Đau nhức xương khớp là nỗi ám ảnh dai dẳng ở người trung niên và cao tuổi, đặc biệt mỗi khi thời tiết thay đổi hay chuyển mùa. Để giảm bớt những cơn đau buốt ở khớp gối, khớp háng hay cột sống, nhiều người thường mách nhau tìm kiếm các loại cây cỏ quanh vườn để đun nấu uống thay trà. Trong số đó, cây dâu gai (còn có tên gọi là mỏ quạ) được nhiều người truyền tai nhau như một bài thuốc quý giúp thông kinh hoạt lạc, trừ phong thấp và giảm sưng đau khớp nhanh chóng.
Tuy nhiên, người bệnh không nên tự ý thu hái cây dâu gai để sắc nước uống đậm đặc mỗi ngày như một biện pháp thay thế thuốc điều trị y khoa. Mặc dù các nghiên cứu sinh học hiện đại ghi nhận loài cây này chứa một số hoạt chất có khả năng chống oxy hóa và ức chế các phản ứng viêm, nhưng phần lớn bằng chứng mới dừng lại ở quy mô tế bào trong phòng thí nghiệm. Việc tự sắc uống kéo dài thiếu kiểm soát về liều lượng tiềm ẩn nguy cơ gây quá tải cho gan, thận và tương tác bất lợi với các thuốc điều trị sẵn có.
Cơn bão cytokine và nguyên nhân gây phá hủy sụn khớp
Để hiểu được tác động của các thảo dược như dâu gai, trước hết cần nhìn vào bản chất của tình trạng viêm khớp mạn tính. Trong các bệnh lý thoái hóa khớp hay viêm khớp, các tế bào sụn khớp thường xuyên phải đối mặt với tình trạng căng thẳng oxy hóa do sự tích tụ của các gốc oxy hóa tự do (ROS) [1]. Đồng thời, các tế bào miễn dịch và mô bao hoạt dịch bị kích hoạt quá mức, liên tục phóng thích ra những chất truyền tin gây viêm được gọi là cytokine.
Các cytokine tiền viêm điển hình bao gồm yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), interleukin-1 beta (IL-1beta) và interleukin-6 (IL-6) [2]. Khi các chất này xuất hiện ồ ạt trong ổ khớp, chúng kích thích sự hình thành enzyme cyclooxygenase-2 (COX-2) và tổng hợp nitric oxide (NO), làm bùng phát phản ứng đau nhức dữ dội và sưng nóng [2]. Đáng lo ngại hơn, các phản ứng viêm kéo dài này còn thúc đẩy sự phân hủy của chất nền ngoại bào và kích hoạt tế bào sụn tự chết (apoptosis), khiến lớp đệm sụn bảo vệ đầu xương dần bị bào mòn và mất chức năng [1].
Hoạt chất trong cây dâu gai tác động đến tế bào sụn ra sao?
Cây dâu gai có tên khoa học là Maclura tricuspidata (hay Cudrania tricuspidata), một loài cây thân có gai thuộc họ Dâu tằm (Moraceae), phân bố tự nhiên phổ biến tại các quốc gia Đông Á như Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc [3]. Trong y học dân gian, các bộ phận như rễ, thân, lá và quả của cây dâu gai đã được sử dụng từ lâu để hỗ trợ trị vàng da, viêm gan, viêm dây thần kinh và các chứng sưng viêm [3].
Một nghiên cứu công bố vào năm 2020 đã tiến hành phân lập hợp chất cudratricusxanthone O (viết tắt là CTO) từ cây dâu gai (Maclura tricuspidata) để kiểm tra tác dụng bảo vệ trên dòng tế bào sụn người SW1353 bị tổn thương do hydro peroxide (H2O2) [1]. Thử nghiệm cho thấy hợp chất CTO giúp kích hoạt con đường tín hiệu Nrf2/HO-1, thúc đẩy yếu tố Nrf2 di chuyển vào nhân tế bào và làm tăng biểu hiện của enzyme chống oxy hóa heme oxygenase-1 (HO-1) mà không gây độc tế bào [1]. Nhờ đó, lượng gốc oxy hóa ROS gây hại giảm đi rõ rệt, chức năng tế bào sụn được bảo tồn và ngăn chặn quá trình tế bào sụn tự hủy theo chương trình [1]. Nghiên cứu này mở ra tiềm năng ứng dụng hợp chất từ dâu gai trong việc bảo vệ sụn khớp thoái hóa, nhưng mới chỉ giới hạn trên tế bào nuôi cấy nhân tạo [1].
Bên cạnh đó, các nhà khoa học cũng chú ý đến thành phần chống oxy hóa tổng thể của loài cây này. Một công trình nghiên cứu vào năm 2019 về quả cây dâu gai đã xác định sự hiện diện của 18 hợp chất polyphenol giá trị, bao gồm các dẫn xuất parishin (A, B, C, E), gastrodin, acid chlorogenic và eriodictyol glucoside [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hàm lượng các hợp chất polyphenol này đạt mức cao nhất ở giai đoạn quả non và quả sắp chín, sau đó giảm dần khi quả chín già hoặc quá chín [3]. Các polyphenol này đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nên hoạt tính dập tắt các gốc tự do, vốn là một trong những tác nhân gián tiếp gây thoái hóa mô sụn khớp [3].
Bằng chứng về khả năng hạ gục các chất gây viêm mạn tính
Khả năng can thiệp vào các cytokine tiền viêm của dâu gai tiếp tục được làm sáng tỏ qua nghiên cứu năm 2021 về hợp chất alpinumisoflavone (AIF) phân lập từ quả dâu gai [2]. Mặc dù thử nghiệm này được thực hiện trên nguyên bào sợi da người (HDFs) được kích thích bởi TNF-alpha, kết quả thu được mang lại nhiều thông tin quan trọng về cơ chế kháng viêm cấp độ phân tử [2].
Dưới tác động kích hoạt của cytokine tiền viêm TNF-alpha, hoạt chất alpinumisoflavone từ quả dâu gai đã ức chế sự tích tụ của các gốc oxy hóa tự do và nitric oxide (NO) [2]. Đồng thời, hợp chất này làm giảm sự gia tăng của enzyme matrix metalloproteinase-1 (MMP-1), ngăn chặn sự suy giảm procollagen I alpha1 và ức chế hàng loạt chất trung gian gây viêm như iNOS, COX-2 cùng các cytokine chủ chốt gồm IL-1beta, IL-6 và IL-8 [2]. Tác dụng này đạt được nhờ khả năng ức chế các con đường truyền tín hiệu viêm nội bào quen thuộc là NF-kappaB và AP-1 MAPK [2]. Đây đều là những chất trung gian và con đường viêm thường xuyên gây tổn hại các khớp xương khi bệnh nhân bị viêm khớp mạn tính [1, 6].
Khoảng cách từ ống nghiệm đến ấm sắc thuốc tại nhà
Mặc dù các dữ liệu sinh học nêu trên rất hứa hẹn, người bệnh xương khớp cần tỉnh táo nhận diện khoảng cách rất lớn giữa kết quả phòng thí nghiệm và thực tế điều trị lâm sàng. Toàn bộ các phát hiện tích cực về hoạt chất CTO hay alpinumisoflavone của dâu gai đều được thực hiện trên mô hình tế bào đơn lẻ trong đĩa nghiệm [1, 6]. Cho đến nay, vẫn chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên cơ thể người để xác định hiệu quả giảm đau khớp, tái tạo sụn hay cải thiện chức năng vận động của nước sắc dâu gai.
Bên cạnh đó, việc người dân tự chặt cành, đào rễ dâu gai đem phơi khô rồi sắc uống hoàn toàn khác với việc sử dụng các hoạt chất đã được chiết xuất và tinh chế chuẩn hóa trong nghiên cứu [1, 6]. Khi đun nấu bằng nước sôi thông thường, nồng độ các hoạt chất sinh học đi vào nước sắc có thể rất thấp, không đủ đạt tới ngưỡng ức chế cytokine hoặc chống oxy hóa như trong phòng thí nghiệm [1, 6]. Hơn nữa, các bộ phận khác nhau và độ chín của quả cũng khiến hàm lượng dược chất chênh lệch rất nhiều, như nghiên cứu năm 2019 đã chứng minh các polyphenol giảm sút đáng kể khi quả chín già [3].
Những hiểu lầm tai hại khi tự ý uống nước dâu gai mỗi ngày
Nhiều người bệnh khớp hiện nay vẫn giữ quan niệm rằng "cây cỏ thuốc nam lành tính, không bổ ngang thì cũng bổ dọc", từ đó uống thay thế nước lọc hàng ngày trong nhiều tháng liền. Đây là một sai lầm phổ biến có thể dẫn đến nhiều hệ lụy cho sức khỏe. Bất kỳ thảo mộc nào khi hấp thu vào cơ thể đều phải trải qua quá trình chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận. Việc dung nạp một lượng lớn các hợp chất thực vật không rõ liều lượng trong thời gian dài rất dễ gây tích tụ độc tố, làm suy giảm chức năng gan, thận hoặc gây kích ứng đường tiêu hóa.
Một hiểu lầm nghiêm trọng khác là tự ý bỏ các thuốc chống viêm, giảm đau hoặc thuốc điều trị đặc hiệu do bác sĩ chỉ định để chuyển hẳn sang dùng nước sắc dâu gai. Viêm khớp thoái hóa hay các dạng viêm khớp tự miễn nếu không được can thiệp y khoa kịp thời sẽ tiến triển nhanh chóng, gây biến dạng khớp, dính khớp và mất khả năng đi lại. Nước sắc thảo dược không thể thay thế phác đồ điều trị đã được kiểm chứng lâm sàng.
Những ai cần tuyệt đối thận trọng khi dùng dâu gai?
Do chưa có đầy đủ hồ sơ an toàn độc tính trên người, việc sử dụng các bài thuốc truyền thống từ dâu gai cần phải hết sức cẩn trọng, đặc biệt ở các nhóm đối tượng sau:
Phụ nữ có thai và phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú không nên sử dụng nước sắc dâu gai, bởi các hoạt chất sinh học mạnh có thể gây co bóp tử cung hoặc truyền qua sữa mẹ, gây ảnh hưởng tiêu cực đến thai nhi và trẻ nhỏ.
Những người có tiền sử suy giảm chức năng gan, viêm gan mạn hoặc suy giảm chức năng thận cần tránh uống dâu gai thường xuyên. Khi gan và thận đã suy yếu, việc lọc thải các chất từ thảo mộc thô trở thành gánh nặng, dễ thúc đẩy tổn thương tế bào gan hoặc làm bệnh thận nặng thêm.
Người đang dùng thuốc chống đông máu, thuốc điều trị tiểu đường hay các thuốc ức chế miễn dịch cũng phải hết sức cẩn thận. Các hợp chất polyphenol và flavonoid tự nhiên trong thảo mộc có thể tương tác với enzyme chuyển hóa thuốc tại gan, làm biến đổi nồng độ thuốc trong máu, dẫn đến tình trạng xuất huyết khó cầm hoặc hạ đường huyết quá mức.
Lời khuyên áp dụng thực tế và kiểm soát đau khớp khoa học
Nếu người bệnh có nhu cầu tìm hiểu hoặc sử dụng cây dâu gai như một biện pháp hỗ trợ theo y học cổ truyền, nguyên tắc đầu tiên là phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc thầy thuốc y học cổ truyền uy tín. Không tự ý thu hái cây mọc hoang dại vì dễ nhầm lẫn loài thực vật hoặc nhiễm dư lượng thuốc trừ sâu, kim loại nặng. Nếu được phép dùng dưới dạng kết hợp trong bài thuốc cổ phương, chỉ nên sử dụng theo từng đợt ngắn, không dùng liên tục quanh năm suốt tháng và phải theo dõi sát sao phản ứng của cơ thể.
Thay vì tìm kiếm các bài thuốc dân gian thần kỳ, người bị đau nhức xương khớp mạn tính nên tập trung vào các biện pháp chăm sóc khoa học đã được chứng minh hiệu quả:
Thực hiện chế độ dinh dưỡng giàu chất chống oxy hóa tự nhiên từ thực phẩm ăn uống hàng ngày như rau xanh, quả mọng, cá béo giàu acid béo omega-3 để góp phần làm giảm các chất trung gian gây viêm. Duy trì cân nặng hợp lý nhằm giảm tải trọng lượng đè ép lên các khớp gối, khớp háng và cột sống thắt lưng.
Duy trì vận động thể chất nhẹ nhàng và đều đặn bằng các bộ môn không gây áp lực lên bề mặt sụn như bơi lội, đạp xe tại chỗ, dưỡng sinh hoặc đi bộ chậm. Tập luyện giúp tăng tuần hoàn nuôi dưỡng mô sụn, tăng tiết hoạt dịch bôi trơn khớp và củng cố sức mạnh khối cơ nâng đỡ quanh khớp.
Cây dâu gai thực sự là một nguồn dược liệu tự nhiên sở hữu các hoạt chất kháng viêm và chống oxy hóa tiềm năng đã được các nhà khoa học bước đầu chứng minh trong phòng thí nghiệm. Dẫu vậy, việc biến những phát hiện trong ống nghiệm thành phương pháp điều trị an toàn cho con người vẫn còn một chặng đường dài. Người bệnh đau nhức xương khớp hãy luôn tỉnh táo, xem thảo mộc là yếu tố tham khảo hỗ trợ và đặt việc chẩn đoán, điều trị chuẩn mực của y học hiện đại lên hàng đầu để bảo vệ khớp xương một cách bền vững.
