Dâu gai hỗ trợ giảm axit uric: Sự thật hay đồn thổi?

Nhiều người khi nhận kết quả xét nghiệm axit uric tăng cao thường lo lắng và tìm kiếm các bài thuốc dân gian để tự hạ chỉ số này tại nhà. Trong số các loại thảo mộc truyền miệng, cây dâu gai (tên khoa học là Cudrania tricuspidata) được ca tụng như một giải pháp thay thế thuốc tây giúp hạ axit uric nhanh chóng. Liệu lời đồn thổi này có căn cứ khoa học hay chỉ là sự thổi phồng?

Câu trả lời ngắn gọn là dâu gai thực sự chứa các hoạt chất sinh học có tiềm năng ức chế enzyme tạo ra axit uric, nhưng các bằng chứng hiện tại mới dừng ở mức thử nghiệm trong ống nghiệm và trên động vật. Loài cây này tuyệt đối chưa thể thay thế các thuốc điều trị hạ urate máu chuẩn y khoa trên người bệnh.

Cơ chế sinh axit uric và đích nhắm của dâu gai

Để hiểu vì sao dâu gai thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu, trước hết cần nhìn vào chu trình chuyển hóa purine trong cơ thể. Axit uric là sản phẩm cuối cùng của quá trình chuyển hóa này ^[1]. Nồng độ axit uric trong máu tăng cao bất thường dẫn đến tình trạng tăng axit uric máu [1, 2]. Khi trạng thái này kéo dài mãn tính, axit uric có thể kết tinh và lắng đọng dưới dạng tinh thể monosodium urate tại các khớp xương, gây ra viêm khớp kèm theo những cơn đau đớn dữ dội, được gọi là bệnh gout [1, 2].

Trong chuỗi phản ứng đó, enzyme xanthine oxidase (viết tắt là XO) đóng vai trò trung tâm khi xúc tác biến đổi hypoxanthine thành xanthine, rồi từ xanthine tạo thành axit uric [2, 4, 6]. Do enzyme này là nhân tố duy nhất trực tiếp tạo ra axit uric, việc ức chế XO đã trở thành mục tiêu hàng đầu trong việc phát triển các liệu pháp kiểm soát bệnh gout ^[1]. Khi hoạt tính của XO bị chặn lại, lượng axit uric sinh ra sẽ giảm rõ rệt ^[1]. Thuốc allopurinol là một chất ức chế XO kinh điển đang được sử dụng phổ biến trên lâm sàng ^[2].

Dâu gai, một loài thực vật thuộc họ Dâu tằm (Moraceae) phân bố phổ biến ở khu vực Đông Bắc Á, từ lâu đã được y học dân gian sử dụng [1, 3]. Các nhà khoa học phát hiện ra rằng chiết xuất từ lá và chồi của loài cây này chứa các hợp chất có khả năng can thiệp trực tiếp vào hoạt động của enzyme XO [1, 3].

Nghiên cứu trong ống nghiệm nói gì về dâu gai?

Một nghiên cứu công bố vào năm 2015 đã đi sâu phân tích thành phần hóa học cùng hoạt tính sinh học của dịch chiết lá và chồi cây dâu gai (Cudrania tricuspidata) ^[3]. Các nhà khoa học đã sử dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao HPLC-DAD để định lượng nhóm polyphenol chủ đạo trong mẫu chiết ^[3].

Thử nghiệm in vitro (trong ống nghiệm) cho thấy chiết xuất dâu gai có hoạt tính ức chế enzyme xanthine oxidase đạt mức 90,5% so với nhóm chứng dương allopurinol (đạt mức ức chế 97% ở nồng độ 100 microg/mL) ^[3]. Phân tích động học chỉ ra kiểu ức chế của dịch chiết này là ức chế phi cạnh tranh (noncompetitive), với chỉ số Km đạt 0,25 mM/mL và Vmax dao động từ 0,040 đến 0,030 microg/min tương ứng với các nồng độ dịch chiết từ 25 đến 100 microg/mL (trong khi chất đối chứng có Km là 0,30 mM/mL và Vmax là 0,045 microg/min) ^[3].

Bên cạnh tác động lên enzyme, nghiên cứu năm 2015 này cũng ghi nhận dịch chiết dâu gai ở nồng độ 1-2 mg/mL có khả năng chống oxy hóa đáng kể: đạt từ 32,5% đến 50,2% trong thử nghiệm ABTS và 24,2% đến 40,5% trong thử nghiệm FRAP (so với chất chuẩn Trolox đạt tương ứng 55,1% và 42,6%) ^[3]. Hoạt tính kháng viêm cũng được ghi nhận khi ức chế từ 26,5% đến 40,5% trong thử nghiệm diene-conjugate và 40,2% đến 70,2% trong thử nghiệm beta-glucuronidase (chất đối chứng phenylbutazone đạt lần lượt 42,1% và 80,2%) ^[3]. Kết quả này gợi ý rằng dâu gai có tiềm năng ứng dụng đối với các bệnh lý liên quan đến gốc tự do và hoạt tính xanthine oxidase ^[3].

Hiệu quả hạ axit uric trên mô hình chuột thí nghiệm

Để kiểm chứng tác động thực tế trên cơ thể sống, một nghiên cứu thực hiện năm 2018 đã đánh giá tác dụng của chiết xuất ethanol từ lá dâu gai (CTLE) trên chuột nhắt trắng ICR bị gây tăng axit uric máu bằng potassium oxonate ^[4]. Đây là nghiên cứu đầu tiên xem xét tác động của dâu gai và các hoạt chất của nó lên hoạt tính enzyme XO trong cơ thể động vật sống ^[4].

Các nhà nghiên cứu đã phân tích thành phần hóa học của chiết xuất lá dâu gai bằng sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) và HPLC, nhận diện được nhiều hợp chất thực vật có khả năng ức chế XO như stigmasterol, beta-sitosterol, vitamin E, rutin và kaempferol ^[4]. Trong đó, hoạt chất kaempferol thể hiện hoạt tính ức chế XO trong ống nghiệm vượt trội hơn hẳn rutin ^[4]. Thử nghiệm in vitro trong công trình này cho thấy chiết xuất lá dâu gai ức chế XO với giá trị IC50 là 368,2 microg/mL ^[4].

Khi tiến hành thử nghiệm trên động vật sống, chuột bị tăng axit uric được cho uống chiết xuất lá dâu gai với hai mức liều 30 mg/kg và 100 mg/kg mỗi ngày, kéo dài liên tục trong 1 tuần ^[4]. Kết quả cho thấy chiết xuất lá dâu gai làm giảm nồng độ axit uric trong huyết thanh chuột khoảng 2 lần: nồng độ ở nhóm chuột bình thường là 7,9 nM, trong khi nhóm dùng liều 30 mg/kg đạt 3,8 nM và nhóm dùng 100 mg/kg đạt 3,9 nM ^[4]. Chiết xuất này cải thiện rõ rệt tình trạng tăng axit uric thông qua việc làm giảm hoạt tính XO ở gan (giảm 39,1% ở liều 30 mg/kg và 41,8% ở liều 100 mg/kg) cũng như hoạt tính XO trong huyết thanh (giảm 30,7% ở liều 30 mg/kg và 50,1% ở liều 100 mg/kg) ^[4].

Mặc dù nhóm tác giả nghiên cứu kết luận chiết xuất lá dâu gai có thể mang lại triển vọng thay thế allopurinol trong tương lai, cần nhìn nhận khách quan rằng thử nghiệm mới chỉ diễn ra trong vòng 7 ngày trên chuột ^[4]. Cơ thể chuột có những phản ứng sinh học khác biệt rất lớn so với con người.

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là đánh đồng kết quả trong phòng thí nghiệm với tác dụng chữa bệnh ngoài đời thực. Thấy nghiên cứu ghi nhận dịch chiết dâu gai ức chế enzyme tương đương hoặc gần bằng thuốc đối chứng trong đĩa thí nghiệm, nhiều người liền tin rằng uống nước sắc lá dâu gai sẽ chữa dứt điểm bệnh gout.

Thực tế, dịch chiết dùng trong nghiên cứu được tinh chế bằng dung môi ethanol với nồng độ chuẩn hóa ^[4]. Việc đun nấu lá dâu gai thô sơ tại nhà không thể tạo ra hàm lượng hoạt chất chính xác như trong phòng thí nghiệm. Hơn nữa, hoạt tính ức chế XO của dịch chiết dâu gai trong ống nghiệm có giá trị IC50 lên tới 368,2 microg/mL ^[4], con số này phản ánh nồng độ cần thiết để ức chế 50% enzyme là tương đối lớn nếu so sánh với các hoạt chất tổng hợp hoặc các hợp chất tự nhiên tinh khiết.

Quan trọng nhất, hiện tại hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người để xác định hiệu lực hạ axit uric, độ an toàn lâu dài, khả năng chuyển hóa qua gan, bài tiết qua thận hay liều lượng điều trị tối ưu của dâu gai. Việc tự ý bỏ các thuốc hạ urate máu được kê đơn để chuyển sang dùng dâu gai có thể khiến nồng độ axit uric tăng vọt mất kiểm soát, làm gia tăng nguy cơ bùng phát những cơn đau gout cấp tính và các biến chứng tim mạch liên quan đến tình trạng tăng axit uric kéo dài [2, 6].

Ai cần đặc biệt thận trọng khi tiếp cận loại thảo mộc này?

Bất kỳ ai có ý định sử dụng các chế phẩm từ thảo mộc truyền khẩu đều cần cân nhắc kỹ lưỡng, đặc biệt là các nhóm đối tượng có cơ địa nhạy cảm:

• Người bệnh gout mạn tính hoặc đang trong cơn gout cấp: Nhóm đối tượng này bắt buộc phải tuân thủ phác đồ điều trị từ bác sĩ chuyên khoa. Không được dùng dâu gai để thay thế các loại thuốc ức chế XO đã được cấp phép như allopurinol [2, 6]. Allopurinol dù có thể gây ra một số tác dụng phụ ở một nhóm nhỏ bệnh nhân như rối loạn tiêu hóa, phát ban da hoặc phản ứng quá mẫn ^[2], nhưng vẫn là nhóm thuốc chuẩn mực đã được kiểm chứng lâm sàng đầy đủ ^[5].
• Người có bệnh lý nền về gan hoặc thận: Mặc dù chiết xuất dâu gai cho thấy khả năng giảm hoạt tính XO ở gan trên chuột ^[4], nhưng độc tính sinh học dài hạn và khả năng đào thải qua thận ở người chưa từng được nghiên cứu xác lập. Uống các loại nước sắc thảo dược không rõ nguồn gốc có thể gây quá tải cho các cơ quan giải độc.
• Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Dữ liệu an toàn dược lý của dâu gai trên các đối tượng này hoàn toàn chưa có. Tuyệt đối không tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng cho những nhóm nhạy cảm này.
• Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Các hợp chất phenolic trong dâu gai có thể tương tác với các loại thuốc chuyển hóa qua gan, làm thay đổi hiệu quả điều trị hoặc tăng độc tính của thuốc ^[3].

Lời khuyên áp dụng trong đời sống

Nếu bạn đang quan tâm đến việc kiểm soát chỉ số axit uric trong cơ thể, hãy xây dựng lối sống dựa trên các nguyên tắc y học đã được chứng minh thay vì tìm kiếm các giải pháp truyền miệng chưa rõ ràng.

Trước hết, cần chủ động đi khám chuyên khoa cơ xương khớp khi xét nghiệm thấy nồng độ axit uric tăng cao. Nếu bác sĩ chỉ định dùng thuốc hạ urate máu, hãy tuân thủ liệu trình nghiêm ngặt và tái khám định kỳ để theo dõi nồng độ urate cũng như kiểm soát các yếu tố nguy cơ tim mạch [2, 6]. Hãy thông báo trung thực với bác sĩ nếu bạn đang cân nhắc dùng thêm bất kỳ loại thảo dược hay thực phẩm bổ sung nào.

Đối với dâu gai, khoa học hiện đại mới chỉ bước đầu ghi nhận tiềm năng sinh học của nó như một nguồn hoạt chất tự nhiên để nghiên cứu dược liệu trong tương lai [1, 3]. Bạn chỉ nên xem dâu gai như một loại cây cỏ thông thường, không nên lùng mua với giá đắt đỏ hay sử dụng với liều lượng đậm đặc nhằm mục đích trị bệnh. Hãy duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh, kiểm soát cân nặng, uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ quá trình thanh lọc tự nhiên của cơ thể.

Kết luận

Dâu gai sở hữu các hoạt chất có khả năng ức chế enzyme xanthine oxidase và hạ axit uric trong mô hình ống nghiệm lẫn trên chuột thí nghiệm [1, 3]. Tuy nhiên, từ phòng thí nghiệm bước ra thực tế điều trị lâm sàng trên người là một khoảng cách rất xa mà loài cây này chưa vượt qua. Độc giả cần tỉnh táo trước những lời đồn thổi chữa khỏi bệnh, không tự ý dùng thảo mộc thay thế thuốc điều trị và luôn tham vấn ý kiến chuyên môn của bác sĩ để bảo vệ sức khỏe của bản thân một cách khoa học nhất.