoa cúc một cách an toàn, người bệnh nên chọn mua hoa cúc khô nguyên bông (như cúc chi, hoàng cúc, cúc Côn Luân) có nguồn gốc rõ ràng, không tẩm ướp hóa chất hay lưu huỳnh [1][6][7]. Khi pha, chỉ nên hãm hoa cúc với nước sôi tương tự cách chiết xuất bằng nước nóng trong nghiên cứu [1], tuyệt đối không pha thêm đường hay sữa đặc.

Về thời điểm uống, do các hoạt chất trong hoa cúc phát huy tác dụng thông qua việc ức chế hai enzyme phân giải tinh bột là alpha-amylase và alpha-glucosidase tại đường tiêu hóa [1][6], người bệnh nên uống trà ngay trong hoặc ngay sau bữa ăn có chứa tinh bột. Cách dùng này giúp các flavonoid tiếp xúc kịp thời với enzyme tiêu hóa để làm chậm quá trình hấp thu đường [4][6].

Người bệnh cũng có thể kết hợp hoa cúc với một số thảo mộc tự nhiên không đường khác như lá dâu tằm hoặc hoa đậu biếc để đa dạng hương vị, bởi các thực vật này cũng được nghiên cứu về khả năng ức chế enzyme tiêu hóa đường [1]. Tuy nhiên, chỉ nên uống với lượng vừa phải như một thức uống giải khát bổ trợ, đồng thời duy trì chế độ ăn giảm tinh bột tinh chế và tập luyện đều đặn.

Trà hoa cúc là một thức uống lành mạnh, giàu flavonoid và oligosaccharide có khả năng hỗ trợ làm chậm hấp thu tinh bột, giảm viêm và cải thiện độ nhạy insulin [2][3][6][7]. Dù vậy, các bằng chứng hiện tại chủ yếu nằm ở quy mô phòng thí nghiệm và trên động vật [1][2][3][6][7]. Người bệnh tiểu đường hoàn toàn có thể thưởng thức trà hoa cúc không đường sau bữa ăn như một giải pháp hỗ trợ tự nhiên, nhưng cần tuân thủ tuyệt đối phác đồ thuốc của bác sĩ và kiểm tra đường huyết định kỳ.