Mỗi khi chu kỳ kinh nguyệt ghé thăm, không ít phụ nữ phải đối mặt với những cơn đau quặn thắt vùng bụng dưới, kèm theo mệt mỏi và đau lưng. Thói quen phổ biến nhất của nhiều người là nhanh chóng tìm đến các vỉ thuốc giảm đau không kê đơn để cắt cơn khó chịu. Tuy nhiên, với những người vốn đã có bệnh lý về dạ dày, việc uống thuốc giảm đau bụng kinh lại trở thành một "con dao hai lưỡi".
Nếu bạn đang bị viêm loét hoặc đau dạ dày, câu trả lời rõ ràng từ các bằng chứng y khoa là: không nên tùy tiện sử dụng các thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) thông thường. Việc tìm kiếm các giải pháp thay thế an toàn hơn hoặc điều chỉnh phác đồ theo hướng dẫn y tế là điều bắt buộc để bảo vệ niêm mạc đường tiêu hóa.
Nỗi khổ của người đau bụng kinh kèm đau dạ dày
Đau bụng kinh nguyên phát là tình trạng co thắt tử cung quá mức do sự gia tăng của các chất trung gian hóa học gây viêm trong cơ thể. Cơn đau có thể từ âm ỉ đến dữ dội, khiến sinh hoạt hàng ngày, học tập và công việc bị đình trệ. Đối với người bình thường, một viên thuốc giảm đau có thể mang lại sự nhẹ nhõm nhanh chóng.
Thế nhưng, với người có tiền sử đau dạ dày, việc lựa chọn phương án đối phó lại khó khăn gấp bội. Cơn đau kinh nguyệt chưa kịp dịu đi thì cảm giác cồn cào, nóng rát thượng vị và buồn nôn đã ập tới. Tình thế "tiến thoái lưỡng nan" này khiến nhiều chị em đành cắn răng chịu đựng cơn đau mỗi tháng thay vì dám dùng thuốc.
Thực tế ghi nhận việc tự điều trị giảm đau bụng kinh diễn ra rất phổ biến trong cộng đồng [1]. Nhiều người xem nhẹ các tác dụng phụ của thuốc giảm đau thông thường mà không hề biết rằng niêm mạc dạ dày của mình đang bị tổn thương nghiêm trọng sau mỗi chu kỳ kinh nguyệt [1].
Vì sao thuốc giảm đau NSAID là "kẻ thù" của dạ dày?
Nhóm thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) từ lâu đã là lựa chọn đầu tay quen thuộc để giảm đau bụng kinh [2]. Nhóm này bao gồm nhiều hoạt chất phổ biến thường có trong tủ thuốc gia đình và được mua tự do tại các quầy thuốc [3]. Thuốc hoạt động bằng cách ức chế các enzyme tổng hợp prostaglandin – chất kích thích co bóp tử cung gây đau [2].
Tuy nhiên, prostaglandin lại giữ một vai trò cực kỳ quan trọng khác là bảo vệ lớp niêm mạc lót trong lòng dạ dày. Khi lượng chất này bị ức chế trên toàn cơ thể, hàng rào bảo vệ tự nhiên của dạ dày sẽ suy yếu rõ rệt. Lớp màng nhầy mỏng đi khiến axit dịch vị dễ dàng tấn công trực tiếp vào thành dạ dày.
Từ những năm 1980, các tài liệu y học đã nhấn mạnh rằng NSAID không phải là thần dược vô hại để có thể dùng bừa bãi [4]. Bên cạnh tác dụng hạ sốt hay giảm đau, nhóm thuốc này có nguy cơ gây rối loạn tiêu hóa và nặng hơn là xuất huyết dạ dày [4]. Đối với người vốn đã có tổn thương hoặc viêm loét dạ dày từ trước, nguy cơ xuất huyết tiêu hóa càng tăng cao [4].
Hiểm họa từ việc tự ý dùng thuốc giảm đau
Hiện nay, tình trạng tự ý mua thuốc giảm đau không cần kê đơn để đối phó với đau bụng kinh đang ở mức đáng báo động. Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên các nữ sinh viên đại học khối ngành sức khỏe tại miền Nam Tây Ban Nha đã chỉ ra rằng có tới 59,3% người tham gia tự ý dùng thuốc [1]. Tỷ lệ tự điều trị trong y văn ở phụ nữ bị đau bụng kinh thậm chí dao động rộng từ 21% đến 96% [1].
Nghiên cứu này cảnh báo rằng việc tự dùng thuốc giảm đau không kê đơn và NSAID để đối phó với các cơn đau định kỳ có thể dẫn đến việc kiểm soát đau kém hiệu quả [1]. Nguy hiểm hơn, thói quen này gây ra hàng loạt tác dụng phụ trên đường tiêu hóa và dẫn đến các tương tác thuốc hiếm gặp nhưng nghiêm trọng [1].
Một tổng quan tài liệu công bố năm 2024 tại Pháp dựa trên phân tích gần 200 ấn phẩm khoa học cũng ghi nhận NSAID là nhóm thuốc giảm đau được sử dụng phổ biến thứ hai sau paracetamol [3]. Nghiên cứu này cho thấy các cơ quan quản lý dược phẩm như ANSM của Pháp đã phải phát đi những cảnh báo an toàn về nguy cơ của NSAID, đồng thời nhấn mạnh vai trò thiết yếu của dược sĩ trong việc tư vấn và kiểm soát việc phân phối thuốc hợp lý để giảm thiểu rủi ro cho người bệnh [3].
Thuốc tránh thai kết hợp: Lựa chọn thay thế giúp bảo vệ dạ dày
Đối với những phụ nữ bị đau bụng kinh nhưng không thể dùng NSAID do bệnh lý dạ dày, các liệu pháp hormone là một hướng đi thay thế đã được chứng minh hiệu quả [2]. Một tổng quan hệ thống công bố năm 2010 đã đánh giá toàn diện 18 công trình nghiên cứu về việc điều trị đau bụng kinh [2].
Trong tổng quan này, 10 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên nhóm từ 10 đến 337 người đã xác nhận NSAID có hiệu quả giảm đau vượt trội so với giả dược nhưng không có loại NSAID nào vượt trội hơn hẳn các loại khác [2]. Tuy nhiên, 2 thử nghiệm RCT cùng 6 nghiên cứu quan sát trên quy mô lớn hơn rất nhiều (từ 41 đến 6.169 phụ nữ) cho thấy thuốc tránh thai nội tiết mang lại lợi ích giảm đau bụng kinh rất rõ rệt [2].
Đáng chú ý, công thức kết hợp ethinylestradiol và chlormadinone acetate cho thấy khả năng giảm đau bụng kinh vượt trội hơn so với các phương pháp thay thế song song hoặc thuốc nội tiết từng dùng trước đó [2]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng đối với những phụ nữ có nhu cầu tránh thai, thuốc tránh thai kết hợp đường uống (COC) là liệu pháp ưu tiên [2]. Phương pháp này vừa mang lại hiệu quả giảm đau tương đương, vừa loại bỏ hoàn toàn các rủi ro tổn thương tiêu hóa liên quan đến việc uống NSAID, trở thành giải pháp dài hạn phù hợp [2]. Dù vậy, tổng quan cũng lưu ý rằng các nghiên cứu về thuốc nội tiết trước đây vẫn tồn tại sự không đồng nhất về mặt phương pháp [2].
Hướng đi mới từ thảo dược thiên nhiên
Bên cạnh các giải pháp dùng thuốc, sự kết hợp của các thành phần tự nhiên đang mở ra hy vọng mới cho người không dung nạp được NSAID. Một nghiên cứu hồi cứu đơn trung tâm công bố năm 2025 đã đánh giá hiệu quả của thực phẩm bổ sung chứa chiết xuất hoa cúc áo (Acmella oleracea) và nhũ hương (Boswellia serrata) [5].
Nghiên cứu được thực hiện trên 33 phụ nữ trong độ tuổi từ 20 đến 35, những người gặp triệu chứng đau bụng kinh nhưng đáp ứng không đầy đủ với các thuốc NSAID thông thường [5]. Những người tham gia được bổ sung sản phẩm này kết hợp cùng NSAID trong vòng 3 chu kỳ kinh nguyệt liên tiếp [5].
Kết quả sau 3 tháng ghi nhận những chuyển biến rất tích cực:
- Điểm đánh giá mức độ đau chung trên thang điểm số (NRS) giảm đáng kể từ 8,2 (± 1,02) xuống còn 6,8 (± 1,08) với giá trị thống kê p < 0,0001 [5].
- Cơn đau nửa đầu kèm theo chu kỳ kinh nguyệt giảm mạnh từ 8,3 (± 0,90) xuống mức 4,8 (± 0,87) [5].
- Mức độ sử dụng thuốc NSAID của người bệnh giảm tới 40%, trong đó có 46,2% bệnh nhân hoàn toàn không còn cần phải dùng đến NSAID nữa [5].
- Các triệu chứng đi kèm như chuột rút, đau thắt lưng, căng cơ bụng, co thắt bụng dưới và cảm giác buồn nôn đều thuyên giảm rõ rệt; tình trạng đau khi quan hệ giảm 25% [5].
Đặc biệt, nghiên cứu ghi nhận sản phẩm được dung nạp tốt và không có biến cố bất lợi nào xảy ra trong suốt thời gian theo dõi [5]. Tuy nhiên, các tác giả cũng nhấn mạnh đây mới là kết quả sơ bộ từ một nghiên cứu hồi cứu quy mô nhỏ, cần có thêm các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng để khẳng định chắc chắn vai trò của giải pháp này [5].
Những hiểu lầm thường gặp khi giảm đau bụng kinh
Nhiều người lầm tưởng rằng thuốc giảm đau nào cũng giống nhau và có thể uống bất kỳ loại nào khi thấy đau. Thực tế, NSAID tác động trực tiếp lên niêm mạc tiêu hóa, khác biệt hoàn toàn với cơ chế của các nhóm giảm đau khác [4], [3]. Việc tự ý tăng liều khi thấy cơn đau chưa dứt là sai lầm nguy hiểm nhất đối với người có bệnh lý dạ dày [1].
Một hiểu lầm khác là phương pháp tự nhiên nào cũng an toàn tuyệt đối hoặc phương pháp dân gian luôn tốt hơn thuốc tây. Nghiên cứu năm 2020 cho thấy việc lựa chọn các biện pháp không dùng thuốc của phụ nữ chịu ảnh hưởng lớn từ thói quen gia đình (lời khuyên của mẹ hoặc chị em gái) và yếu tố văn hóa hơn là dựa trên mức độ nặng nhẹ của cơn đau [1]. Trình độ học vấn của cha mẹ và giáo dục sức khỏe kinh nguyệt cũng đóng vai trò định hình thói quen này [1]. Việc áp dụng mù quáng các mẹo truyền miệng mà không hiểu rõ cơ chế có thể khiến cơn đau kéo dài không được kiểm soát tốt [1].
Ngoài ra, quan niệm "đau bụng kinh là chuyện bình thường, phải cắn răng chịu đựng" cũng khiến nhiều phụ nữ bỏ lỡ cơ hội thăm khám để tìm ra nguyên nhân thực sự hoặc các giải pháp hỗ trợ an toàn hơn [2], [1].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng, người từng bị xuất huyết đường tiêu hóa tuyệt đối không nên tự ý mua các thuốc thuộc nhóm NSAID để trị đau bụng kinh [4], [1]. Nhóm thuốc này có thể làm vết loét cũ tái phát dữ dội hoặc gây chảy máu mà không có triệu chứng báo trước [4].
Những người mắc các bệnh nền đường hô hấp như hen suyễn cũng cần lưu ý vì NSAID có thể gây co thắt phế quản hoặc nổi mề đay dị ứng [4]. Thuốc cũng tiềm ẩn nguy cơ gây suy giảm chức năng thận (tăng urê huyết) và giữ nước trong cơ thể [4].
Đối với các bạn nữ trẻ tuổi hoặc sinh viên, việc chia sẻ thuốc cho nhau uống theo thói quen truyền miệng là điều rất nên tránh [1]. Mỗi cơ thể có một tình trạng bệnh lý và ngưỡng chịu đựng khác nhau, việc dùng chung đơn thuốc của người khác có thể dẫn đến hậu quả khó lường [1], [3].
Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống
Để vừa kiểm soát tốt cơn đau bụng kinh vừa bảo vệ dạ dày, bạn nên chủ động thực hiện các bước sau:
Đầu tiên, hãy đến gặp bác sĩ phụ khoa để được tư vấn chính xác. Nếu bạn đồng thời có nhu cầu ngừa thai, bác sĩ có thể chỉ định thuốc tránh thai kết hợp đường uống phù hợp để vừa điều hòa kinh nguyệt, vừa loại bỏ nhu cầu dùng thuốc NSAID gây hại dạ dày [2].
Thứ hai, luôn tham khảo ý kiến của dược sĩ hoặc bác sĩ trước khi mua bất kỳ loại thuốc giảm đau nào tại nhà thuốc [3]. Bạn cần chủ động thông báo rõ ràng: "Tôi bị đau dạ dày" để người có chuyên môn lựa chọn hoạt chất giảm đau khác ít ảnh hưởng đến đường tiêu hóa hơn, tránh xa các hoạt chất NSAID thông thường [4], [3].
Thứ ba, có thể tham khảo ý kiến chuyên gia y tế về việc bổ sung các sản phẩm hỗ trợ nguồn gốc tự nhiên như nhũ hương hoặc cúc áo để hỗ trợ làm dịu triệu chứng co thắt và giảm bớt sự phụ thuộc vào thuốc giảm đau [5]. Kết hợp cùng các thói quen sinh hoạt nhẹ nhàng như giữ ấm cơ thể, chườm ấm vùng bụng và nghỉ ngơi hợp lý sẽ giúp bạn vượt qua kỳ kinh nhẹ nhàng hơn [5], [1].
Kiểm soát cơn đau bụng kinh là nhu cầu chính đáng, nhưng việc bảo vệ niêm mạc dạ dày cũng quan trọng không kém. Hãy lắng nghe cơ thể, từ bỏ thói quen tự ý uống thuốc bừa bãi và tìm kiếm sự tư vấn chuyên môn để có giải pháp an toàn, bền vững nhất cho sức khỏe của chính mình [1], [3].