Người bệnh trào ngược dạ dày cần tránh tư thế nằm ngay sau bữa tiệc?

Sau những bữa tiệc tùng thịnh soạn nhiều dầu mỡ, cảm giác no căng bụng kèm theo cơn buồn ngủ ập đến là trải nghiệm vô cùng quen thuộc với nhiều người. Không ít người chọn cách buông đũa là tìm ngay chiếc giường hay ghế sofa để ngả lưng nghỉ ngơi cho thoải mái. Tuy nhiên, hành động tưởng chừng vô hại này lại là nguồn cơn kích hoạt những đợt trào ngược axit dữ dội, khiến người bệnh phải chịu đựng cảm giác nóng rát ngực và nghẹn ứ suốt nhiều giờ liền.

Câu trả lời ngắn gọn từ góc độ y khoa là: Người bệnh trào ngược tuyệt đối không nên nằm ngay sau bữa tiệc. Việc dung nạp một lượng lớn thức ăn giàu chất béo làm dạ dày căng giãn tối đa, tạo áp lực lớn lên cơ thắt thực quản dưới. Khi trọng lực biến mất lúc chuyển sang tư thế nằm, dịch vị và thức ăn chưa kịp tiêu hóa sẽ nhanh chóng tràn ngược lên thực quản, gây tổn thương niêm mạc.

Cơ chế chống trào ngược và sự suy yếu khi nằm

Cơ thắt thực quản dưới (LES) đóng vai trò là thành phần chính của hàng rào chống trào ngược tự nhiên trong cơ thể ^[1]. Ngoài ra, các cấu trúc giải phẫu lân cận như dây chằng hoành, góc His và dây chằng hoành - thực quản cũng cùng tham gia vào việc bảo vệ và gia cố hàng rào này ^[1]. Ở trạng thái sinh lý bình thường, áp lực của cơ thắt thực quản dưới duy trì trong khoảng 5-20 mm Hg, luôn giữ mức cao hơn áp lực trong dạ dày từ 4 mm Hg trở lên để ngăn thức ăn trào ngược ^[1].

Cơ vòng này thường chỉ giãn mở thoáng qua trong quá trình nhu động nuốt ^[1]. Tuy nhiên, hiện tượng giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới (TLESR) khiến áp lực cơ thắt tụt xuống ngang bằng mức áp lực dạ dày hoặc chỉ còn 0-2 mm Hg có thể dẫn đến dòng chảy ngược của các chất trong dạ dày vào lòng thực quản ^[1]. Trên thực tế, phần lớn các đợt trào ngược dạ dày thực quản xuất phát từ sự giãn thoáng qua này, vốn bị kích hoạt trực tiếp bởi tình trạng căng trướng dạ dày sau khi ăn no ^[1]. Khi người bệnh nằm xuống ngay sau bữa ăn giàu chất béo, dịch vị không còn bị trọng lực giữ lại ở đáy dạ dày, đồng thời áp lực khoang bụng và dạ dày tăng cao sẽ dễ dàng vượt qua sức cản suy yếu của cơ thắt ^[1].

Bữa tiệc nhiều dầu mỡ tác động thế nào tới dạ dày?

Những bữa tiệc nhiều món béo ngậy đòi hỏi thời gian tiêu hóa lâu hơn bình thường rất nhiều. Hiện tượng trào ngược dạ dày thực quản hoàn toàn có thể xảy ra ngay cả khi áp lực cơ thắt thực quản dưới ở mức bình thường, nếu như có sự gia tăng áp lực trong ổ bụng hoặc tình trạng chậm làm rỗng dạ dày ^[1]. Thức ăn giàu lipid chính là nguyên nhân hàng đầu làm chậm quá trình tháo rỗng tự nhiên của đường tiêu hóa ^[1].

Bên cạnh đó, chụp cộng hưởng từ (MRI) độ phân giải cao cho thấy phần gần của dạ dày bị căng trướng tiến triển rõ rệt sau bữa ăn so với lúc đói (giá trị đo lường 0,95 so với 0,65 radian^(-1), p < 0,05) ^[2]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận góc cắm của thực quản vào dạ dày thay đổi theo nhịp hô hấp (nhọn hơn ở thì thở ra so với thì hít vào, 0,57 so với 0,73 radian, p = 0,004) ^[2]. Thể tích thức ăn lớn gây căng giãn liên tục vùng trên dạ dày, tạo áp lực cơ học khổng lồ thúc đẩy các đợt trào ngược xảy ra thường xuyên hơn [1, 5].

Nghiên cứu chỉ ra nguy cơ khi nằm sớm sau ăn

Mối liên hệ giữa thời điểm đi nằm sau bữa ăn và tình trạng trào ngược đã được ghi nhận chi tiết qua các nghiên cứu theo dõi đo pH thực quản 24 giờ. Một nghiên cứu tiến hành phân tích 306 ca đo pH thực quản liên tiếp nhằm đánh giá các yếu tố quyết định trào ngược tư thế nằm bất thường ^[3]. Trong số này, 92 bệnh nhân có trào ngược bất thường ở tư thế nằm được theo dõi, thời gian nằm nghỉ được chia thành 4 phần bằng nhau từ Q1 đến Q4 ^[3].

Kết quả ghi nhận mức độ trào ngược đạt đỉnh cao nhất ở giai đoạn đầu giấc ngủ (Q1) và giảm dần đều từ Q1 đến Q4 (p < 0,001) ^[3]. Đáng chú ý, những người đi nằm trong vòng 2 giờ sau bữa ăn có tỷ lệ phần trăm thời gian trào ngược ở tư thế nằm cao hơn rõ rệt so với người nghỉ ngơi lâu hơn (p = 0,012) ^[3]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu không ghi nhận sự gia tăng trào ngược ở những bệnh nhân đi ngủ sau bữa ăn từ 3 giờ trở lên ^[3]. Dữ liệu này chỉ ra rằng trào ngược tư thế nằm xảy ra mạnh nhất vào đầu buổi tối hoặc đầu giấc ngủ, do đó người bệnh trào ngược cần tránh lên giường trong vòng 3 giờ sau khi ăn ^[3].

Ngoài ra, thời gian tiếp xúc của thực quản với axit sau ăn đóng vai trò rất lớn trong tổn thương thực thể. Nghiên cứu trên 52 bệnh nhân đo pH lưu động cho thấy thời gian tiếp xúc với axit (pH < 4) trong 3 giờ sau bữa tối tương quan chặt chẽ với mức độ viêm thực quản ^[4]. Mặc dù độ thanh thải axit ở tư thế nằm và đứng đều tương quan với bệnh học, nhưng thanh thải axit sau bữa ăn lại phản ánh mối quan hệ mật thiết nhất với độ nặng của viêm thực quản ^[4]. Một nghiên cứu bệnh chứng khác trên 401 bệnh nhân có tăng tiếp xúc axit thực quản cũng phân loại thành các nhóm trào ngược: sau ăn (n = 41), tư thế đứng (n = 74), tư thế nằm (n = 129) và hai tư thế (n = 157) ^[5]. Kết quả chỉ ra rằng khả năng xuất hiện các dấu hiệu tổn thương thực quản nghiêm trọng tăng tiến triển dần từ trào ngược sau ăn, trào ngược tư thế đứng, trào ngược tư thế nằm cho đến trào ngược ở cả hai tư thế ^[5].

Nằm nghiêng bên nào nếu lỡ ăn quá no?

Nếu bắt buộc phải nghỉ ngơi sau bữa ăn nhiều dầu mỡ, việc lựa chọn tư thế nằm đóng vai trò quyết định mức độ tổn thương của niêm mạc thực quản. Một thử nghiệm theo dõi trên 10 người khỏe mạnh thực hiện đo áp lực thực quản kết hợp đo pH thực quản và dạ dày kéo dài 4 giờ sau bữa ăn giàu chất béo ở hai tư thế nằm nghiêng phải và nghiêng trái ^[6]. Kết quả cho thấy khi nằm nghiêng sang bên phải, tỷ lệ thời gian thực quản tiếp xúc với axit kéo dài hơn đáng kể so với nằm nghiêng trái (7,0% so với 2,0%, p < 0,03) ^[6]. Tần suất xuất hiện các cơn trào ngược ở tư thế nghiêng phải cao gấp nhiều lần (3,8 cơn/giờ so với 0,9 cơn/giờ, p < 0,03) ^[6].

Hiện tượng này bắt nguồn từ việc nằm nghiêng phải làm tăng số lần giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới (6,5 lần/giờ so với 3,2 lần/giờ, p < 0,03) và tỷ lệ các lần giãn cơ thắt này gây ra trào ngược cũng cao vượt trội (57,0% so với 22,4%, p < 0,03), cho dù nồng độ axit tại vùng tâm vị và thân vị không bị ảnh hưởng bởi tư thế ^[6].

Dữ liệu trên người bệnh cũng ghi nhận kết quả tương tự. Nghiên cứu đánh giá các tư thế ngủ tự nhiên trên 10 bệnh nhân (3 nữ, 7 nam, tuổi trung bình 47,6) bị trào ngược sau khi dùng bữa tối nhiều chất béo tiêu chuẩn lúc 18h và ăn nhẹ lúc 22h ^[7]. Tư thế nằm nghiêng phải có tỷ lệ thời gian pH < 4 cao hơn (p < 0,003) và thời gian thanh thải axit thực quản kéo dài hơn (p < 0,05) so với nằm nghiêng trái, nằm ngửa và nằm sấp ^[7]. Bên cạnh đó, các cơn trào ngược xuất hiện thường xuyên hơn ở tư thế nằm ngửa (p < 0,04) và có tới 28% các đợt trào ngược xảy ra trong vòng 1 phút ngay sau khi bệnh nhân thay đổi tư thế ngủ ^[7]. Tư thế nằm nghiêng bên trái được kết luận là lựa chọn ưu tiên tốt nhất cho người bệnh trào ngược vào ban đêm ^[7].

Hiểu lầm thường gặp: Đi lại vận động mạnh ngay để "tiêu cơm"

Nhiều người cho rằng sau khi ăn tiệc quá no, việc nằm là xấu nên vội vàng đứng dậy đi bộ nhanh, làm việc nhà hoặc tập thể dục để nhanh tiêu hóa. Tuy nhiên, việc vận động quá mức ngay sau ăn cũng đem lại tác hại không kém. Nghiên cứu thực hiện trên 37 bệnh nhân trào ngược kết hợp đánh giá ở 14 người đối chứng và 19 người bệnh trong điều kiện tĩnh ghi nhận thể tích chất trào ngược và mức độ lan rộng của dịch axit lên đoạn gần thực quản phụ thuộc rất lớn vào tình trạng dạ dày căng đầy và sự vận động ^[8].

Nghiên cứu chỉ ra rằng các cơn trào ngược lan lên đoạn gần thực quản ở giai đoạn sau ăn cao hơn hẳn so với lúc đói (60% ± 4 so với 29% ± 3, p < 0,05) ^[8]. Trong điều kiện tĩnh, trào ngược giai đoạn sớm sau ăn lan lên cao hơn so với giai đoạn muộn sau ăn (15 ± 3% so với 8 ± 4%, p < 0,05) ^[8]. Đáng lưu ý, tỷ lệ các đợt trào ngược chạm tới đoạn gần của thực quản khi vận động đi lại cao hơn đáng kể so với khi giữ nguyên vị trí tĩnh (29 ± 5% so với 15 ± 3%, p < 0,05) ^[8]. Như vậy, việc rặn bụng hoặc vận động mạnh sớm sau khi ăn no sẽ đẩy dịch axit lên rất cao, dễ gây ợ trớ và tổn thương hầu họng ^[8].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Tình trạng trào ngược tư thế nằm và sau ăn không chỉ giới hạn ở người lớn mà còn ảnh hưởng đến nhiều đối tượng đặc thù. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ là nhóm rất dễ bị trớ do dạ dày còn nhỏ và cơ chế van chưa hoàn thiện ^[1]. Hiện tượng nôn trớ ở trẻ sơ sinh thường trở nên rõ rệt vào tuần thứ 2 hoặc thứ 3 sau sinh và đạt đỉnh lúc 4 tháng tuổi, triệu chứng này nặng hơn sau khi bú mẹ, khi trẻ ở tư thế nằm hoặc khi có áp lực đè lên bụng ^[1]. Khoảng 25% trẻ sơ sinh nôn trớ 4 lần trở lên mỗi ngày, thậm chí có trẻ trớ hơn 6 lần một ngày ^[1]. Trẻ mắc bệnh trào ngược có thể biểu hiện quấy khóc, biếng ăn, ho mạn tính, khò khè hoặc co thắt kiểu hội chứng Sandifer ^[1].

Đối với người trưởng thành, những người đã có tiền sử viêm loét thực quản, người béo phì có áp lực ổ bụng cao hoặc người thường xuyên phải tham gia các buổi tiệc tối muộn cần hết sức cảnh giác [1, 2, 7]. Trào ngược vào ban đêm hoặc khi nằm ngủ kéo dài không chỉ gây nóng rát mà còn là nhóm bệnh cảnh có nguy cơ biến chứng thực quản nặng nề nhất ^[5].

Lời khuyên áp dụng sau bữa ăn nhiều dầu mỡ

Để bảo vệ đường tiêu hóa sau những buổi tiệc tất niên, liên hoan hay ăn uống thịnh soạn, người bệnh nên chủ động điều chỉnh thói quen sinh hoạt:

• Duy trì khoảng cách tối thiểu 3 giờ: Tuyệt đối không đi ngủ hoặc nằm dài trên ghế sofa trong vòng 3 giờ sau bữa ăn để dạ dày có đủ thời gian làm rỗng một phần thức ăn ^[3].
• Nghỉ ngơi ở tư thế ngồi thư giãn: Sau khi ăn, nên ngồi trò chuyện nhẹ nhàng hoặc thả lỏng tĩnh tại; tránh tập thể dục, chạy bộ hay mang vác nặng ngay lập tức vì sự vận động gắng sức sau ăn dễ làm axit dâng cao lên vùng họng ^[8].
• Ưu tiên nằm nghiêng bên trái: Khi bước vào giấc ngủ, hãy chọn tư thế nằm nghiêng sang bên trái để giảm thiểu tối đa số lần giãn cơ thắt thực quản dưới và hạn chế thời gian axit lưu lại trong thực quản [4, 6]. Tránh thói quen nằm nghiêng sang phải hoặc nằm ngửa thẳng lưng [4, 6].
• Kiểm soát lượng thức ăn: Trong các bữa tiệc, nên chia nhỏ khẩu phần, ăn chậm và hạn chế nạp dồn dập các món chiên xào nhiều dầu mỡ nhằm tránh làm căng trướng phần trên dạ dày quá mức [5, 8].

Việc kiểm soát tư thế và thói quen sinh hoạt sau ăn là phương pháp đơn giản nhưng mang lại hiệu quả rất lớn trong việc bảo vệ cơ thắt thực quản dưới. Nếu các triệu chứng trào ngược, ợ chua hay khó thở vẫn tiếp diễn thường xuyên dù đã thay đổi tư thế, người bệnh cần đến cơ sở y tế chuyên khoa tiêu hóa để được thăm khám và tư vấn phác đồ điều trị phù hợp, tuyệt đối không tự ý lạm dụng thuốc kéo dài.